Dómur Hæstaréttar

1. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Björg Thorarensen, Sigurður Tómas Magnússon og Skúli Magnússon.

2. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. desember 2025 sem barst réttinum 30. sama mánaðar en kærumálsgögn bárust 6. janúar 2026. Kærður er úrskurður Landsréttar 11. desember 2025 þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá héraðsdómi og málskostnaður í héraði og fyrir Landsrétti felldur niður. Kæruheimild er í a-lið 1. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

3. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir Landsrétt að leggja efnisdóm á málið. Þá er krafist kærumálskostnaðar.

4. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Þá krefst hann málskostnaðar vegna meðferðar málsins í héraði og fyrir Landsrétti auk kærumálskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Ágreiningsefni

5. Ágreiningur kærumáls þessa lýtur að því hvort sóknaraðili njóti aðildarhæfis samkvæmt 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Með hinum kærða úrskurði var komist að þeirri niðurstöðu að sóknaraðili nyti ekki aðildarhæfis og málinu var vísað frá héraðsdómi án kröfu.

Helstu málsatvik

6. Sóknaraðili höfðaði mál þetta á hendur varnaraðila til heimtu skaðabóta vegna tryggingafjár sem hann hafði ekki fengið endurgreitt við lok leigu á skrifstofurýmum af félagi sem var í meirihlutaeigu varnaraðila. Bú félagsins hafði verið tekið til gjaldþrotaskipta og beindi sóknaraðili kröfunni að varnaraðila á grundvelli sakarreglu skaðabótaréttar. Með héraðsdómi var fallist á dómkröfur sóknaraðila á hendur varnaraðila sem skaut málinu að svo búnu til Landsréttar 3. febrúar 2025. Eftir aðalmeðferð málsins í Landsrétti var því beint til sóknaraðila að upplýsa um fyrirsvar og skipulag sitt og leggja eftir atvikum fram gögn þar um svo að unnt væri að leggja mat á aðildarhæfi hans samkvæmt 1. mgr. 16. gr., sbr. 104. og 166. gr. laga nr. 91/1991. Lagði sóknaraðili fram ýmis gögn þessu til stuðnings og var málið dómtekið að nýju að loknum málflutningi.

7. Meðal þeirra gagna sem sóknaraðili lagði fram því til stuðnings að hann gæti í eigin nafni átt réttindi og borið skyldur í skilningi 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 var samningur milli framkvæmdastjórnar Evrópubandalaganna og ríkisstjórnar Íslands 16. nóvember 2009 um stofnun og forréttindi og friðhelgi sendinefndar framkvæmdastjórnar Evrópubandalaganna á Íslandi. Einnig lagði hann fram afrit af bréfi til fyrirtækjaskrár ríkisskattstjóra 2. febrúar 2010 þar sem óskað var eftir skráningu sóknaraðila og upplýst um tímabundið heimilisfang. Þá var lagt fram afrit af bréfi 20. september 2017 um skipun sérstaks sendiherra Evrópusambandsins á Íslandi, ódagsett bréf frá forseta leiðtogaráðs sambandsins og forseta framkvæmdastjórnar þess til forseta Íslands þar sem upplýst var um skipun nýs sendiherra á Íslandi fyrir Evrópusambandið sem og gögn því til stuðnings að hann gegndi enn þeirri stöðu.

8. Í hinum kærða úrskurði var lagt til grundvallar að sóknaraðila skorti aðildarhæfi og vísað til þess að samkvæmt dómi Hæstaréttar 15. september 1995 í máli nr. 299/1995, sem birtur er í dómasafni réttarins það ár á bls. 2023, njóti erlend sendiráð ekki slíkrar stöðu að íslenskum lögum að þau geti komið fram sem sjálfstæður aðili að dómsmáli. Þá segir að ekki verði annað ráðið af framangreindum gögnum en sóknaraðili hafi einungis fyrirsvar fyrir Evrópusambandið hér á landi, lúti boðvaldi æðsta talsmanns utanríkismála og eftir atvikum framkvæmdastjórnar þess og sé bundinn fjárhagslega af ýmsum fyrirmælum og kvöðum samkvæmt reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins 2024/2509. Þannig skorti sóknaraðila aðildarhæfi samkvæmt 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Málinu var því vísað frá héraðsdómi.

Málatilbúnaður aðila

Röksemdir sóknaraðila

9. Sóknaraðili byggir á því að hann njóti aðildarhæfis samkvæmt 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Vísar hann til þess að gögn málsins, alþjóðasamningar og ákvarðanir ráðsins leiði til þess að hann sé sjálfstæð lögpersóna og njóti þar með aðildarhæfis. Engin íslensk laga- eða reglugerðarákvæði komi í veg fyrir að hann geti stofnað til skuldbindinga eða höfðað mál til að gæta hagsmuna vegna þeirra fyrir íslenskum dómstólum.

