Dómur Hæstaréttar

1. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingveldur Einarsdóttir, Ása Ólafsdóttir, Björg Thorarensen, Karl Axelsson og Sigurður Tómas Magnússon.

2. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. maí 2023 en kærumálsgögn bárust réttinum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Landsréttar 9. maí 2023 í máli nr. 251/2023 þar sem fallist var á beiðni varnaraðila um endurupptöku málsins fyrir héraðsdómi. Sóknaraðili krefst þess að kröfu varnaraðila um endurupptöku verði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar á öllum dómstigum.

3. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Ágreiningsefni

4. Aðila greinir á um hvort heimila eigi endurupptöku máls sem sóknaraðili höfðaði fyrir héraðsdómi á hendur varnaraðila með birtingu stefnu 26. ágúst 2021 og lauk með áritun hennar 22. október sama ár eftir að útivist hafði orðið af hálfu varnaraðila við þingfestingu málsins 14. sama mánaðar.

5. Varnaraðili krafðist endurupptöku málsins 9. september 2022 en sóknaraðili mótmælti þeirri kröfu. Héraðsdómur hafnaði beiðninni með úrskurði 17. mars 2023. Varnaraðili kærði þá niðurstöðu til Landsréttar sem féllst á endurupptöku með hinum kærða úrskurði.

6. Leyfi til að kæra úrskurð Landsréttar til Hæstaréttar var veitt 23. júní 2023, með ákvörðun réttarins nr. 2023-67, á þeim grundvelli að ágallar kynnu að vera á úrskurðinum.

Málsatvik

7. Í stefnu krafðist sóknaraðili þess að varnaraðila yrði gert að greiða sér 8.920.127 krónur auk nánar tilgreindra vaxta. Í stefnunni var gerð grein fyrir aðild að málinu með þeim hætti að bú ACE Handling ehf. hefði verið tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði héraðsdóms 13. desember 2018 og skiptastjóri skipaður. ACE Handling ehf. hefði verið stofnað í febrúar 2012 af varnaraðila og öðrum einstaklingi í gegnum félögin Arwen Establishment og GX Holding.

8. Kröfufjárhæðinni var lýst sem samtölu nánar tilgreindra færslna af bankareikningum ACE Handling ehf. inn á tilgreinda reikninga varnaraðila á ákveðnu tímabili, að frádregnum innborgunum varnaraðila á reikninga félagsins á sama tímabili. Greint var frá fjölda færslna og samtölu greiðslna inn á hvern reikning.

9. Málsgrundvellinum var lýst svo í stefnu að í öllum tilvikum hefði verið um að ræða óheimilar lánveitingar í andstöðu við reglur XII. kafla laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög sem varnaraðila bæri að endurgreiða ásamt dráttarvöxtum með vísan til 4. mgr. 79. gr. laganna. Það ákvæði fæli í sér bann við hvers kyns lánveitingum til hluthafa, stjórnarmanna eða framkvæmdastjóra að undanskildum venjulegum viðskiptalánum.

10. Í stefnu var einnig gerð grein fyrir aðdraganda málshöfðunar og meðal annars vísað til skýrslu varnaraðila hjá skiptastjóra 25. febrúar 2019. Þá voru færð nánari rök fyrir kröfunni. Þar sagði meðal annars að ekki væri að sjá að nokkur samningur hefði verið í gildi milli ACE Handling ehf. og varnaraðila um lánveitingar hans til félagsins og ekkert um slíkan samning bókað í bókhaldi félagsins. Ekki væri heldur neinu til að dreifa um verktöku varnaraðila fyrir félagið eða reikningsgerð. Ekkert hefði heldur verið lagt fram um mögulegt lán Arwen Establishment til félagsins eða um framsal á því láni til varnaraðila.

