Dómur Hæstaréttar

1. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Björg Thorarensen, Karl Axelsson, Sigurður Tómas Magnússon og Skúli Magnússon.

2. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 17. september 2025 í samræmi við yfirlýsingu ákærðu um áfrýjun. Ákæruvaldið krefst þess að staðfest verði niðurstaða Landsréttar um sakfellingu ákærðu og ákvörðun refsingar.

3. Ákærða krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað aftur til Landsréttar til löglegrar meðferðar. Til vara krefst hún sýknu en til þrautavara að refsing verði milduð.

4. Af hálfu brotaþola B er þess krafist að staðfest verði niðurstaða hins áfrýjaða dóms um miskabótakröfu hans.

5. Af hálfu einkaréttarkröfuhafa C er þess krafist að staðfest verði niðurstaða hins áfrýjaða dóms um miskabótakröfu hans. Þá krefst hann málskostnaðar eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

Ágreiningsefni

6. Með ákæru héraðssaksóknara 23. apríl 2024 voru ákærðu gefin að sök brot gegn sonum sínum framin á heimili þeirra að […] aðfaranótt 31. janúar sama ár. Annars vegar var hún sökuð um manndráp og stórfellt brot í nánu sambandi með því að hafa svipt son sinn A lífi, þar sem hann lá sofandi í sófa, með því að setja kodda yfir andlit hans og með báðum höndum þrýst koddanum yfir vit hans og þrýst á háls hans og efri hluta brjóstkassa. Hefði hún ekki linað þau tök fyrr en hún varð þess áskynja að drengurinn var látinn, en hann lést af völdum köfnunar. Hins vegar var ákærðu gefin að sök tilraun til manndráps og stórfellds brots í nánu sambandi með því að hafa í kjölfar greindrar atlögu farið inn í svefnherbergi þar sem sonur hennar B lá sofandi á maganum í hjónarúmi og reynt að svipta hann lífi með því að taka fyrir vit hans með annarri hendi og í hnakka hans með hinni og þannig þrýst andliti hans niður í rúmið svo að hann gæti ekki andað. Við atlöguna hefði drengurinn vaknað og getað losað sig úr taki ákærðu. Tekið er fram í ákærunni að með háttsemi sinni hafi ákærða ógnað á alvarlegan hátt lífi, heilsu og velferð sonar síns. Fyrra tilvikið er í ákæru talið varða við 211. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og það síðara við sama ákvæði, sbr. 20. gr. laganna, og í báðum tilvikum við 1., sbr. 2. mgr. 218. gr. b þeirra.

7. Ákærða hefur játað þá háttsemi sem henni er gefin að sök en ber fyrir sig að hún hafi verið ósakhæf á verknaðarstund.

8. Með héraðsdómi 6. nóvember 2024 var ákærða sakfelld fyrir brotin og refsing ákveðin fangelsi í 18 ár. Jafnframt var henni gert að greiða miskabætur að fjárhæð 5.000.000 króna til brotaþola og 3.000.000 króna til einkaréttarkröfuhafa með nánar tilgreindum vöxtum. Með dómi Landsréttar 12. júní 2025 var héraðsdómur staðfestur.

9. Áfrýjunarleyfi í málinu var veitt 11. september 2025, með ákvörðun Hæstaréttar nr. 2025-137, á þeim grunni að dómur í málinu, meðal annars um hvort málsmeðferð hefði verið ábótavant, kynni að hafa verulega almenna þýðingu í skilningi 4. mgr. 215. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.

Málsatvik

10. Ákærða flutti til landsins í […]2020 ásamt eiginmanni sínum C og tveimur sonum þeirra, B fæddum 2012 og A fæddum 2017. Hjónin eru […] en hafa þó aldrei búið þar heldur eru bæði fædd í […], ákærða árið […] og C árið […]. Ákærða á að baki skammvinnt hjónaband, sem stofnað var til á árinu […], en með þeim manni sínum eignaðist hún son árið […]. Í kjölfar þess að stríð braust út í […] árið […] mun ákærða ásamt öðrum eiginmanni sínum hafa flúið til […]. Þar munu þau hafa skilið og ákærða haldið til […] með syni sínum. Þar hitti hún Cog munu þau hafa gengið í hjúskap árið […]. Í […] munu þau hafa búið við erfið kjör en árið […] flutt til […]. C mun síðan hafa farið árið […] með soninn B til […] og ákærða komið þangað tveimur árum síðar.

11. Eftir að ákærða og C fluttu til landsins árið […] bjuggu þau fyrst í […] en fluttu þaðan í […] snemma árs […]. Erfiðleikar voru í hjónabandinu og dvaldi ákærða ásamt sonum sínum í […] frá […]. Ákærða og C munu ítrekað hafa flutt í sundur en tekið saman aftur. Þau slitu svo endanlega samvistir í nóvember […].

12. Að morgni miðvikudags 31. janúar 2024, klukkan 7.34, hringdi ákærða í Neyðarlínuna og tilkynnti að sonur hennar sex ára að aldri væri látinn á heimili þeirra. Fram kom hjá henni að drengurinn væri kaldur viðkomu og andaði ekki. Jafnframt sagði hún að þau væru tvö ein heima en eldri sonur hennar væri farinn í skólann og vissi ekki að bróðir hans væri látinn. Þegar lögregla kom á vettvang lá A á bakinu á sófa í stofunni. Lögreglumenn lögðu hann á gólfið til að hefja tilraunir til endurlífgunar en urðu þá varir við að útlimir drengsins voru stirðir og líkblettir teknir að myndast. Þegar lögreglumenn voru að kanna lífsmörk drengsins komu sjúkraflutningamenn og staðfestu að hann væri látinn. Á vettvangi greindi ákærða lögreglumönnum frá því að hún hefði kæft drenginn með því að setja kodda yfir vit hans. Hún var handtekin og síðar sama dag úrskurðuð í gæsluvarðhald en því hefur hún síðan sætt óslitið.

