Dómur Hæstaréttar

1. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Karl Axelsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson, Sigurður Tómas Magnússon og Skúli Magnússon.

2. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 25. júní 2025. Hann krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað aftur til Landsréttar. Til vara krefst hann sýknu af kröfum gagnáfrýjanda og að honum verði gert að greiða sér 17.793.178 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. ágúst 2020 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar á öllum dómstigum.

3. Gagnáfrýjandi áfrýjaði málinu fyrir sitt leyti 21. ágúst 2025. Hann krefst sýknu af kröfum aðaláfrýjanda og að honum verði gert að greiða sér 26.967.484 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. nóvember 2019 til greiðsludags. Þá krefst hann staðfestingar á ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti svo og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Ágreiningsefni

4. Aðilar deila um lögmæti uppsagnar á ráðningarsamningi gagnáfrýjanda hjá aðaláfrýjanda og eftirfarandi riftunar þess síðarnefnda á þeim sama samningi. Jafnframt er ágreiningur milli aðila um kröfur sem þeir hafa uppi hvor á hendur öðrum vegna þessara lögskipta.

5. Gagnáfrýjandi höfðaði málið 30. maí 2020 til heimtu skaðabóta sem svöruðu til vangreiddra launa og annarra hlunninda í uppsagnarfresti, tjóns vegna ólögmætrar riftunar ráðningarsamnings og miska. Aðaláfrýjandi höfðaði gagnsök í héraði 1. júlí sama ár með kröfu um skaðabætur á hendur gagnáfrýjanda vegna tjóns sem hann hefði valdið í starfi sínu og til viðurkenningar á skaðabótaábyrgð vegna tiltekinna atvika. Undir rekstri málsins í héraði var með úrskurði 19. ágúst 2021 vísað frá dómi viðurkenningarkröfu aðaláfrýjanda. Þeim úrskurði var ekki skotið til Landsréttar.

6. Með héraðsdómi 26. júlí 2023 var fallist á að uppsögn gagnáfrýjanda 19. ágúst 2019 úr starfi hjá aðaláfrýjanda með umsömdum uppsagnarfresti hefði verið lögmæt og jafnframt riftun samningsins 28. október sama ár. Enn fremur ætti gagnáfrýjandi aðeins rétt til launa út október það ár og að frá eftirstöðvum launa mætti draga nánar tilteknar gagnkröfur. Í samræmi við þetta var aðaláfrýjanda gert að greiða gagnáfrýjanda 992.892 krónur auk dráttarvaxta.

7. Með hinum áfrýjaða dómi Landsréttar 20. mars 2025 var staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að aðaláfrýjanda hefði verið heimilt að segja gagnáfrýjanda upp störfum. Aftur á móti taldi rétturinn að aðaláfrýjanda hefði verið óheimilt að rifta ráðningarsamningnum og vísa gagnáfrýjanda fyrirvaralaust úr starfi. Var aðaláfrýjanda gert að greiða gagnáfrýjanda 9.249.003 krónur í skaðabætur sem svöruðu til vangreiddra launa í uppsagnarfresti og 800.000 krónur í miskabætur eða samtals 10.049.003 krónur auk dráttarvaxta.

8. Áfrýjunarleyfi var veitt 24. júní 2025, með ákvörðun Hæstaréttar nr. 2025-72, á þeim grunni að dómur í málinu kynni að hafa verulegt almennt gildi, meðal annars um skilyrði riftunar ráðningarsamnings og greiðslu skaða- og miskabóta í því tilliti.

Málsatvik

Um aðaláfrýjanda

9. Aðaláfrýjandi er einkahlutafélag í eigu sveitarfélagsins […], sem varð til eftir sameiningu nokkurra sveitarfélaga á […] á árinu 2020, en var áður í eigu […]. Félagið hefur með höndum alhliða rekstur á veitukerfum með öflun og dreifingu á heitu og köldu vatni, fráveitu og gagnaveitu.

10. Um starfsemi aðaláfrýjanda fer eftir reglugerð nr. […] fyrir A ehf., svo sem henni var breytt með reglugerð nr. […]. Þar er í 5. gr. fjallað um verksvið stjórnar aðaláfrýjanda en meðal annars ber henni að annast stefnumótun um uppbyggingu og rekstur félagsins, áætlanagerð um öflun og dreifingu vatns í samræmi við gildandi lög, gerð gjaldskrár, meiriháttar samninga og fjárhagsáætlana. Þá segir í 6. gr. að stjórn félagsins ráði framkvæmdastjóra sem annist daglegan rekstur þess, ráði starfsmenn, sitji fundi stjórnar og hafi þar málfrelsi og tillögurétt.

Um ráðningu gagnáfrýjanda

11. Með samningi 8. mars 2018 var gagnáfrýjandi ráðinn til starfa sem framkvæmdastjóri aðaláfrýjanda frá 1. maí sama ár. Samkvæmt 1. grein samningsins skyldi gagnáfrýjandi meðal annars sjá um daglegan rekstur félagsins og sinna þeim verkefnum sem stjórn fæli honum hverju sinni. Í 6. grein samningsins var tekið fram að fyrir allar ferðir og uppihald á vegum félagsins yrði greitt samkvæmt reikningi. Þar sagði einnig að gagnáfrýjandi skyldi árita kostnaðarskjöl vegna risnu í þágu félagsins vegna starfsemi þess en leita samþykkis stjórnarformanns væri um meiriháttar risnu að ræða. Þá var í 9. grein samningsins fjallað um uppsögn eða breytingu á starfi en ákvæðið hljóðaði þannig:

Ráðningarsamningnum getur stjórn [A] ehf. sagt upp skriflega með 6 mánaða fyrirvara í mánaðarlok og framkvæmdastjóri sömuleiðis með sama fyrirvara. Óski stjórn [A] ehf. að framkvæmdastjóri láti af stöfum innan umsamins uppsagnartíma skal greiða honum full laun samkvæmt samningi út uppsagnartímann, óháð því hvað hann tekur sér fyrir hendur í millitíðinni. Brjóti framkvæmdastjóri ákvæði 3. greinar og/eða 8. greinar hefur [A] ehf. rétt til þess að segja honum upp án fyrirvara.

Ef framkvæmdastjóri missir fjárræði vegna gjaldþrots má segja samningnum upp án fyrirvara.

12. Loks kom fram í 12. grein ráðningarsamningsins að um önnur réttindi og skyldur sem ekki væri getið um í honum færi eftir kjarasamningi Félags opinberra starfsmanna á Austurlandi (FOSA) og Launanefndar sveitarfélaga. Á þessum tíma gilti kjarasamningur Sambands íslenskra sveitarfélaga og samflots bæjarstarfsmanna fyrir hönd tiltekinna stéttarfélaga, þar á meðal það félag sem vísað var til í nefndri grein ráðningarsamningsins. Í þeim kjarasamningi sagði meðal annars svo um uppsögn, frávikningu og áminningu í greinum 11.1.6.1 og 11.1.6.2:

11.1.6.1
Óheimilt er að segja starfsmanni upp án málefnalegra ástæðna. Uppsögn skal vera skrifleg og miðast við mánaðamót. Óski starfsmaður þess skal veita honum skriflegan rökstuðning.
Starfsmanni skal víkja úr starfi fyrirvaralaust ef hann hefur verið sviptur með fullnaðardómi rétti til að gegna því starfi. […]
Starfsmanni skal og víkja úr starfi fyrirvaralaust ef hann hefur játað að hafa gerst sekur um refsiverða háttsemi, sem ætla má að hefði í för með sér sviptingu réttinda skv. 68. gr. almennra hegningarlaga.
Starfsmanni skal víkja úr starfi fyrirvaralaust verði hann uppvís að grófu broti í starfi enda valdi viðvera hans á vinnustað áframhaldandi skaða fyrir starfsemina, aðra starfsmenn eða viðskiptavini. Fulltrúa stéttarfélags starfsmanns skal veittur kostur á að kynna sér slík mál áður en ákvörðun er tekin.
Við þær aðstæður þegar frávikning úr starfi er til skoðunar þarf að gæta að andmælarétti starfsmanns áður en endanleg ákvörðun er tekin. Á meðan á slíkri málsmeðferð stendur er heimilt að afþakka vinnuframlag starfsmanns en starfsmaður heldur þó launum sínum.