11. Við þingfestingu málsins lagði sóknaraðili fram stefnu með birtingarvottorði og skrá yfir framlögð skjöl. Jafnframt lagði hann fram önnur gögn svo sem hreyfingalista og færsluyfirlit af reikningum ACE Handling ehf. vegna varnaraðila, yfirlit yfir greiðslur frá félaginu til hans, samanburðarskýrslu Creditinfo um ACE Handling ehf., þar sem meðal annars kemur fram að varnaraðili hafi 19. júlí 2016 verið stjórnarmaður félagsins og annast framkvæmdastjórn, bréf skiptastjóra til varnaraðila og endurrit úr gerðabók skiptastjóra vegna skýrslutöku af varnaraðila.

Niðurstaða

12. Í 1. mgr. 137. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er að finna skilyrðislausa heimild fyrir stefnda til endurupptöku máls í héraði innan þriggja mánaða frá því að dómur gekk eða stefna var árituð þar sem stefndi hefur ekki sótt þing eða þingsókn hans hefur fallið niður. Eftir það tímamark getur stefndi samkvæmt 2. mgr. 137. gr. laganna aðeins fengið útivistarmál endurupptekið ef hann sýnir fram á að fullnægt sé einhverju þeirra skilyrða sem talin eru upp í a–d liðum málsgreinarinnar sem eru svohljóðandi:

a. að stefna hafi hvorki verið birt honum né öðrum sem mátti birta fyrir,

b. að átt hefði að vísa kröfum á hendur honum sjálfkrafa frá dómi að einhverju leyti eða öllu,

c. að átt hefði að sýkna hann án kröfu að einhverju leyti eða öllu,

d. að stefnandi sé samþykkur endurupptöku.

13. Þar sem meira en 10 mánuðir voru liðnir frá áritun stefnu í málinu þegar endurupptökubeiðni varnaraðila barst héraðsdómi verður endurupptaka ekki heimiluð á grundvelli 1. mgr. 137. gr. laga nr. 91/1991. Koma þá til skoðunar skilyrði 2. mgr. 137. gr. laganna fyrir endurupptöku.

14. Af hálfu varnaraðila hefur verið byggt á að skilyrðum a-, b- og c-liða 2. mgr. 137. gr. laganna fyrir endurupptöku málsins sé fullnægt. Landsréttur féllst á endurupptökubeiðnina af þeirri ástæðu að kröfugerð og málatilbúnaður sóknaraðila væri svo vanreifaður að héraðsdómi hefði verið rétt að vísa málinu frá dómi, sbr. b-liður 2. mgr. 137. gr. þeirra.

15. Í málinu liggur fyrir birtingarvottorð stefnuvotts 26. ágúst 2021 þar sem fram kemur að stefna hafi verið birt fyrir varnaraðila sjálfum en hann hafi neitað að taka við henni og undirrita birtingarvottorð. Þar sem efni þessa vottorðs hefur ekki verið hnekkt telst það rétt samkvæmt 3. mgr. 87. gr. laga nr. 91/1991. Skilyrði a-liðar 2. mgr. 137. gr. laganna fyrir endurupptöku er því ekki fullnægt.

16. Einkamál verður því aðeins tekið til efnismeðferðar að fullnægt sé málshöfðunarskilyrðum sem ýmist eru leidd af formkröfum í lögum eða dómaframkvæmd. Í þessu máli reynir fyrst og fremst á hvort stefna hafi fullnægt formkröfum 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 og hvort málatilbúnaður sóknaraðila í stefnu og framlögðum skjölum við þingfestingu málsins hafi verið með þeim hætti að rétt hafi verið að fallast á dómkröfur sóknaraðila.

17. Í 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 er að finna upptalningu á því sem greina skal frá í stefnu. Samkvæmt e-lið ákvæðisins skal greina þar svo glöggt sem verða má málsástæður sem stefnandi byggir málsókn sína á, svo og önnur atvik sem þarf að greina til þess að samhengi málsástæðna verði ljóst, en þessi lýsing skal vera gagnorð og svo skýr að ekki fari milli mála hvert sakarefnið er. Samkvæmt f-lið skal stefna jafnframt hafa að geyma tilvísun til helstu lagaákvæða eða réttarreglna sem stefnandi byggir málatilbúnað sinn á.