13. Í kjölfar aðgerða á vettvangi um morguninn fóru lögreglumenn í skóla B og ræddu við hann að viðstöddum fulltrúum Barnaverndar [...]. Þegar honum hafði verið tilkynnt um andlát bróður síns greindi hann frá því að hann hefði vaknað um nóttina við að ákærða hefði haldið um vit hans. Hefði hún verið með aðra höndina fyrir aftan höfuð hans og hina fyrir vitunum en hann náð að rífa hönd hennar frá þeim. Drengurinn sagði að hann hefði litið á klukku þegar þetta gerðist og hefði hún þá verið tvö.

14. Í héraðsdómi er gerð grein fyrir rannsókn málsins, þar með talið skýrslum ákærðu og brotaþola B hjá lögreglu og rannsókn á síma hennar. Jafnframt eru þar raktar skýrslur ákærðu og vitna fyrir dómi.

Gögn um sakhæfi ákærðu

Undirmatsgerð

15. Með úrskurði héraðsdóms 1. febrúar 2024 var ákærðu að kröfu lögreglu gert að sæta geðrannsókn, sbr. 2. mgr. 77. gr. laga nr. 88/2008. G geðlæknir var dómkvödd og henni falið að leggja mat á eftirfarandi atriði:

1. Hvort ákærða hefði verið sakhæf á verknaðarstund í skilningi 15. gr. almennra hegningarlaga.

2. Hvort ástand ákærðu á sama tíma hefði verið á þann veg að 16. gr. almennra hegningarlaga ætti við um hana og hvort refsing gæti borið árangur.

3. Geðrænt heilbrigði hennar og hvort refsing gæti borið árangur samkvæmt 16. gr. almennra hegningarlaga.

4. Yrði talið að 15. eða 16. gr. almennra hegningarlaga ætti við um hagi ákærðu hvort nauðsynlegt þætti vegna réttaröryggis að gera ráðstafanir til að varna því að háski yrði af henni með því að hún sætti öruggri gæslu eða hvort beita skyldi vægari ráðstöfunum eða vistun á hæli, sbr. 62. og 63. gr. almennra hegningarlaga.

16. Að tilhlutan lögreglu hafði matsmaður rætt við ákærðu á lögreglustöðinni við Hverfisgötu sama dag og hún var handtekin. Jafnframt átti matsmaður viðtöl við ákærðu í fangelsinu á Hólmsheiði 4. og 18. febrúar og á geðdeild Landspítala 9. mars 2024. Matsgerðinni skilaði hún 18. apríl sama ár.

17. Í samantekt í niðurlagi matsgerðarinnar segir svo:

[...] X á enga fyrri sögu um alvarlegan geðrænan vanda sem hefur leitt til innlagnar á spítala eða lyfjameðferðar hér á landi. Í viðtölum uppfyllir X greiningarskilmerki fyrir þunglyndi með geðrofseinkennum. Hún hafði leitað margsinnis til lækna vegna líkamlegra einkenna, hræðslu um að hún glímdi við krabbamein og var hrædd um líf sitt. Á þessum tíma var hún undir miklu álagi, nýlega skilin, hrædd um framtíð ungra barna sinna ef hún félli frá auk þess var hún með áhyggjur af framfærslu sinni og húsnæðismálum. Hún taldi betra fyrir drengina að deyja heldur en að þurfa að þjást í þessum heimi án stuðnings frá móður. Hún greindi frá einkennum sem samsvöruðu þunglyndi í að minnsta kosti rúmlega mánuð fyrir atburðinn og að hugsanir um að drepa börnin til að koma þeim til himnaríkis hefðu leitað á hana í nokkra daga þar á undan. Hún gat því stöðvað sig þegar þessar hugsanir leituðu á hana í einhverja daga fyrir atburðinn. Það flækir málin að þegar leið á geðmatið ræddi hún um að raddir hefðu sagt henni að hún yrði að drepa drengina. Erfiðlega gekk að fá heildstætt mat á hvort um hennar eigin hugsanir væri að ræða eða utan að komandi raddir en hún var missaga þegar reynt var að fara nánar út í þessi atriði. Þegar heildarmyndin er skoðuð finnst undirritaðri líklegra að um sé að ræða eigin hugsanir þar sem hugsanainnihald er litað af þunglyndi heldur en utanaðkomandi stýrandi/skipandi röddum. Hún neitaði röddum í fyrsta viðtali við undirritaða sem var minna en sólarhring frá atburðinum. Auk þess komu engin önnur atferliseinkenni sem bentu til heyrnarofskynjana fram í viðtölum við undirritaða eða í tveggja vikna legu á geðdeild. X skilur reglur og lög samfélagsins og muninn á réttum og röngum athöfnum og afleiðingum þeirra. Hún lýsti því í viðtali að hún áttaði sig á að hún væri að breyta rangt. Hún lét ekki strax til skarar skríða þegar þessar hugsanir komu upp, að auki færði hún A í annað herbergi að hennar sögn til að vekja ekki B við aðfarirnar og spurði B hvort hann myndi segja frá hvað hún gerði við hann eftir að henni mistókst að kæfa hann. Hún var því að mínu mati ekki alls ófær að bera ábyrgð á gjörðum sínum og stjórna gerðum sínum. Það er hins vegar mitt faglega mat að á verknaðarstundu var X haldin alvarlegum geðsjúkdómi, þunglyndi með geðrofseinkennum, sem hafði áhrif á hegðun hennar, dómgreind og ákvarðanatöku. Hún var handviss um að hún væri með krabbamein og börnin hennar yrðu betur sett dáin en umkomulaus án hennar. [...]