11.1.6.2
Ef starfsmaður hefur sýnt í starfi sínu óstundvísi eða aðra vanrækslu, óhlýðni við löglegt boð eða bann yfirmanns síns, vankunnáttu eða óvandvirkni í starfi, hefur ekki náð fullnægjandi árangri í starfi […] skal vinnuveitandi veita honum skriflega áminningu.
Vinnuveitandi skal gefa starfsmanni kost á að tjá sig um meintar ávirðingar áður en ákvörðun um áminningu er tekin. Starfsmaður á rétt á því að tjá sig um tilefni áminningar í viðurvist trúnaðarmanns. Vinnuveitandi skal kynna honum þann rétt.
Áminning skal vera skrifleg. Í áminningu skal tilgreina tilefni hennar og þá afleiðingu að bæti starfsmaður ekki ráð sitt verði honum sagt upp. Ber að veita starfsmanni tíma og tækifæri til þess að bæta ráð sitt áður en gripið er til uppsagnar.
Ekki er skylt að veita starfsmanni áminningu og kost á að tjá sig um ástæður uppsagnar áður en hún tekur gildi, ef tilefni uppsagnar er ekki rakið til starfsmannsins sjálfs, s.s. vegna hagræðingar í rekstri stofnunar eða fyrirtækis. […]
Vinnuveitandi skal upplýsa starfsmann um rétt hans til að leita aðstoðar trúnaðarmanns og/eða stéttarfélags í tengslum við meðferð mála samkvæmt þessari grein.

Um gagnaveitu aðaláfrýjanda

13. Í málinu liggur fyrir að á árunum 2018 og 2019 var á vegum […], sem þá var eins og áður segir eigandi aðaláfrýjanda, unnið að því að koma á fót gagnaveitu með því að leggja ljósleiðara um sveitarfélagið. Fyrirhugað var að nýta veitukerfi aðaláfrýjanda í því skyni en á hans vegum munu hafa verið lagðir í jörð ljósleiðarastrengir eða ídráttarrör fyrir þá samhliða öðrum framkvæmdum. Gagnáfrýjandi aðstoðaði sveitarfélagið síðla árs 2018 við að sækja um styrk til Fjarskiptasjóðs. Styrkurinn var veittur og nam fjárhæð hans árlega 71.025.096 krónum á árunum 2019 til 2021. Auk þess var veittur 20 milljóna króna byggðastyrkur til verkefnisins. Kostnaður við það var upphaflega áætlaður tæpar 500 milljónir króna.

14. Á fundi stjórnar aðaláfrýjanda 1. mars 2019 var samþykkt að félagið skyldi gerast samstarfsaðili […] um lagningu ljósleiðara á grundvelli fyrrgreindrar styrkumsóknar sveitarfélagsins til Fjarskiptasjóðs. Málið var aftur á dagskrá á fundi stjórnar 14. sama mánaðar. Var gagnáfrýjanda og tilgreindum stjórnarmanni þá falið að ganga frá samstarfssamningi við sveitarfélagið um lagningu leiðarans. Þá var málið á dagskrá á fundi stjórnar 21. sama mánaðar. Lögð var fram gróf kostnaðar- og tekjuáætlun gagnaveitunnar fyrir árin 2019 til 2022 og drög að samstarfssamningi milli sveitarfélagsins og aðaláfrýjanda. Samkvæmt áætluninni nam framkvæmdafé alls 437.354.110 krónum en þar af vegna ársins 2019 samtals 111.695.096 krónur.

15. Á fundi stjórnar aðaláfrýjanda 28. mars 2019 var vísað til þess að á aðalfundi félagsins, sem farið hafði fram, hefði verið samþykkt að fela stjórninni að vinna að málum tengdum ljósleiðaravæðingu í dreifbýli í samræmi við bókun bæjarstjórnar 20. sama mánaðar. Samþykkt var að stjórnin myndi leggja til á hluthafafundi aðaláfrýjanda að samþykktum yrði breytt þannig að starfsemi félagsins tæki, auk hitaveitu, vatnsveitu og fráveitu, til reksturs gagnaveitu á […]. Sú tillaga mun hafa verið samþykkt á hluthafafundi sem haldinn var sama dag. Í kjölfarið gerði sveitarfélagið samstarfssamning við aðaláfrýjanda um gagnaveituna.

16. Á fundi stjórnar aðaláfrýjanda 9. maí 2019 var rætt um gagnaveituna og kom fram í fundargerð að gagnáfrýjandi hefði gert grein fyrir stöðu verkefnisins. Einnig var fært í fundargerð að verðkönnun meðal verktaka færi fram á næstu tveimur vikum og að gagnáfrýjandi væri að vinna að efniskaupum fyrir verkefnið. Á tímabilinu frá 5. júní til 30. júlí sama ár keypti hann efni til veitunnar frá fjórum söluaðilum fyrir ríflega 38 milljónir króna. Til frádráttar kom reikningur 30. september sama ár sem gefinn var út fyrir ríflega tveggja milljóna króna inneign vegna ljósleiðarablástursvélar sem var skilað.

Um gjaldskrá aðaláfrýjanda

17. Svo sem áður greinir var á verksviði stjórnar aðaláfrýjanda að gera gjaldskrá fyrir veituna, sbr. 3. tölulið 5. gr. reglugerðar nr. […]. Til að slík gjaldskrá öðlaðist gildi þurfti hún að hljóta staðfestingu ráðherra, sbr. 3. mgr. 32. gr. orkulaga nr. 58/1967. Þegar gagnáfrýjandi hóf störf hjá aðaláfrýjanda 1. maí 2019 var í gildi gjaldskrá félagsins […] 2016, nr. […], sem birt var í B-deild Stjórnartíðinda.

18. Á fundi stjórnar aðaláfrýjanda 6. desember 2018 var samþykkt tæplega 8% hækkun á gjaldskrá veitunnar miðað við þróun byggingarvísitölu frá setningu fyrri gjaldskrár. Í kjölfar þeirrar samþykktar sendi gagnáfrýjandi fyrirspurn með tölvubréfi á Orkustofnun um hvernig standa bæri að breytingu á gjaldskrá. Því erindi var svarað með tölvubréfi 12. sama mánaðar og fylgdi því framtalseyðublað sem tekið var fram að þyrfti að fylla út, auk þess sem athygli var vakin á því að fylgja þyrfti með ársreikningur síðasta árs. Gögnum þessum ætti síðan að skila um þjónustugátt Orkustofnunar.