18. Í 1. mgr. 113. gr. laga nr. 91/1991 er fjallað um áritun stefnu í útivistarmáli en um kröfur til málatilbúnaðar stefnanda er þar vísað til 1. mgr. 96. gr. sömu laga sem fjallar um meðferð útivistarmáls í héraði. Í síðarnefnda ákvæðinu segir að slíkt mál verði dæmt eftir kröfum og málatilbúnaði stefnanda að því leyti sem samrýmanlegt er framkomnum gögnum nema gallar séu á málinu sem varði frávísun þess án kröfu.

19. Að baki þeim kröfum til málatilbúnaðar stefnanda sem fram koma í framangreindum ákvæðum laga nr. 91/1991 liggja meðal annars þau sjónarmið að stefna þurfi að vera þannig úr garði gerð að stefndi geti af henni einni gert sér grein fyrir hvort tilefni sé fyrir hann að taka til varna. Jafnframt verður málatilbúnaður stefnanda að vera svo greinargóður að stefndi geti á grundvelli stefnu og þeirra gagna sem lögð eru fram með henni við þingfestingu varist málatilbúnaði stefnanda með fullnægjandi hætti. Jafnframt verður reifun kröfugerðar, málsatvika, málsástæðna og lagaraka í stefnu að nægja til að dómari geti fallist á kröfu stefnanda á grundvelli röksemda í henni ef útivist verður af hálfu stefnda.

20. Í hinum kærða úrskurði er vísað til þriggja atriða sem Landsréttur taldi vanreifuð í málatilbúnaði sóknaraðila. Í fyrsta lagi taldi Landsréttur að ekki væri í stefnu gerð fullnægjandi grein fyrir stöðu varnaraðila innan ACE Handling ehf. Í öðru lagi væri ekki útskýrt nema að litlu leyti hvernig einstaka greiðslur ættu undir ákvæði XII. kafla laga nr. 138/1994 og bæri að endurgreiða samkvæmt þeim. Í þriðja lagi yrði að skilja málatilbúnað sóknaraðila þannig að hann liti á kröfuna sem skaðabótakröfu en í stefnu væri slíkt ekki útskýrt að öðru leyti en því að vísað væri til almennra reglna skaðabótaréttar.

21. Hvað fyrsta atriðið varðar er í stefnu vísað til þess að varnaraðili hafi verið annar af stofnendum ACE Handling ehf. í gegnum tvö nafngreind erlend félög. Af tilvísun til lagaákvæða í stefnu verður jafnframt dregin sú ályktun að sóknaraðili telji varnaraðila falla undir að hafa verið hluthafi, stjórnarmaður eða framkvæmdastjóri í félaginu. Málatilbúnaður sóknaraðila í stefnu er ekki fyllilega nákvæmur að þessu leyti. Samkvæmt þeim gögnum sem lögð voru fram við þingfestingu málsins var varnaraðili skráður stjórnarmaður og framkvæmdastjóri hins gjaldþrota félags og vísað til hans sem slíks í endurriti úr gerðabók skiptastjóra. Þegar litið er heildstætt á málatilbúnað sóknaraðila að þessu leyti og eigin vitneskju varnaraðila um stöðu sína hefði honum mátt vera ljóst af stefnu á hvaða grunni kröfum var beint að honum. Þá gat dómari málsins af stefnu og þeim gögnum sem lögð voru fram við þingfestingu og að framan er lýst gert sér nægilega glögga mynd af stöðu varnaraðila gagnvart félaginu. Engir þeir annmarkar voru því á málatilbúnaði sóknaraðila að þessu leyti sem varða hefðu átt frávísun málsins frá dómi án kröfu.