18. Í niðurstöðukafla matsgerðarinnar kemur fram að matsmaður telji, eftir að hafa farið yfir málsgögn, aflað gagna og metið ákærðu, að ekkert bendi til þess að hún hafi verið alls ófær um að bera ábyrgð á gjörðum sínum og stjórna þeim, sbr. 15. gr. almennra hegningarlaga. Jafnframt er það niðurstaða matsmanns að ekkert bendi til þess að refsing geti ekki borið árangur, sbr. 16. gr. almennra hegningarlaga. Hafa beri þó í huga að ákærða uppfylli greiningarskilmerki fyrir alvarlegt þunglyndi með geðrofseinkennum. Komi til álita að refsing geti ekki borið árangur þurfi að tryggja ákærðu viðeigandi meðferð.

19. Matsmaður gaf skýrslu fyrir héraðsdómi og Landsrétti og er gerð grein fyrir þeim framburði í dómum beggja dómstiga.

Yfirmatsgerð

20. Ákærða krafðist þess 3. maí 2024 að fram færi yfirmat vegna geðrannsóknar á henni samkvæmt 131. gr. laga nr. 88/2008. Héraðsdómur féllst á þá beiðni og dómkvaddi sama dag geðlæknana M og F.

21. Yfirmatsmenn ræddu við ákærðu 9. og 22. maí 2024 á geðdeild Landspítala og fimm sinnum á tímabilinu frá 24. maí til 28. júní sama ár í fangelsinu á Hólmsheiði. Þar hefur hún, sem fyrr segir, dvalið í gæsluvarðhaldi ef frá er talið tímabilið frá 20. febrúar til 18. mars og 16. apríl til 23. maí 2024 þegar hún var á geðdeild. Yfirmatsgerð var skilað 3. júlí 2024.

22. Í samantekt í niðurlagi yfirmatsgerðarinnar segir að í fyrirliggjandi gögnum frá því strax eftir atburð og á fyrstu dögum eftir hann, þar með töldum upptökum úr búkmyndavélum lögreglu og skýrslutökum lögreglu af ákærðu, sjáist ekki merki um hegðun sem geti bent til alvarlegs geðrofs eða ruglástands. Einnig hafi ákærða ekki verið metin í geðrofi af geðlækni í fyrsta viðtali eftir atburð en það fór fram síðar sama dag eins og áður er rakið. Í því viðtali hafi hún neitað að hafa heyrt raddir á verknaðarstund en sagt hálfum mánuði síðar að raddir hefðu sagt sér að senda syni sína til himna. Um sakhæfi ákærðu segir svo í yfirmatsgerð:

Greinileg einkenni þunglyndis voru til staðar mánuðinn fyrir atburð ásamt þráhyggjukenndum hugsunum um að hún væri að deyja úr krabbameini. Á sama tíma var hún undir gríðarlegu álagi. Hún hafði verulegar fjárhagsáhyggjur, réði ekki við að vera einstæð móðir, hafði ekkert stuðningsnet og neyddist til að leita aðstoðar hjá C sem hún treysti ekki. Hún hafði áhyggjur af því hvað yrði um drengina þegar hún félli frá og samfara þessu hafði hún miklar áhyggjur af því að missa synina frá sér sem mögulega leiddi til þess að hún leitaði ekki aðstoðar. Hún fékk örfáum dögum fyrir atburð þá hugmynd að sonum hennar væri betur borgið í himnaríki. Hún væri að deyja úr krabbameini og heimurinn væri hættulegur staður og hún gæti ekki skilið þá eftir eina. Með því að senda þá til himna þá væri hún að vernda þá. Hún taldi sig eina geta sinnt strákunum. Þessar hugmyndir virtust vera áfram næstu daga. Hún átti tíma í brjóstaskimun sem í hennar huga var upp á líf og dauða og um kvöldið fyrir atburð eftir viðtal við C var hún sannfærð um að hún gæti alls ekki treyst á hann í þeim erfiðleikum sem hún stóð frammi fyrir. Flest bendir til þess að á þessum tíma hafi X verið mjög örvingluð. Hún tók þá ákvörðun um að taka líf sona sinna. Bakgrunnur þeirrar ákvörðunar virðist vera annars vegar að vernda þá fyrir grimmd heimsins, þar með talið föður þeirra með því að senda þá til himna, og hins vegar að hún væri að deyja og þeir gætu ekki án hennar verið. Sú trú að öll börn fari til himna samræmist […] trú, en ekki það að taka málin í eigin hendur. X var í grunninn alvarlega þunglynd á verknaðarstundu og hennar mat á umheiminum og þær ákvarðanir sem hún tók voru verulega litaðar af þeirri rörsýn sem sést við alvarlegt þunglyndi. Hvort ástand hennar á verknaðarstundu hafi náð mörkum ranghugmynda í geðrofi er erfitt að meta en gæti verið. Það að hún færir yngri son sinn fram í stofu til að vekja ekki þann eldri og það að hún ræður við að stöðva drápstilraun á B bendir til þess að hún hafi haft einhverja stjórn og innsæi í gjörðir sínar og þess vegna er erfitt að segja að hún hafi algjörlega stjórnast af geðrofi. Það líða að minnsta kosti 10 dagar frá atburði þar til hún fer að ræða um raddir. Þær lýsingar hennar í viðtölum hafa verið mjög breytilegar sem og hugmyndir hennar um að C hafi lagt á hana galdra og fengið hana til að drepa son sinn. Að mati yfirmatsmanna eru þessar hugmyndir hennar frekar í ætt við eftiráskýringar eða réttlætingar á atburði heldur en raunveruleg geðrofseinkenni.