19. Hinn 5. apríl 2019 voru lögð inn í þjónustugáttina gögn vegna hækkunar á gjaldskránni. Á því framtalseyðublaði sem skilað var inn voru leiðbeiningar þar sem fram kom að gera skyldi ráð fyrir að lágmarki fimm vikum frá fullnægjandi skilum þar til gjaldskrá yrði staðfest og birt í Stjórnartíðindum. Með tölvubréfi Orkustofnunar 16. sama mánaðar var óskað eftir skýringum á nánar tilgreindum atriðum í umsókn aðaláfrýjanda um staðfestingu á nýrri gjaldskrá. Við því var brugðist samdægurs af hálfu aðaláfrýjanda með því að miðla upplýsingum þar að lútandi um þjónustugáttina.

20. Þegar hér var komið sögu hafði Samband íslenskra sveitarfélaga gefið út yfirlýsingu 3. apríl 2019 í tengslum við svokallaða lífskjarasamninga til að stuðla að verðstöðugleika. Mæltist sambandið til þess að sveitarfélögin hækkuðu ekki gjaldskrár sínar á árinu 2019 umfram það sem þegar væri komið til framkvæmda og hækkun á árinu 2020 yrði að hámarki 2,5% en minni yrði verðbólga lægri. Sama dag kynnti ríkisstjórnin aðgerðir til stuðnings lífskjarasamningum aðila vinnumarkaðarins. Af þessum ástæðum mun ekki hafa verið fallist á að staðfesta nýja gjaldskrá aðaláfrýjanda með hækkun á gjaldskrárliðum.

21. Aftur var rætt um gjaldskrána á fundum stjórnar aðaláfrýjanda 9. maí og 27. júní 2019. Því næst var málið tekið fyrir á fundi stjórnar 23. ágúst sama ár og það sagt í vinnslu. Á fundi stjórnar 12. september það ár var svo samþykkt að fara þess á leit við ráðherra að hann staðfesti ákvörðun 6. desember 2018 um gjaldskrárhækkun. Þessu næst var málið tekið fyrir á stjórnarfundi 30. september 2019 og fært til bókar að tölvubréf hefði borist frá bæjarstjóra […] þar sem óskað væri eftir að stjórnin endurskoðaði ákvörðun um hækkun gjaldskrár. Málinu var að svo búnu frestað og það tekið aftur fyrir á stjórnarfundi 17. október sama ár. Á þeim fundi var fallið frá fyrri ákvörðun 6. desember 2018 um gjaldskrárhækkun en samþykkt að hækka hana um 2,5% frá upphafi árs 2020. Sú ákvörðun var síðan staðfest á fundi stjórnar 14. nóvember 2019. Gjaldskráin, sem er nr. […], var undirrituð af hálfu ráðherra 18. desember það ár og birt í B-deild Stjórnartíðinda.

Um uppsögn á ráðningarsamningi gagnáfrýjanda

22. Á fundi stjórnar aðaláfrýjanda 31. júlí 2019 var rætt um störf gagnáfrýjanda að honum fjarstöddum. Í svokallaða trúnaðarbók stjórnar voru skráðar ýmsar athugasemdir við störf hans. Beindust þær að því að vanhöld hefðu verið á undirbúningi stjórnarfunda, dregist hefði að afla staðfestingar ráðherra á hækkun gjaldskrár í samræmi við fyrrgreinda ákvörðun stjórnar 6. desember 2018 og illa gengið að gera áætlanir og hrinda þeim í framkvæmd, þar á meðal um lagningu ljósleiðara. Fleiri atriði voru rakin sem ekki þótti hafa verið sinnt með viðunandi hætti. Á fundinum tók stjórnin þá ákvörðun að segja gagnáfrýjanda upp störfum og fól formanni að greina honum frá þeirri niðurstöðu. Að fundi loknum, síðar sama dag, greindi formaðurinn gagnáfrýjanda frá ákvörðuninni og við það tækifæri mun hann hafa sagt honum að hann nyti ekki lengur trausts stjórnarinnar.

23. Gagnáfrýjandi fór þess á leit við stjórn aðaláfrýjanda að fallið yrði frá uppsögninni. Þeirri beiðni var synjað á fundi stjórnar 7. ágúst 2019. Einnig var á stjórnarfundi 12. sama mánaðar hafnað beiðni gagnáfrýjanda um tímabundna ráðningu hans til tveggja ára til að ljúka ljósleiðaraverkefninu.

24. Af hálfu Félags opinberra starfmanna á Austurlandi var aðaláfrýjanda ritað bréf 18. ágúst 2019 í tilefni af því að gagnáfrýjandi hefði leitað atbeina félagsins. Þar var því haldið fram að uppsögnin gæti ekki talist lögleg þar sem í engu hefði verið farið að ákvæðum 11.1.6.1 og 11.1.6.2 í kjarasamningi, en þau ákvæði eru rakin hér fyrr í 12. lið. Í bréfinu var tekið fram að í ráðningarsamningi gagnáfrýjanda væri vísað til kjarasamningsins og því hafið yfir allan vafa að eftir honum bæri að fara. Gagnáfrýjandi hefði ekki fengið aðrar skýringar á uppsögn sinni en að skortur væri á trausti milli hans og stjórnar og farið var þess á leit að ástæður uppsagnar yrðu skýrðar nánar. Þessu erindi svaraði aðaláfrýjandi með bréfi 20. ágúst 2019. Þar var bent á að um réttindi framkvæmdastjóra hjá aðaláfrýjanda færi eftir lögum nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Einnig var vísað til þess að í 12. grein ráðningarsamnings gagnáfrýjanda segði að um önnur réttindi og skyldur en getið væri í samningnum skyldi fara eftir kjarasamningi. Þar sem í ráðningarsamningnum væri fjallað um heimild til að segja gagnáfrýjanda upp störfum gilti kjarasamningur ekki í því tilliti.

25. Með bréfi aðaláfrýjanda 19. ágúst 2019 var gagnáfrýjanda formlega sagt upp starfi sínu með sex mánaða fyrirvara frá næstu mánaðamótum. Tekið var fram að á uppsagnarfresti bæri starfsmanni að skila vinnuframlagi og sinna starfsskyldum samkvæmt ráðningarsamningi nema annað væri ákveðið. Þá sagði í bréfinu að gert hefði verið ráð fyrir að gagnáfrýjandi ásamt fulltrúum stjórnar sæti fund með ráðgjafa vegna ljósleiðaraverkefnisins 22. ágúst 2019 og að gagnáfrýjandi myndi undirbúa þann fund. Samkvæmt fyrri samskiptum við formann stjórnar hefði gagnáfrýjandi gert ráð fyrir að taka orlof frá 19. ágúst til 2. september sama ár en myndi allt að einu sinna starfsskyldum vegna fundarins. Hagsmunir aðaláfrýjanda stæðu til þess að fundurinn yrði haldinn en orlofstakan gæti farið fram að öðru leyti enda raskaði það ekki rekstri félagsins. Loks var tekið fram að misbrestur á því að starfsmaður sinnti starfsskyldum á uppsagnarfresti gæti valdið því að hann fyrirgerði rétti til launa á því tímabili.