22. Hvað annað atriðið varðar er í stefnu gerð almenn grein fyrir þeim lögskiptum varnaraðila og félagsins sem dómkröfur eru reistar á. Þeim var lýst sem peningafærslum frá félaginu inn á reikninga varnaraðila sem sóknaraðili telur að hafi falið í sér óheimilar lánveitingar félagsins til hans. Gerð er grein fyrir fjölda færslna og þær sundurliðaðar eftir fjárhæðum eftir því inn á hvaða reikninga varnaraðila greiðslurnar runnu. Þá er í stefnu til viðbótar hafnað þeim skýringum sem fram komu af hálfu varnaraðila í fyrrnefndri skýrslu af honum hjá skiptastjóra. Jafnframt er þar vísað til 77. og 79. gr. laga nr. 138/1994 og verður að líta svo á að byggt sé á því að allar færslurnar feli í sér lánveitingar til varnaraðila í andstöðu við 79. gr. laganna. Við mat á því hvort málatilbúnaður sóknaraðila sé að þessu leyti nægilega glöggur verður að hafa í huga að samkvæmt 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 á aðeins í stefnu að gera grein fyrir málsatvikum, málsástæðum og lagarökum í meginatriðum en nánari útlistun á þeim getur beðið munnlegs málflutnings. Auk þess getur stefnandi á síðari stigum máls brugðist við málatilbúnaði gagnaðila með frekari gagnaöflun af sinni hálfu til stuðnings málsástæðum sínum. Ekki er þannig þörf á að stefnandi bregðist í stefnu við mögulegum vörnum stefnda sem ekki eru fram komnar. Samkvæmt framansögðu var nægilega glögg grein gerð í stefnu fyrir hvernig málsástæður sóknaraðila vörðuðu einstakar greiðslur til varnaraðila. Hefði varnaraðili tekið við stefnu við birtingu hennar hefði honum þannig mátt vera ljóst á hvaða grunni kröfum var beint að honum og hefði á grundvelli stefnu og þeirra gagna sem lögð voru fram með henni við þingfestingu verið í lófa lagið að taka til fullnægjandi varna í málinu. Þá var reifun á málatilbúnaði sóknaraðila í stefnu nægilega glögg til að dómari gæti á grundvelli rökstuðnings í henni og framlagðra gagna fallist á kröfu sóknaraðila.

23. Þriðja atriðið sem Landsréttur vísar til lýtur að málsgrundvellinum. Í aðfaraorðum stefnu er ekki gerð grein fyrir honum svo sem telja verður æskilegt þótt í lögum nr. 91/1991 sé ekki áskilið að honum sé lýst berum orðum í stefnu. Af stefnunni verður hins vegar skýrlega ráðið að málið sé höfðað af þrotabúi til endurgreiðslu á ólögmætu láni einkahlutafélags til tengds aðila á grundvelli 79. gr. laga nr. 138/1994. Þótt í almennum kafla um lagarök í stefnu sé auk þess meðal annars vísað til almennra reglna kröfu- og skaðabótaréttar fór ekki á milli mála að um endurgreiðslukröfu var að ræða. Engin vandkvæði voru því fyrir varnaraðila eða dómara málsins að átta sig á því hvaða grundvöll sóknaraðili markaði málatilbúnaði sínum í stefnu.

24. Samkvæmt öllu framangreindu voru engir þeir annmarkar á málatilbúnaði sóknaraðila sem varða áttu frávísun þessa útivistarmáls frá héraðsdómi. Þá var málatilbúnaður hans þannig úr garði gerður að skilyrðum 1. mgr. 113. gr., sbr. 1. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991 til að dæma málið sem útivistarmál eftir kröfum og málatilbúnaði sóknaraðila var fullnægt. Skilyrðum b- og c-liða 2. mgr. 137. gr. laganna til að fallast á endurupptöku málsins er því ekki fullnægt.

25. Samkvæmt öllu framansögðu er fallist á kröfu sóknaraðila um að fella hinn kærða úrskurð úr gildi og hafna kröfu varnaraðila um endurupptöku máls nr. E-4845/2021.

26. Varnaraðili greiði sóknaraðila, vegna kröfu um endurupptöku málsins, málskostnað í héraði og kærumálskostnað fyrir Landsrétti og Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og kröfu varnaraðila, Hilmars Ágústs Hilmarssonar, um endurupptöku máls nr. E-4845/2021 hafnað.

Varnaraðili greiði sóknaraðila, þrotabúi ACE Handling ehf., málskostnað í héraði og kærumálskostnað fyrir Landsrétti og Hæstarétti, samtals 500.000 krónur.