23. Í niðurstöðukafla yfirmatsgerðar segir að ákærða hafi verið sakhæf á verknaðarstund samkvæmt 15. gr. almennra hegningarlaga. Hún muni þurfa gríðarlegan stuðning, færniþjálfun og sérhæfða geðmeðferð til þess að geta verið í fangelsi. Langtímahorfur hennar varðandi sjálfsskaða séu og verði mjög slæmar fái hún ekki viðeigandi stuðning og meðferð. Hún sé nú ekki metin hættuleg öðrum en sjálfri sér.

24. Yfirmatsmenn gáfu skýrslu í héraði og fyrir Landsrétti og er gerð grein fyrir framburði þeirra í héraðsdómi og hinum áfrýjaða dómi.

Synjun Landsréttar á kröfu ákærðu um viðbótarmat

25. Með bréfum 27. janúar og 12. febrúar 2025 var þess farið á leit við Landsrétt af hálfu ákærðu að dómkvaddir yrðu einn eða tveir matsmenn til að meta hvort ástand hennar hefði náð mörkum geðrofs á verknaðarstund og hvort hún hefði þá verið alls ófær um að stjórna gerðum sínum. Yrði talið að hún hefði ekki verið alls ófær um það var óskað mats á því hvort refsing gæti borið árangur, það er refsivist í fangelsi, eða hvort talið yrði rétt að ákærða tæki út refsingu á viðeigandi stofnun þar sem hún fengi sérhæfðari meðferð. Við matið yrði sérstaklega kannað hvort ákærða hefði verið haldin áfallastreituröskun á verknaðarstund og hvort það hefði haft áhrif á gerðir hennar. Jafnframt hvort hún hefði verið haldin þunglyndi, hversu alvarlegt það hefði verið og hvort það hefði haft áhrif á gerðir hennar.

26. Í matsbeiðni var því haldið fram að undir- og yfirmat væri því marki brennt að geðlæknar hefðu metið andlegt atgervi ákærðu út frá lögfræðilegum forsendum í samræmi við matsspurningar sem feli matsmönnum að meta sakhæfið. Þetta væri hins vegar ekki hlutverk þeirra heldur dómara en mat á geðheilbrigði taki aðeins til andlegs atgervis. Af þessum sökum væri nauðsynlegt að afla nýrrar matsgerðar sem tæki mið af þessu og voru færð rök fyrir því að sálfræðingur kæmi að því mati. Af hálfu ákæruvaldsins var þessu andmælt og því haldið fram að engin þörf væri á frekara mati.

27. Með ákvörðun Landsréttar 17. mars 2025, á grundvelli 3. mgr. 204. gr. laga nr. 88/2008, var beiðninni hafnað. Í ákvörðuninni voru raktar reglur sakamálaréttarfars um sönnun og lýst vinnubrögðum og gagnaöflun matsmanna. Að því búnu sagði svo:

Í undir- og yfirmatsgerð, sem báðar eru ítarlegar og vandaðar, er á grundvelli áðurgreindra upplýsinga og gagna komist að rökstuddri niðurstöðu um það álitaefni hvort ákærða hafi verið fær um að stjórna gerðum sínum á verknaðarstundu og því sakhæf í skilningi 15. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og hvort ástand hennar hafi á verknaðarstundu verið með þeim hætti að ekki sé talið að refsing muni bera árangur, sbr. 16. gr. sömu laga. Hvorki er fallist á með verjanda að niðurstöður matsgerðanna séu byggðar á röngum forsendum né að þær séu ófullnægjandi. Í ljósi alls framangreinds verður að telja að ný matsgerð í málinu muni engu bæta við fyrri matsgerðir og að ekki sé líklegt að matsgerð sálfræðings muni hnekkja mati þriggja geðlækna, sem meðal annars lögðu mat á greind ákærðu, persónuleika og geðræn einkenni. Samkvæmt þessu verður að telja að ný matsgerð muni ekki þjóna þeim tilgangi sem að er stefnt og verði því tilgangslaus til sönnunar. Þá er líklegt að málið muni dragast á langinn ef fallist verður á matsbeiðnina. Loks liggur fyrir að héraðsdómur, sem skipaður var sérfróðum meðdómara, lagði lögum samkvæmt sjálfstætt mat á sakhæfi ákærðu í skilningi 15. gr. almennra hegningarlaga og ástand hennar í skilningi 16. gr. sömu laga. Samkvæmt þessu og með vísan til 3. mgr. 110. gr. laga nr. 88/2008 verður beiðni ákærðu um dómkvaðningu matsmanna hafnað.

Röksemdir ákærðu og ákæruvalds

Helstu röksemdir ákærðu

28. Til stuðnings kröfu um ómerkingu hins áfrýjaða dóms er því haldið fram af hálfu ákærðu að ágallar hafi verið á því hvernig staðið var að undir- og yfirmatsgerðum. Eins og áður greinir felist þeir í því að matsmenn hafi reist niðurstöðu sína á lögfræðilegu mati fremur en læknisfræðilegu. Þetta valdi því að sönnunarmat Landsréttar hafi byggst á röngum eða í öllu falli ófullnægjandi forsendum og vægi matsgerðanna við það orðið of mikið. Þess í stað hefði átt að meta heildstætt þá þætti sem koma fram í gögnum málsins um ástand og heilsufar ákærðu og komast að niðurstöðu á þeim grundvelli. Jafnframt hafi verið sá ágalli á málsmeðferðinni að Landsréttur hafi hafnað því að viðbótarmat færi fram en til þess hafi þó verið brýnt tilefni til að málið yrði betur upplýst. Þá hafi við meðferð málsins fyrir Landsrétti ekki verið gefið nægt svigrúm til að beina spurningum til matsmanna. Þess í stað hafi dómsformaður ítrekað stöðvað spurningar verjanda og sérfróðs meðdómsmanns til matsmanna um aðstæður ákærðu í aðdraganda hins voveiflega atburðar og spurt hvort þær hefðu áhrif við mat á sakhæfi sem þær hefðu þó augljóslega. Að öllu þessu virtu þurfi að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og endurtaka málsmeðferðina í Landsrétti svo að nýs mats verði aflað og færi gefist á að beina frekari spurningum til matsmanna.