26. Með læknisvottorði 21. ágúst 2019 til aðaláfrýjanda var staðfest að gagnáfrýjandi hefði verið skráður veikur frá 16. sama mánaðar. Með yfirlýsingu trúnaðarlæknis aðaláfrýjanda 13. september sama ár voru ekki gerðar athugasemdir við þá niðurstöðu að svo komnu máli og tekið fram að stefnt væri að endurmati, að öllu óbreyttu, eftir þrjár til fjórar vikur. Samkvæmt læknisvottorði 28. nóvember sama ár var gagnáfrýjandi enn óvinnufær til 29. febrúar 2020.

Um riftun á ráðningarsamningi gagnáfrýjanda

27. Með bréfi 26. ágúst 2019 var gagnáfrýjanda tilkynnt að ekki væri óskað eftir vinnuframlagi hans í uppsagnarfresti að öðru leyti en því að hann ætti fund með formanni stjórnar og öðrum fulltrúa félagsins þar sem hann gerði grein fyrir stöðu verkefna sem hann hefði unnið að á vegum aðaláfrýjanda. Áréttað var að þótt starfsmaður væri leystur undan vinnuskyldu á uppsagnarfresti hvíldu enn á honum trúnaðarskyldur og skyldur til að gæta hagsmuna vinnuveitanda. Jafnframt var óskað eftir að gagnáfrýjandi afhenti öll gögn sem hann hefði unnið í þágu aðaláfrýjanda og skilaði bifreið, fartölvu og lyklum eigi síðar en 2. september sama ár. Tekið var fram að honum væri óheimilt að eyða gögnum úr tölvunni nema að því marki sem þau snertu einkamálefni hans. Loks sagði að stjórn aðaláfrýjanda hefði nýlega fengið upplýsingar um notkun upptökubúnaðar á skrifstofu gagnáfrýjanda. Sá búnaður hefði snert starfsfólk og aðra sem áttu leið um skrifstofuna. Þetta hefði verið tilkynnt til Persónuverndar sem hugsanlegur öryggisbrestur. Var gagnáfrýjanda veittur sjö daga frestur til að gefa skýringar á þessu. Í ljósi viðbragða hans og frekari upplýsinga um eðli notkunar á upptökubúnaði yrði metið hvort forsendur væru til að rifta ráðningarsamningi. Gagnáfrýjandi svaraði þessu erindi með tölvubréfi 27. ágúst 2019 og tók fram að sér væri ókunnugt um upptökubúnað á skrifstofu sinni. Um myndavél sem dagað hefði uppi í gluggakistu á skrifstofunni hefði formanni stjórnar og öðrum verið kunnugt enda hefði hún legið þar um langa hríð.

28. Eins og fram kom í umræddu bréfi aðaláfrýjanda var Persónuvernd tilkynnt um ætlaðan öryggisbrest en það var gert 24. ágúst 2019. Því erindi var svarað með bréfi 17. september sama ár. Þar kom fram að Persónuvernd teldi ekki efni til að aðhafast vegna málsins enda ekki um öryggisbrest að ræða í skilningi laga nr. 90/2018 um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga.

29. Með bréfi aðaláfrýjanda 30. ágúst 2019 var ítrekað við gagnáfrýjanda að á starfsmanni, sem leystur hefði verið undan skyldu til vinnuframlags í uppsagnarfresti, hvíldu áfram skyldur til trúnaðar og að gæta hagsmuna vinnuveitanda. Brot á þeirri skyldu gæti leitt til riftunar ráðningarsamnings. Jafnframt voru áréttuð tilmæli um afhendingu bifreiðar, fartölvu, gagna og annarra eigna aðaláfrýjanda í vörslum gagnáfrýjanda. Loks var tekið fram að gagnáfrýjanda væri óheimilt að koma fram sem framkvæmdastjóri eða starfsmaður aðaláfrýjanda, hvort heldur sem væri gagnvart starfsmönnum eða öðrum. Gagnáfrýjandi ritaði aðaláfrýjanda tölvubréf 3. september sama ár og tilkynnti að hann hefði sent með pósti fartölvu og lykla ásamt upplýsingum um hvar nálgast mætti bifreið. Þá var bent á að ástæða væri til að ráðfæra sig við sérfræðing hjá Origo ehf. um gögn sem vistuðust sjálfkrafa hér og þar í tölvunni.

30. Aðaláfrýjandi ritaði gagnáfrýjanda aftur bréf 18. september 2019 þar sem bent var á að við yfirferð fartölvu og tölvu á skrifstofu framkvæmdastjóra hefðu ekki komið fram öll þau gögn sem ætla mætti að fyrirliggjandi væru vegna vinnuframlags hans við gagnaveituna, svo sem hönnunargögn og áætlanir vegna ljósleiðaraverkefnis. Þá sagði að stjórn aðaláfrýjanda hefðu borist upplýsingar um að gagnáfrýjandi hefði ráðist í veruleg innkaup á efni til verkefnisins en ekki yrði séð á hvaða forsendum það hefði verið gert. Tafir á afhendingu gagna hefðu raskað framkvæmd ljósleiðaraverkefnisins og frekara tjón væri fyrirsjáanlegt. Mikilvægt væri að gögn yrðu afhent og var veittur lokafrestur í því skyni til 24. september 2019. Loks var áréttað að fulltrúar aðaláfrýjanda þyrftu sem fyrst að eiga fund með gagnáfrýjanda til að ræða stöðu verkefna. Þessu erindi svaraði hann með bréfi 24. september 2019. Tók hann meðal annars fram að öll gögn er vörðuðu starf hans sem framkvæmdastjóra væru á skrifstofu hans hjá aðaláfrýjanda, ýmist í tölvu eða á pappír.

31. Á fundi stjórnar aðaláfrýjanda 17. október 2019 var samþykkt að rifta ráðningarsamningi gagnáfrýjanda við félagið vegna verulegra vanefnda á starfs- og trúnaðarskyldum sem komið hefðu í ljós eftir starfslok. Í kjölfarið var yfirlýsing um riftunina send gagnáfrýjanda með bréfi 28. sama mánaðar. Tekið var fram að laun yrðu greidd til loka október en á móti þeim og ógreiddu orlofi yrði skuldajafnað 1.794.350 krónum vegna dagpeninga sem gagnáfrýjandi hefði fengið greidda frá því að hann hóf störf í ósamræmi við ráðningarsamning. Um forsendur riftunar voru tilgreindar eftirfarandi ástæður:

1. Þrátt fyrir ítrekaðar beiðnir hefði eignum og gögnum ekki verið skilað. Í þeim efnum var einkum vísað til ljósleiðaraverkefnisins en gögn um verkhönnun, verkáætlanir og fyrirhugaða efnisnotkun og framkvæmdir hefðu ekki fundist.
2. Við skoðun hefði komið í ljós að gögnum í eigu aðaláfrýjanda í fartölvu hefði verið eytt og þau væru ekki aðgengileg. Meðal annars væri um að ræða gögn er lytu að ljósleiðaraverkefninu.
3. Nokkrum eignum félagsins hefði ekki verið skilað, svo sem viðskiptakortum, aukalykli bifreiðar, sjónauka, tengistöð fartölvu, tölvuskjá og tölvutösku. Þá hefðu tölvudiskar vegna öryggismyndavélarkerfis ekki fundist.
4. Ekki hefðu verið veittar lágmarksupplýsingar um stöðu yfirstandandi verkefna aðaláfrýjanda og samskipti við verktaka, svo sem um verkefni tengd […] ehf.
5. Gagnáfrýjandi hefði staðið fyrir innkaupum á efni vegna ljósleiðaraverkefnis að fjárhæð rúmlega 50 milljónir króna án heimildar stjórnar og í andstöðu við reglur laga nr. 120/2016 um opinber innkaup. Þetta myndi valda aðaláfrýjanda tjóni en fjárhæð þess lægi þó ekki fyrir.
6. Gagnáfrýjandi hefði, í andstöðu við ákvæði ráðningarsamnings um greiðslu ferðakostnaðar samkvæmt reikningi, látið greiða sér 1.794.350 krónur í dagpeninga.
7. Gagnáfrýjandi hefði látið aðaláfrýjanda greiða fyrir sig iðgjald líftryggingar án heimildar í ráðningarsamningi.
8. Gagnáfrýjandi hefði án heimildar eftir starfslok á veikindatímabili nýtt afsláttarkjör aðaláfrýjanda hjá söluaðilum vegna eigin kaupa á byggingarvörum.
9. Í ljós hefðu komið vörukaup gagnáfrýjanda hjá Húsasmiðjunni ehf. í eigin þágu á kostnað aðaláfrýjanda.
10. Gagnáfrýjandi hefði nýtt greiðslukort aðaláfrýjanda til að greiða fyrir persónulegar úttektir sínar.
11. Upplýst hefði verið um upptökubúnað í hljóði og mynd í glugga á skrifstofu gagnáfrýjanda í ósamræmi við lög nr. 90/2018 en tilkynnt hefði verið um þennan öryggisbrest til Persónuverndar.

32. Í tölvubréfi nýlega ráðins framkvæmdastjóra aðaláfrýjanda 1. nóvember 2019 til tveggja stjórnarmanna og lögmanns félagsins kom fram að gagnáfrýjandi hefði óvænt komið við á starfsstöð þess og skilað allnokkru og sennilega flestu af því sem saknað hefði verið að frátöldu byggingarefni sem tengdist úttektum í Húsasmiðjunni ehf. Um væri að ræða aukalykil að bifreið, sjónauka, tengistöð fartölvu, tölvuskjá og tölvutösku, verkfæratösku, ýmis smáverkfæri, merkivél og flest viðskiptakortin.

33. Með bréfi lögmanns gagnáfrýjanda 5. mars 2020 var uppsögn og riftun ráðningarsamnings hans hjá aðaláfrýjanda mótmælt og skorað á hann að ganga til uppgjörs á vangoldnum launum og skaðabótum. Þessu erindi var svarað af hálfu aðaláfrýjanda með bréfi 20. sama mánaðar þar sem öllum kröfum og málatilbúnaði gagnáfrýjanda var hafnað. Eins og áður greinir höfðaði gagnáfrýjandi málið 30. maí 2020.

Málsástæður

Helstu málsástæður aðaláfrýjanda

34. Krafa aðaláfrýjanda um ómerkingu hins áfrýjaða dóms er reist á því að gagnáfrýjandi hafi raskað málatilbúnaði sínum fyrir Landsrétti með því að miða kröfu um skaðabætur vegna launa í uppsagnarfresti við fjóra mánuði í stað fimm og fyrir að hafa þess í stað sett fram nýjan kröfulið að fjárhæð 1.794.350 krónur vegna óheimils skuldajafnaðar á móti dagpeningum. Við flutning málsins fyrir Landsrétti hafi aðaláfrýjandi mótmælt þessum kröfulið sem of seint fram komnum án þess að nokkuð hafi verið vikið að þeim andmælum í hinum áfrýjaða dómi en málið samt sem áður verið dæmt á grundvelli þessarar nýju kröfu. Þá hafi gagnáfrýjandi við munnlegan flutning málsins í Landsrétti haft uppi kröfu um frávísun gagnkrafna aðaláfrýjanda sem hafi mótmælt að sú krafa kæmist að í málinu. Í hinum áfrýjaða dómi hafi heldur ekki verið vikið að þeim andmælum aðaláfrýjanda. Jafnframt telur aðaláfrýjandi að í hinum áfrýjaða dómi skorti á að leyst hafi verið með fullnægjandi hætti úr ýmsum málsástæðum hans vegna kröfu gagnáfrýjanda um uppgjör launa í uppsagnarfresti. Látið hafi verið við það eitt sitja að staðhæfa í 30. lið dómsins að engin haldbær rök hefðu verið færð fram fyrir mótmælum á þeirri breytingu eða fyrir grundvelli kröfunnar að öðru leyti. Samning dómsins í þessu tilliti hafi verið í ósamræmi við 3. og 4. mgr. 164. gr., sbr. 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þessu til frekari stuðnings bendir aðaláfrýjandi á að umfjöllun í dóminum um mat á vægi sönnunargagna sé ófullnægjandi og hann í ýmsu tilliti ekki nægjanlega rökstuddur auk þess sem form hans falli ekki alls kostar vel að lögfræðilegri aðferðafræði.

35. Að því er varðar varakröfu um sýknu af kröfum gagnáfrýjanda heldur aðaláfrýjandi því fram að ákvæði kjarasamnings um uppsögn, frávikningu og áminningu eigi ekki við um lögskipti aðila. Aðaláfrýjandi sé einkahlutafélag sem starfi á almennum vinnumarkaði og ráðningarkjör gagnáfrýjanda hafi tekið mið af því eins og réttilega hafi verið lagt til grundvallar í hinum áfrýjaða dómi. Uppsögnin hafi því verið lögmæt enda reist á málefnalegum sjónarmiðum.

36. Aðaláfrýjandi byggir á því að honum hafi verið heimilt að rifta ráðningarsamningi við gagnáfrýjanda vegna verulegra vanefnda hans á samningnum. Þetta verði hvort heldur reist á einstökum riftunarástæðum sem teflt hafi verið fram eða heildarmati á þeim öllum, en það mat leiði ótvírætt til þeirrar niðurstöðu að gagnáfrýjandi hafi í starfi sínu sem framkvæmdastjóri gerst brotlegur við starfs- og trúnaðarskyldur sínar.

37. Um einstakar riftunarástæður tekur aðaláfrýjandi fram að fyrst í skýrslu fyrir héraðsdómi hafi gagnáfrýjandi hreyft því að hann hafi talið gögn um ljósleiðaraverkefni sem hann eyddi hafa verið í sinni einkaeigu. Þetta hafi honum borið að upplýsa þegar um haustið 2019 en ekki löngu síðar við meðferð málsins í héraði. Einnig hafi gagnáfrýjandi eytt tölvugögnum sem óvíst sé hvort tekist hafi að endurheimta að fullu. Þá telur aðaláfrýjandi skil gagnáfrýjanda á munum eftir að samningnum var rift engu geta breytt um réttmæti riftunarinnar. Enn fremur hafi umfangsmikil efniskaup gagnáfrýjanda sumarið 2019 verið í ósamræmi við skyldur hans til að gæta hagsmuna aðaláfrýjanda. Jafnframt hafi honum borið að gæta að réttmæti ráðstafana á fjármunum félagsins. Það hafi hann ekki gert og er vísað þar um til greiðslu dagpeninga, kaupa á líftryggingu og annarra ráðstafana hans í eigin þágu.

38. Fjárkrafa aðaláfrýjanda á hendur gagnáfrýjanda sundurliðast þannig að krafist er skaðabóta að fjárhæð 17.591.720 krónur vegna tjóns sem rakið verði til tafa á því að fá gjaldskrá staðfesta, 113.400 krónur vegna kaupa á líftryggingu og 88.058 krónur vegna fæðiskostnaðar.