29. Krafa ákærðu um sýknu er reist á því að hún hafi verið ósakhæf í skilningi 15. gr. almennra hegningarlaga. Í því sambandi er áréttað að þetta mat sé lögfræðilegt og verði reist á öllu því sem komið hafi fram við meðferð málsins. Verði ekki fallist á að ákærða hafi verið ósakhæf sé í öllu falli ljóst að andlegum högum hennar sé þannig komið að refsing geti ekki borið árangur, sbr. 16. gr. sömu laga.

30. Til stuðnings kröfu ákærðu til þrautavara um mildun refsingar er vísað til fjölþætts vanda hennar og erfiðra aðstæðna sem ítarlega séu raktar í gögnum málsins. Virða verði brotin í því ljósi. Þetta séu refsimildandi atriði auk þess sem ákærða verði að njóta vafans um það hvort hún hafi í umrætt sinn verið undir miklum áhrifum af veikindum sínum. Í því sambandi er vísað til 70., 74. og 75. gr. almennra hegningarlaga.

Helstu röksemdir ákæruvalds

31. Að því er varðar kröfu ákærðu um ómerkingu hins áfrýjaða dóms hafnar ákæruvaldið því að undir- eða yfirmatsgerð hafi verið haldnar ágöllum eða mat Landsréttar á sönnunargildi þeirra byggst á röngum forsendum. Matsgerðirnar séu ítarlegar og ljóst að þar sé byggt á læknisfræðilegu mati á andlegu ástandi ákærðu. Í spurningum til matsmanna hafi verið vísað til 15. og 16. gr. almennra hegningarlaga enda ekki óeðlilegt að matsmenn hafi hliðsjón af inntaki ákvæðanna. Eftir sem áður sé endanlegt mat á því hvort ákvæðin eigi við lögfræðilegt og á hendi dómstóla. Jafnframt vísar ákæruvaldið til þess að matsspurningar hafi verið í samræmi við það sem tíðkist í málum af þessu tagi og engar athugasemdir gerðar við þær á matsfundum eða við meðferð málsins í héraði.

32. Ákæruvaldið telur ljóst að Landsréttur hafi lagt sjálfstætt mat á sakhæfi ákærðu á sömu forsendum og fram komu í héraðsdómi þar sem vísað hafi verið sérstaklega til þess að dómstólar séu ekki bundnir af áliti matsmanna, sbr. 2. mgr. 133. gr. laga nr. 88/2008. Mat dómsins á sakhæfi hafi ekki aðeins byggt á matsgerðum og framburði dómkvaddra manna heldur einnig á sjálfstæðu mati á öðrum gögnum málsins um aðdraganda verknaðarins, hvernig ákærða stóð að honum og framferði hennar í kjölfarið. Í því sambandi hafi meðal annars verið horft til upptöku í hljóði og mynd af vettvangi og yfirheyrslu ákærðu hjá lögreglu á rannsóknarstigi. Framburður hennar fyrir dómi um raddir sem hefðu sagt henni að senda drengina til himnaríkis hefði ekki verið metinn trúverðugur.

33. Ákæruvaldið tekur undir röksemdir Landsréttar fyrir því að hafna beiðni ákærðu um frekara mat. Þótt spurningar í þeirri matsbeiðni hefðu verið orðaðar með öðru móti en í fyrri beiðnum sé ljóst að ætlunin hafi verið að leiða í ljós sömu atriði og undir- og yfirmatsgerð lutu að, nánar tiltekið andlegt ástand ákærðu á verknaðarstund, færni til að stjórna gerðum sínum og hvort refsing gæti borið árangur. Í ljósi fyrirliggjandi matsgerða væri frekara mat ekki til þess fallið að hafa áhrif á sönnunarstöðu um sakhæfi ákærðu en niðurstöður matsmanna hafi tekið mið af þunglyndi og áhrifum þess á verknaðarstund, auk annarra þátta eins og lágrar meðalgreindar og áfallastreitu.

34. Ákæruvaldið andmælir því að málsmeðferðin fyrir Landsrétti hafi verið ófullnægjandi af þeim sökum að spurningar verjanda og sérfróðs meðdómsmanns til matsmanna hafi ítrekað verið stöðvaðar af dómsformanni. Hið gagnstæða verði ráðið af endurritum af skýrslutökum en þau beri með sér að verjanda hafi verið gefið nægt svigrúm til að spyrja matsmenn. Inngrip dómsformanns að þessu leyti hafi ekki verið umfram það sem eðlilegt sé við stjórn þinghalds og skýrslutökur.

35. Um varakröfu ákærðu um sýknu vísar ákæruvaldið til röksemda bæði Landsréttar og héraðsdóms fyrir sakfellingu ákærðu. Jafnframt fellir ákæruvaldið sig við forsendur fyrir ákvörðun refsingar.

Niðurstaða

Formhlið málsins

36. Svo sem áður er rakið er því haldið fram af hálfu ákærðu að hvorki hafi verið lagður réttur grunnur að undir- né yfirmati. Þetta leiði af því að matsgerðirnar hafi, í samræmi við þær spurningar sem lagðar voru fyrir matsmenn, fjallað um sakhæfi ákærðu í lagalegum skilningi án þess að lagt væri fullnægjandi sérfræðilegt mat á geðheilsu hennar. Af þessum sökum hafi Landsrétti borið að taka til greina beiðni ákærðu um viðbótarmat. Málið hafi því verið dæmt á ófullnægjandi grundvelli og beri að ómerkja dóminn svo að viðhlítandi mat á geðrænu ástandi ákærðu geti farið fram. Einnig þurfi að leiða matsmenn að nýju fyrir Landsrétt til skýrslugjafar svo að beina megi ótruflað til þeirra spurningum um hagi ákærðu.

37. Samkvæmt 15. gr. almennra hegningarlaga skal þeim mönnum eigi refsað sem sökum geðveiki, andlegs vanþroska eða hrörnunar, rænuskerðingar eða annars samsvarandi ástands voru alls ófærir á þeim tíma er þeir unnu verkið til að stjórna gerðum sínum. Þegar andlegir annmarkar eru ekki svo miklir er sakhæfi fyrir hendi en þeir geta þó haft þau áhrif að refsingu verði ekki beitt ef ætla má að hún geti ekki borið árangur, sbr. 16. gr. laganna.

38. Samkvæmt 15. gr. almennra hegningarlaga kemur í hlut dómstóla að meta sakhæfi og er það mat reist á lögfræðilegum mælikvarða. Ef vafi leikur á um hvort sakborningur sé sakhæfur eða refsing geti borið árangur vegna ástands hans er rétt að láta hann sæta sérstakri geðrannsókn til að leiða þessi atriði í ljós, sbr. 2. mgr. 77. gr. laga nr. 88/2008. Til grundvallar ákvæðinu liggur sú verkaskipting að sérfræðingar um geðheilbrigði láti dómstólum í té álit um andlegt ástand sakbornings, einkum á verknaðarstund, og hvaða áhrif ætla megi að það hafi haft á gerðir hans. Við meðferð slíkra mála er alvanalegt að spurningar til sérfræðinga séu þannig fram settar að þeir séu beðnir um að leggja mat á sakhæfi í skilningi 15. gr. almennra hegningarlaga og hvort refsing geti borið árangur samkvæmt 16. gr. þeirra og gefi álit sitt í þeim efnum. Er þess þá að gæta að þessi lagaákvæði vísa öðrum þræði til læknisfræðilegra hugtaka. Eftir sem áður er slíkt mat sérfræðinga reist á grunni sérþekkingar þeirra um andlegt heilbrigði en ekki lögfræðilegum mælikvarða. Þegar dómstólar beita að svo búnu lagalegum mælikvarða eru þeir ekki bundnir af hinu sérfræðilega mati, sbr. 2. mgr. 133. gr. laga nr. 88/2008. Um þetta má meðal annars vísa til dóms Hæstaréttar 13. október 2011 í máli nr. 198/2011.

39. Eins og áður er rakið var þess farið á leit af hálfu ákærðu með beiðnum 27. janúar og 12. febrúar 2025 að undir meðferð málsins í Landsrétti yrðu dómkvaddir einn eða tveir matsmenn til að meta hvort ákærða hefði náð mörkum geðrofs á verknaðarstund og hvort hún hefði þá verið alls ófær um að stjórna gerðum sínum. Yrði talið að hún hefði ekki verið það var óskað mats á því hvort refsing gæti borið árangur. Samhliða var óskað eftir mati á hvort áfallastreituröskun og þunglyndi hefði haft áhrif á gerðir hennar.

40. Þótt spurningar í beiðni um viðbótarmat hafi ekki verið settar orðrétt fram á sama veg og þær sem áður höfðu verið lagðar fyrir undir- og yfirmatsmenn fólu þær efnislega í sér beiðni um nýtt mat á sömu atriðum um geðheilsu ákærðu og þegar hafði verið fjallað um. Engin efni voru til þess að slíkt mat færi fram að nýju, sbr. dóm Hæstaréttar 21. mars 2017 í máli nr. 161/2017. Er þá jafnframt haft í huga að mat á sönnunargildi matsgerðar kemur ekki til úrlausnar undir rekstri sakamáls heldur þegar það er dæmt að efni til, sbr. 2. mgr. 133. gr. laga nr. 88/2008. Ef á hinn bóginn verður talið á því stigi málsins að annmarki sé á matsgerðum er eftir atvikum hægt að bregðast við með því að taka málið á ný til meðferðar eftir dómtöku þess með heimild í 1. mgr. 168. gr. laganna, sbr. 210. gr. þeirra.

41. Af áður röktum niðurstöðum undir- og yfirmatsgerða og allri umfjöllun þeirra geðlækna sem að þeim stóðu, bæði í matsgerðunum sjálfum og skýrslum þeirra fyrir dómi, verður ráðið að þeir hafi reist álit sitt á geðrænu ástandi ákærðu á sérþekkingu sinni. Haggar það ekki þeirri niðurstöðu þótt spurningar til þeirra og svör hafi að einhverju leyti tekið mið af efnisinntaki 15. og 16. gr. almennra hegningarlaga eins og alvanalegt er við matsgerðir af þessum toga. Verður því ekki fallist á að þeir hafi reist mat sitt á röngum grundvelli eins og haldið er fram af hálfu ákærðu.

42. Eins og fyrr greinir komu matsmenn til skýrslugjafar við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti. Þótt dómsformaður hafi við það tilefni vakið athygli á að skýrslutaka væri að dragast á langinn og innt eftir nánara tilefni tiltekinna spurninga var ekki um slíka truflun að ræða að verjanda ákærðu gæfist ekki kostur á því að beina spurningum til matsmanna. Verður því ekki fallist á að í þessu hafi falist slíkur annmarki á meðferð málsins fyrir Landsrétti að komið hafi niður á vörnum ákærðu.

43. Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið verður synjað kröfu ákærðu um að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað aftur til meðferðar fyrir Landsrétti.

Efnishlið málsins

44. Samkvæmt því sem fram kemur í 17. lið hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða að ákærða hafi 31. janúar 2024 á heimili sínu og með því móti sem lýst er í ákæru banað syni sínum A og í kjölfarið gert tilraun til að ráða son sinn B af dögum.