Helstu málsástæður gagnáfrýjanda

39. Gagnáfrýjandi mótmælir ómerkingarkröfu aðaláfrýjanda. Í því sambandi tekur hann fram að hann hafi breytt kröfugerð sinni fyrir Landsrétti til samræmis við það uppgjör sem farið hafi fram á launum vegna október 2019. Við það hafi aðaláfrýjandi án heimildar skuldajafnað 1.794.350 krónum og því séu enn ógreidd laun sem svari til þeirrar fjárhæðar. Því sé ekki um að ræða nýjan kröfulið heldur kröfu sem höfð hafi verið uppi í málinu frá öndverðu. Þá er því hafnað að einhverjir þeir annmarkar séu á hinum áfrýjaða dómi að varðað geti ómerkingu hans.

40. Gagnáfrýjandi vísar til þess að í héraði hafi verið vísað frá dómi kröfu aðaláfrýjanda í gagnsök um viðurkenningu á skaðabótaábyrgð vegna eftirfarandi þátta: Í fyrsta lagi kostnaðar af vinnu við áætlanargerð og verkhönnun á lagningu ljósleiðara, í öðru lagi fjármögnunarkostnaðar vegna innkaupa á ljósleiðaraefni, í þriðja lagi tjóns vegna eyðingar tölvugagna og loks í fjórða lagi tjóns vegna ófullnægjandi upplýsinga um ljósleiðaraverk og efniskaup vegna þess. Aðaláfrýjandi hafi unað úrskurði héraðsdóms um frávísun kröfunnar og sæti hann ekki endurskoðun. Allt að einu byggi hann á sömu málsástæðum í þessu máli og hann hafi fært fram fyrir viðurkenningarkröfunni. Gagnáfrýjandi telur það ekki fá staðist vegna litis pendens-áhrifa, sbr. 4. mgr. 94. gr. laga nr. 91/1991. Þannig verði ekki málsástæðu vegna kröfu aðaláfrýjanda, sem vísað hafi verið frá dómi, teflt fram til stuðnings málatilbúnaði hans um riftun. Í því sambandi bendir gagnáfrýjandi sérstaklega á ljósleiðaramálið sem viðurkenningarkröfunni hafi verið ætlað að taka til. Hafi málsástæða þessa efnis jafnframt verið sett fram af hálfu aðaláfrýjanda sem grundvöllur riftunar í aðalsök. Þótt aðaláfrýjandi hafi unað frávísun viðurkenningarkröfunnar hafi héraðsdómur komist að þeirri niðurstöðu að gagnáfrýjandi hafi bakað sér skaðabótaskyldu og heimilt hafi verið að rifta ráðningarsamningi við hann þó svo að viðurkenningarkröfu á sama grundvelli hefði verið vísað frá dómi.

41. Gagnáfrýjandi vísar til þess að með því að vísa sérstaklega til kjarasamnings í ráðningarsamningi hafi sá fyrrnefndi orðið hluti af ráðningarkjörum hans. Þannig hafi ekki átt við sú almenna regla vinnuréttar að vinnuveitanda sé almennt frjálst að segja upp starfsmanni án þess að tilgreina ástæður. Engar málefnalegar ástæður hafi verið tilgreindar fyrir uppsögninni í tilkynningu um hana, sbr. bréf 19. ágúst 2019, og hún hafi að öðru leyti verið í andstöðu við ákvæði kjarasamnings.

42. Gagnáfrýjandi vísar til þeirrar meginreglu vinnuréttar að áður en gripið verði til riftunar á ráðningarsamningi beri að áminna starfsmann svo að hann geti bætt ráð sitt og komið að andmælum. Þessa hafi hvorki verið gætt né annarra fyrirmæla kjarasamnings. Fráleitt sé að líta svo á að gagnaðili hafi vanrækt skyldur sínar svo gróflega að heimilt hafi verið að rifta samningnum. Staðhæfingar í þá veru hafi gagnáfrýjandi ekki sannað en sönnunarbyrði um þetta hvíli á honum.

43. Um einstakar riftunarástæður tekur gagnáfrýjandi fram að hann hafi svarað tilmælum um að skila gögnum með bréfi 24. september 2019. Þar hafi komið fram að gögn sem snertu starf hans væri að finna á skrifstofu hans, ýmist í tölvu eða á pappír. Þetta hafi eftirmaður gagnáfrýjanda í stóli framkvæmdastjóra staðfest fyrir héraðsdómi. Þá mótmælir gagnáfrýjandi því að einhver gögn hafi vantað vegna þess að hann hafi eytt þeim. Bendir hann á að aðaláfrýjandi hafi ekki tilgreint hvaða gögn hafi vantað þrátt fyrir rannsókn á tölvukerfi. Að því er varðar efniskaup til ljósleiðaraverkefnisins tekur gagnáfrýjandi fram að lagnir aðaláfrýjanda hefðu gert 75 dreifbýlistengingar mögulegar án frekari hönnunar eða leyfa. Aðeins hafi þurft að blása ljósleiðarastreng í rörin. Að þessu gættu hafi efniskaup um sumarið 2019 í alla staði verið eðlileg. Auk þess verði að taka tillit til að erfitt hafi verið að afla efnis fyrir lagningu ljósleiðara og því mikilvægt að bregðast skjótt við þegar færi gafst. Þá tekur gagnáfrýjandi fram að hann hafi skilað öllum eignum aðaláfrýjanda en óverulegur dráttur á því skýrist af dvöl hans í Reykjavík þar sem hann hafi verið veikur og í læknismeðferð. Loks andmælir gagnáfrýjandi því að hann hafi ráðstafað fjármunum aðaláfrýjanda heimildarlaust til eigin þarfa.

44. Gagnáfrýjandi sundurliðar kröfu sína, samtals að fjárhæð 26.967.484 krónur, þannig að krafist sé skaðabóta að fjárhæð 9.246.548 krónur sem svari til launa, orlofs og annarra hlunninda í uppsagnarfresti frá 1. október 2019 til loka febrúar 2020, skaðabóta að fjárhæð 16.920.936 krónur vegna ólögmætrar uppsagnar sem miðist við laun í eitt ár að loknum uppsagnarfresti að viðbættu mótframlagi í lífeyrissjóð og 800.000 króna miskabóta.

Niðurstaða

Formhlið málsins

45. Í kröfugerð á hendur aðaláfrýjanda hefur gagnáfrýjandi frá öndverðu krafist skaðabóta sem svara til launa hans á tímabilinu frá 1. október 2019 til loka febrúar 2020. Við meðferð málsins í héraði lagði aðaláfrýjandi fram launaseðil vegna október 2019 þar sem fram kom greiðsla orlofs til loka ágúst 2019 og frádráttarliður vegna dagpeninga að fjárhæð 1.794.350 krónur. Af þessu tilefni gerði gagnaðili viðeigandi breytingar á kröfugerð sinni fyrir Landsrétti. Heildarkrafan var lækkuð en í sundurliðun hennar kom fram kröfuliður að fjárhæð 1.794.350 krónur vegna „óheimils skuldajafnaðar“. Hvað sem þeirri tilgreiningu leið var eftir sem áður um að ræða kröfu sem tók til vangreiddra launa. Samkvæmt þessu verður ekki fallist á með aðaláfrýjanda að um hafi verið að ræða nýja kröfu þannig að grundvelli málsins hafi verið raskað.