45. Fyrir liggur sú samhljóða niðurstaða í undir- og yfirmatsgerð að ákærða hafi í umrætt sinn verið sakhæf og hafa allir matsmenn staðfest og skýrt nánar þá niðurstöðu bæði fyrir héraðsdómi og Landsrétti. Er þá einnig til þess að líta að undirmatsmaður ræddi við ákærðu sama dag og hún var handtekin. Þá skoðuðu yfirmatsmenn upptöku af ákærðu í hljóði og mynd úr búkmyndavélum lögreglu og skýrslu hennar hjá lögreglu við upphaf rannsóknar málsins. Að virtum þessum upplýsingum um andlegt ástand ákærðu í kjölfar atburðarins og eftir ítarlega rannsókn á geðrænu ástandi hennar að öðru leyti töldu matsmenn að hún hefði ekki verið alls ófær um að stjórna gerðum sínum á verknaðarstund. Jafnframt er tekið fram í undirmatsgerð að ákærða hafi skilning á reglum samfélagsins, greini muninn á réttum og röngum athöfnum og átti sig á afleiðingum þeirra. Í viðtali hafi hún gert sér grein fyrir því að hún hefði breytt rangt og sýnt eftirsjá. Í yfirmatsgerð kemur með sambærilegum hætti fram að ákærða skilji reglur samfélagsins og þekki muninn á réttum og röngum athöfnum.

46. Að þessu gættu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða að ákærða hafi verið sakhæf í skilningi 15. gr. almennra hegningarlaga. Var það einnig niðurstaðan í héraði en á báðum dómstigum tók sérfróður meðdómsmaður þátt í meðferð málsins. Samkvæmt þessu verður jafnframt staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sakfellingu ákærðu og heimfærslu brotanna til refsilaga sem var á sama veg og í ákæru.

47. Í undirmatsgerð var komist að þeirri niðurstöðu að ekkert benti til að refsing gæti ekki borið árangur. Aftur á móti er ekki að finna jafn afdráttarlausa niðurstöðu þess efnis í yfirmatsgerð. Báðir yfirmatsmenn greindu þó frá því áliti sínu í skýrslum fyrir dómi að refsing gæti borið árangur. Að því gættu stendur 16. gr. almennra hegningarlaga ekki í vegi þess að ákærðu verði gerð refsing. Er þá einnig haft í huga að fangar í afplánun eiga rétt á heilbrigðisþjónustu, sbr. 22. og 29. gr. laga nr. 15/2016 um fullnustu refsinga.

48. Samkvæmt framangreindu hefur ákærða verið sakfelld fyrir að bana sex ára syni sínum, gera tilraun til að bana öðrum syni sínum 11 ára að aldri og stórfelld brot í nánu sambandi. Tiltaka ber refsingu ákærðu eftir reglum 77. gr. almennra hegningarlaga en um refsihámark gagnvart henni fer eftir 79. gr. laganna.

49. Við ákvörðun refsingar ákærðu verður að hafa í huga andleg veikindi hennar og fjölþættan félagslegan vanda. Því má slá föstu að örvænting hennar vegna bágrar stöðu hafi verið mikil í aðdraganda þess að hún réð syni sínum bana án þess þó að talið verði að um slíka geðshræringu hafi verið að ræða að 75. gr. almennra hegningarlaga geti átt við um hagi hennar. Á hinn bóginn er til þess að líta að hún réðst gegn barnungum syni sínum þar sem hann lá sofandi og varnarlaus á heimili sínu og átti sér einskis ills von og reyndi í kjölfarið það sama gagnvart eldri syninum. Með þessum alvarlegu brotum rauf sá sem síst skyldi trúnað við ung börn sín. Þá liggur fyrir samkvæmt gögnum málsins að ásetningur ákærðu til að ráða sonum sínum bana hafi vaknað með henni eigi síðar en einum eða tveimur dögum fyrir verknaðinn. Að þessu gættu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um refsingu ákærðu.

50. Hinn áfrýjaði dómur verður staðfestur um miskabótakröfur en krafa brotaþola á sér stoð í 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og krafa einkaréttarkröfuhafa í 2. mgr. sömu greinar. Einnig verða staðfest ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað, gjafsóknarkostnað og málskostnað.

51. Ákærðu verður gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns og þóknun réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin verða með virðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði.

52. Gjafsóknarkostnaður einkaréttarkröfuhafa greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, eins og greinir í dómsorði.

53. Loks verður ákærðu gert að greiða málskostnað í ríkissjóð eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Ákærða, X, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 2.683.901 krónu, þar með talda málflutningsþóknun verjanda síns, Unnsteins Arnar Elvarssonar lögmanns, 2.014.380 krónur, og þóknun réttargæslumanns brotaþola, B, Guðmundar Ágústssonar lögmanns, 372.000 krónur.

Gjafsóknarkostnaður einkaréttarkröfuhafa, C, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Guðmundar Ágústssonar, 300.000 krónur.

Ákærða greiði 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti sem renni í ríkissjóð.

Sératkvæði

Skúla Magnússonar

1. Ég er sammála forsendum og niðurstöðum meirihlutans um önnur atriði en ákvörðun refsingar.

2. Svo sem rakið er í hinum áfrýjaða dómi og héraðsdómi ber dómkvöddum matsmönnum í meginatriðum saman um að ákærða hafi á verknaðarstund verið haldin alvarlegum geðsjúkdómi, þunglyndi með geðrofseinkennum, sem hafi haft áhrif á dómgreind hennar, ákvarðanatöku og hegðun. Í matsgerðum kemur einnig fram að hún hafi vikurnar þar á undan talið líklegt eða jafnvel víst að hún væri með ólæknandi krabbamein og þá farið að hugleiða hvort börn hennar væru betur sett dáin en umkomulaus að henni genginni.

3. Þótt ákærða hafi alið með sér hugmyndir um að svipta syni sína lífi einhverjar vikur fyrir verknaðinn og þær styrkst dagana áður en hún framdi brot sín verður ráðið af matsgerðum og skýrslum dómkvaddra að hún hafi til þess tíma getað bægt þeim frá sér. Samræmist þetta þeirri niðurstöðu matsmanna að ákærða hafi þrátt fyrir allt gert sér grein fyrir því að slíkar fyrirætlanir væru siðferðilega rangar og fælu jafnframt í sér alvarleg brot á reglum samfélagsins.

4. Nánari ástæður þess að ákærða ákvað að ráða sonum sínum bana á heimili þeirra einmitt aðfaranótt 31. janúar 2024 liggja ekki að öllu leyti skýrt fyrir. Af gögnum málsins, einkum matsgerðum og skýrslum hinna dómkvöddu manna fyrir dómi, verður þó helst ráðið að samskipti ákærðu við eiginmann hennar kvöldið fyrir verknaðinn og sú upplifun að hann yrði framvegis ekki til staðar fyrir hana og drengina hafi ráðið úrslitum um að hún afréð að hefjast handa við brot sín. Verður þá einnig að hafa í huga það sem fram er komið um bjargarleysi ákærðu, lága greind, félagslega einangrun og nánast algeran skort á stuðningsneti hér á landi.

5. Þær spurningar sem lagðar voru fyrir dómkvadda matsmenn undir meðferð málsins voru bundnar við það hvort ákærða hefði á verknaðarstund verið sakhæf samkvæmt 15. gr. hegningarlaga og hvort 16. gr. laganna gæti átt hér við án þess að þeim væri falið að fjalla með almennari hætti um geðrænt ástand á verknaðarstund, svo sem hvort eða að hvaða marki um hefði verið að ræða ákafa geðshræringu hennar eða annað skammvinnt ójafnvægi á geðsmunum. Við ákvörðun viðurlaga verður því að meta hvort fram sé komin nægileg sönnun, sem ekki verður vefengd með skynsamlegum rökum, um þau atriði sem horfa ákærðu í óhag að þessu leyti en um þau ber ákæruvaldið sönnunarbyrði, sbr. 108. og 1. mgr. 109. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.

6. Að þessu virtu verður að mínu mati að leggja til grundvallar að hina örlagaríku nótt hafi fleiri þættir í lífi ákærðu spunnist saman og skapað hjá henni djúpstæða örvæntingu. Í skýrslu eins matsmanna fyrir dómi segir þannig orðrétt í þessu sambandi að „þarna, einhvern veginn, það hrynur bara svolítið heimurinn hennar akkúrat þarna“. Aðspurður af sérfróðum meðdómsmanni um hvort hún hafi upplifað að hún ætti enga aðra leið en að gera það sem hún gerði svaraði sami matsmaður því játandi. Þá hefur ástandi ákærðu á verknaðarstund af dómkvöddum matsmönnum verið lýst sem alvarlegum geðsjúkdómi á mörkum geðrofs svo sem áður greinir. Hefur þeirri niðurstöðu hvorki verið haggað af héraðsdómi né Landsrétti sem í báðum tilvikum voru skipaðir sérfróðum meðdómsmanni með kunnáttu í geðlæknisfræði. Verður því ekki önnur ályktun dregin af gögnum málsins en ákærða hafi á verknaðarstund að einhverju leyti haft skerta getu til að átta sig á raunverulegu eðli og afleiðingum gjörða sinna.

7. Þessum atvikum verður að mínu mati jafnað til þess þegar maður hefur framið brot í ákafri geðshræringu eða vegna annars skammvinns ójafnvægis á geðsmunum svo sem mælt er fyrir um að geti horft til refsilækkunar í 1. mgr. 75. gr. almennra hegningarlaga. Er þá einnig til þess að líta að ákærða kom sér ekki sjálf í það ástand sem hér um ræðir þannig að 2. málsliður málsgreinarinnar eigi við. Þá liggur fyrir að ákærða ráðgerði frá upphafi að segja af sjálfsdáðum til brota sinna sem hún svo gerði með símtali til neyðarlínu næsta dag og játningu fyrir lögreglu. Verður og að miða við að ákærða hafi sagt hreinskilningslega frá atvikum eftir að hún var handtekin. Tel ég því að við ákvörðun refsingar megi að einhverju leyti einnig horfa til 9. töluliðar 1. mgr. 74. gr. almennra hegningarlaga.

8. Að þessu slepptu stendur eftir að ákærða réðst gegn barnungum syni sínum þar sem hann lá sofandi og varnarlaus á heimili sínu og átti sér einskis ills von. Í kjölfarið reyndi hún hið sama gagnvart þeim eldri en hvarf frá vegna mótstöðu hans. Þótt samkvæmt framangreindu beri að líta svo á að ákærða hafi verið í verulegu ójafnvægi á geðsmunum þegar hún framdi brot sín verður heldur ekki hjá því litið að til þeirra gekk hún skipulega og sumpart yfirvegað. Hugmyndir ákærðu um að með gjörðum sínum væri hún í reynd að koma börnum sínum til annars og betri heims geta einar og sér ekki talist henni til sérstakra málsbóta. Jafnvel þótt litið sé til fyrrgreindra atriða um geðrænt ástand ákærðu á verknaðarstund til refsimildunar eru þau brot sem hún hefur verið sakfelld fyrir gagnvart sonum sínum alvarleg og stórfelld.

9. Að virtu öllu framangreindu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms, tel ég refsingu ákærðu hæfilega ákveðna 15 ára fangelsi.