46. Við munnlegan flutning málsins fyrir Landsrétti krafðist gagnáfrýjandi þess að gagnsök fyrir réttinum yrði vísað frá dómi. Þessa kröfu hafði hann ekki uppi í greinargerð sinni til Landsréttar eins og honum bar að gera samkvæmt b-lið 1. mgr. 159. gr. laga nr. 91/1991. Að réttu lagi sinnti rétturinn ekki þessari kröfu gagnáfrýjanda en tók þess í stað fram í 15. lið hins áfrýjaða dóms að um væri að ræða atriði sem kæmu til skoðunar án kröfu. Voru engir þeir annmarkar taldir vera á gagnsökinni að vísa bæri henni frá dómi.

47. Þá verður ekki fallist á með aðaláfrýjanda að skort hafi á í hinum áfrýjaða dómi að tekin væri viðhlítandi afstaða til málsástæðna hans eða mat á sönnunargögnum hafi verið ófullnægjandi. Er þess þá að gæta að málatilbúnaður aðaláfrýjanda að þessu leyti er ýmist lítt rökstuddur eða haldlaus með öllu. Verður því ekki fallist á að samningu dómsins hafi verið áfátt eða í andstöðu við 3. og 4. mgr. 164. gr. laga nr. 91/1991.

48. Samkvæmt framansögðu verður hafnað ómerkingarkröfu aðaláfrýjanda. Að fenginni þeirri niðurstöðu um formhlið málsins verður vikið að efnishlið þess.

Uppsögn og eftirfarandi riftun aðaláfrýjanda á ráðningarsamningi gagnáfrýjanda

49. Eins og áður er rakið segir í 12. grein ráðningarsamnings gagnáfrýjanda við aðaláfrýjanda að um önnur réttindi og skyldur, sem ekki væri getið um í samningnum, skyldi farið eftir kjarasamningi Félags opinberra starfsmanna á Austurlandi og Launanefndar sveitarfélaga. Aðilar deila um þýðingu þessa ákvæðis samningsins. Aðaláfrýjandi heldur því fram að ákvæði 11.1.6.1 og 11.1.6.2 í kjarasamningi gildi ekki þar sem ráðningarsamningurinn mæli sjálfur og með tæmandi hætti fyrir um heimild til uppsagnar. Gagnáfrýjandi telur sig hins vegar hafa notið uppsagnarverndar tilvitnaðra ákvæða kjarasamningsins.

50. Í málinu liggur fyrir ráðningarsamningur sem mun hafa verið gerður 21. febrúar 2006 við fyrirrennara gagnáfrýjanda en hann hafði að geyma samhljóða ákvæði. Þá er komið fram að aðaláfrýjandi annaðist gerð samningsins og var í yfirburðastöðu um atriði sem lutu að framsetningu og efni hans. Í samræmi við almenn sjónarmið um túlkun löggerninga verður því að skýra 12. grein samningsins honum í óhag að því marki sem vafi leikur á efni hennar.

51. Vatns- og fráveitur eru meðal lögskyldra verkefna sveitarfélaga en þeim er heimilt að fela stofnun eða félagi sem að meirihluta er í eigu ríkis eða sveitarfélaga þau verkefni, sbr. 4. gr. laga nr. 32/2004 um vatnsveitur sveitarfélaga og 6. gr. laga nr. 9/2009 um uppbyggingu og rekstur fráveitna. Aðaláfrýjandi er félag af þessu tagi. Með hliðsjón af þeim verkefnum sem hann sinnir í almannaþágu og þegar haft er í huga hvernig haga ber eignarhaldi þess lögum samkvæmt verður að skilja 9. grein ráðningarsamnings við gagnáfrýjanda þannig að með því ákvæði hafi gagnáfrýjanda verið veitt sambærileg uppsagnarvernd og gilti um starfsmenn sveitarfélagsins. Hefðu ráðningarkjör að þessu leyti átt að taka mið af því sem gilti á almennum vinnumarkaði hefði legið beinast við að sleppa tilvísun til kjarasamnings opinberra starfsmanna. Samkvæmt þessu verður fallist á með gagnáfrýjanda að þar sem beinum ákvæðum 9. greinar ráðningarsamningsins um uppsögn sleppti hafi hann notið þeirra réttinda við uppsögn sem mælt var fyrir um í fyrrgreindum kjarasamningi.

52. Eins og áður er rakið í 22. lið voru ástæður uppsagnar gagnáfrýjanda, sem formlega var lýst yfir með bréfi 19. ágúst 2019, raktar til frammistöðu hans í starfi hjá aðaláfrýjanda. Af þeim sökum bar eftir grein 11.1.6.2 í kjarasamningi að veita honum áminningu og gefa kost á að tjá sig um ástæður uppsagnar áður en hún tæki gildi. Það var ekki gert. Uppsögnin var því ólögmæt og hefur aðaláfrýjandi bakað sér bótaábyrgð gagnvart gagnáfrýjanda vegna tjóns sem af hlaust. Að fenginni þeirri niðurstöðu verður að taka afstöðu til lögmætis riftunar aðaláfrýjanda á ráðningarsamningnum sem hann lýsti yfir með bréfi 28. október 2019 í kjölfar uppsagnarinnar.

53. Gagnáfrýjandi heldur því fram að aðaláfrýjandi geti ekki teflt fram málsástæðum til stuðnings riftuninni er legið hafi til grundvallar viðurkenningarkröfu í gagnsök í héraði sem vísað var frá héraðsdómi. Á þetta verður ekki fallist enda verður slík takmörkun ekki leidd af 4. mgr. 94. gr. laga nr. 91/1991 sem girðir fyrir að nýtt mál verði höfðað með kröfum sem þegar eru hafðar uppi í öðru máli.

54. Í vinnurétti gildir sú meginregla að starfsmaður sem sýnir af sér vanrækslu í starfi eigi rétt á viðvörun eða áminningu áður en vinnusamningi er rift með því að vísa honum fyrirvaralaust úr starfi. Frá þessari reglu er gerð undantekning ef starfsmaður hefur brotið gróflega gegn skyldum sínum gagnvart vinnuveitanda. Málatilbúnaður aðaláfrýjanda er á því reistur að svo hafi háttað til um gagnáfrýjanda og riftunin hafi því verið lögmæt.

55. Eins og rakið verður hér á eftir í 61. og 62. lið verður hvorki fallist á með gagnáfrýjanda að hann hafi átt rétt á því að dagpeningar væru gerðir upp við hann samkvæmt viðmiðunarreglum ríkisskattstjóra né að aðaláfrýjandi greiddi fyrir hann iðgjald líftryggingar. Þessi atriði fá þó engu breytt um þá niðurstöðu hins áfrýjaða dóms að þær ávirðingar í garð gagnáfrýjanda sem aðaláfrýjandi reisti riftun sína á voru ekki þess eðlis að heimilt væri að víkja honum fyrirvaralaust úr starfi. Að því gættu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur um þá niðurstöðu með vísan til forsendna hans að öðru leyti. Með hinni ólögmætu riftun hefur aðaláfrýjandi jafnframt fellt á sig bótaskyldu.

56. Skaðabætur vegna hinnar ólögmætu uppsagnar og eftirfarandi ólögmætrar riftunar meðan á samningsbundnum uppsagnarfresti stóð falla að nokkru leyti saman þar sem þær taka að hluta til sama tímabils. Verður annars vegar að taka afstöðu til tjóns gagnáfrýjanda meðan á uppsagnarfresti stóð og hins vegar eftir að honum lauk.

57. Við ákvörðun skaðabóta til gagnáfrýjanda vegna hinnar ólögmætu riftunar er rétt að miða við fjárhæð þeirra launa og launatengdu greiðslna sem eftir stóðu í uppsagnarfresti hans á tímabilinu október 2019 til loka febrúar 2020. Verður fallist á þessa kröfu gagnáfrýjanda eins og hún er sett fram en hún nemur 9.246.548 krónum.

58. Í ljósi þess að uppsögn gagnáfrýjanda 19. ágúst 2019 var ólögmæt mátti hann að öllu óbreyttu gera ráð fyrir að halda áfram starfi sínu hjá aðaláfrýjanda þótt hann væri ráðinn með gagnkvæmum uppsagnarfresti. Gagnáfrýjandi var orðinn 61 árs þegar honum var sagt upp starfi og hefur verið atvinnulaus síðan ef frá er talið eitt ár þegar hann vann tímabundið. Hann er nú 67 ára og verður að telja möguleika hans litla sem enga á frekari atvinnuþátttöku við hæfi. Í samræmi við dómaframkvæmd verða bætur fyrir fjártjón til gagnáfrýjanda vegna ólögmætrar uppsagnar ákveðnar að álitum, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 23. október 2014 í máli nr. 172/2014 og dóm 10. apríl 2024 í máli nr. 42/2023, svo og hæstaréttardóma sem þar er vísað til. Verða þessar bætur ákveðnar samtals 12 milljónir króna. Hefur þá verið tekið tillit til að aðaláfrýjandi greiddi gagnáfrýjanda laun vegna september 2019 og fyrrgreindrar bótafjárhæðar vegna ólögmætrar riftunar sem svara til launa í uppsagnarfresti fyrir tímabilið október sama ár til febrúar 2020. Alls nema því bætur til gagnáfrýjanda vegna hinnar ólögmætu riftunar og uppsagnar 21.246.548 krónum.

59. Flestar þeirra ávirðinga sem bornar voru á gagnáfrýjanda voru tilefnislausar, alvarlegar og meiðandi í hans garð og til þess fallnar að valda honum álitshnekki. Á hann af þeim sökum rétt til miskabóta samkvæmt b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Með hinum áfrýjaða dómi voru gagnáfrýjanda dæmdar 800.000 króna miskabætur og verður sú niðurstaða staðfest í samræmi við kröfu hans.

Gagnkröfur aðaláfrýjanda

60. Eins og áður greinir var við uppgjör til gagnáfrýjanda á launum vegna október 2019 og orlofi skuldajafnað kröfu að fjárhæð 1.794.350 krónur vegna dagpeninga sem greiddir höfðu verið gagnáfrýjanda eftir viðmiðunarreglum ríkisskattstjóra þann tíma sem hann starfaði hjá aðaláfrýjanda. Gagnáfrýjandi hefur andmælt þessu bæði á þeim grunni að hann hafi átt rétt á þessum greiðslum og því að slíkur skuldajöfnuður gegn launum fari í bága við 1. mgr. 1. gr. laga nr. 28/1930 um greiðslu verkkaups.

61. Samkvæmt 6. grein ráðningarsamnings aðila 8. mars 2018 bar aðaláfrýjanda að greiða gagnáfrýjanda allar ferðir og uppihald á vegum félagsins samkvæmt reikningi. Um þetta var ráðningarsamningurinn frábrugðinn hliðstæðum samningi sem mun hafa verið gerður 21. febrúar 2006 við fyrri framkvæmdastjóra en þar sagði að slíkan kostnað greiddi aðaláfrýjandi eftir reikningi eða í formi dagpeninga samkvæmt viðmiðunarreglum ríkisskattstjóra. Þannig var beinlínis umsamið að umræddur kostnaður yrði greiddur gagnáfrýjanda eftir reikningi en ekki eftir eldra fyrirkomulagi. Við þetta var gagnáfrýjandi bundinn eftir samningnum og bar að haga uppgjöri í samræmi við það. Aftur á móti liggur fyrir í málinu að hann fór í ferðir á vegum aðaláfrýjanda og má slá því föstu að við þær hafi fallið til einhver kostnaður. Verður tekið tillit til hans eftir álitum þannig að 900.000 krónum verði skuldajafnað gegn þeirri kröfu gagnáfrýjanda sem áður hefur verið fallist á. Stendur 1. mgr. 1. gr. laga nr. 28/1930 þessu ekki í vegi enda féll það starf sem gagnáfrýjandi gegndi utan gildissviðs þeirra laga. Jafnframt eiga kröfur aðila í báðum tilvikum rót sína að rekja til þeirrar aðstöðu að gagnáfrýjandi gegndi starfi fyrir aðaláfrýjanda en krafa þess síðarnefnda hefur þau tengsl við vinnuréttarsamband aðila að sameiginlegt uppgjör krafnanna er eðlilegt, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 4. desember 1978 í máli nr. 157/1977 sem birtur er í dómasafni réttarins það ár á bls. 1247 og 19. desember 2012 í máli nr. 379/2012.

62. Í ráðningarsamningi aðila var ekki mælt fyrir um að aðaláfrýjandi ætti að bera kostnað af líftryggingu gagnáfrýjanda. Þá liggur ekki fyrir að aðaláfrýjandi hafi með öðru móti fallist á að greiða þann kostnað. Það eitt að slíkur kostnaður hafði verið greiddur vegna fyrri framkvæmdastjóra getur ekki leitt til þess að umræddur kostnaður verði felldur á aðaláfrýjanda án þess að annað og meira komi til. Verður því fallist á kröfu aðaláfrýjanda um endurgreiðslu líftryggingariðgjalds að fjárhæð 113.400 krónur og kemur sú fjárhæð til frádráttar kröfu gagnáfrýjanda.

63. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um að sýkna gagnáfrýjanda af skaðabótakröfu aðaláfrýjanda að fjárhæð 17.591.720 krónur vegna dráttar á því að ný gjaldskrá félagsins tæki gildi og kröfu um endurgreiðslu fæðiskostnaðar að fjárhæð 88.058 krónur.

64. Samkvæmt framansögðu verða teknar til greina kröfur gagnáfrýjanda um skaðabætur vegna ólögmætrar riftunar að fjárhæð 9.246.548 krónur, ólögmætrar uppsagnar að fjárhæð 12.000.000 króna og miskabætur að fjárhæð 800.000 krónur eða samtals 22.246.548 krónur. Til frádráttar koma kröfur stefnda vegna endurgreiðslu dagpeninga að fjárhæð 900.000 krónur og iðgjalds vegna líftryggingar að fjárhæð 113.400 krónur eða samtals 1.013.400 krónur. Alls verður því aðaláfrýjanda gert að greiða gagnáfrýjanda 21.133.148 krónur með dráttarvöxtum en rétt er að þeir reiknist frá þeim degi þegar málið var höfðað, sbr. 2. málslið 9. gr. laga nr. 38/2001.

65. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti verða staðfest.

66. Aðaláfrýjanda verður gert að greiða gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Aðaláfrýjandi, A ehf., greiði gagnáfrýjanda, B, 21.133.148 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 30. maí 2020 til greiðsludags.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti eru staðfest.

Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda 1.500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.