10. Af framlögðum gögnum málsins megi ráða að sóknaraðili geti í eigin nafni átt réttindi og borið skyldur í skilningi 1. mgr. 16. gr. laganna. Þar á meðal vísar hann til fyrrnefnds samnings Íslands 16. nóvember 2009 og fyrrnefnds bréfs til fyrirtækjaskrár ríkisskattstjóra 2. febrúar 2010, skráningar sóknaraðila og skipunar sérstaks sendiherra Evrópusambandsins á Íslandi. Einnig vísar hann til fyrrnefnds bréfs forseta leiðtogaráðsins og forseta framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins til forseta Íslands svo og ákvörðunar ráðsins 2010/427 frá 26. júlí 2010 um skipulag og starfshætti evrópsku utanríkisþjónustunnar og reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins 2024/2509 frá 23. september 2024 um endurútgefnar reglur sem gildi um almenna fjárhagsáætlun sambandsins.

11. Sóknaraðili vísar einnig til þess að íslenska ríkið hafi viðurkennt hann sem lögaðila hér á landi. Yfirmaður sóknaraðila og sendiherra fari með fyrirsvar fyrir hann og hafi fullar heimildir til að gera samninga fyrir hans hönd. Njóti sóknaraðili því allra eiginleika til að geta stofnað til og átt réttindi og borið skyldur að lögum sem leiði til þess að hann njóti einnig aðildarhæfis í dómsmálum. Þótt hann njóti diplómatískrar friðhelgi sem takmarki lögsögu gistiríkis hafi það engin áhrif á aðildarhæfi hans. Sú ályktun verði heldur ekki dregin af íslenskri dómaframkvæmd. Þannig sé ótækt að beita reglum um friðhelgi í máli þessu sem varði einkaréttarlegan samning sóknaraðila.

Röksemdir varnaraðila

12. Varnaraðili byggir á því að sóknaraðili sé ekki sjálfstæður lögaðili heldur undireining utanríkisþjónustu Evrópusambandsins, lúti alfarið boðvaldi hennar og njóti því ekki aðildarhæfis samkvæmt 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991.

13. Vísar varnaraðili til gagna málsins sem beri með sér að sóknaraðili sé ekki sjálfstæður lögaðili heldur starfsstöð Evrópusambandsins. Byggir hann á því að samningur milli framkvæmdastjórnar Evrópubandalaganna og ríkisstjórnar Íslands 16. nóvember 2009 veiti Evrópusambandinu aðildarhæfi að dómsmálum en ekki sóknaraðila. Þá telur hann ákvörðun ráðsins 2010/427, sem lýsi innra skipulagi sendinefndarinnar, staðfesta að sóknaraðila skorti sjálfstæðan fjárhag og ákvörðunarvald og lúti þannig boðvaldi æðri einingar. Þá er á því byggt að réttarstaða sóknaraðila sé sambærileg sendiráðum sem Hæstiréttur hafi staðfest að njóti ekki aðildarhæfis í dómsmáli, sbr. fyrrgreindan dóm Hæstaréttar í máli nr. 299/1995.

Löggjöf og dómaframkvæmd

14. Í fyrri málslið 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 er mælt fyrir um skilyrði aðildarhæfis þannig að aðili dómsmáls geti verið hver sá, einstaklingur, félag eða stofnun sem getur átt réttindi eða borið skyldur að landslögum. Í eldri dómaframkvæmd Hæstaréttar eru þess dæmi að afmarkaðar einingar eða deildir innan félaga, stofnana eða fyrirtækja hafi notið aðildarhæfis, sbr. meðal annars dóma réttarins 14. desember 1962 í máli nr. 34/1962 sem birtur er á bls. 875 í dómasafni Hæstaréttar það ár og 2. nóvember 1982 í máli nr. 147/1980 sem birtur er á bls. 1466 í dómasafni réttarins það ár.

15. Af nýrri dómaframkvæmd verður hins vegar ráðið að almennt hafi verið tekið fyrir aðild slíkra eininga eða deilda að dómsmáli þar sem fyrrgreindum skilyrðum 1. mgr. 16. gr. laganna hefur ekki verið talið vera fullnægt. Um þetta vísast meðal annars til dóms Hæstaréttar 9. nóvember 2022 í máli nr. 18/2022 og þeirra dóma sem þar er vísað til, sem og dóms Hæstaréttar 26. febrúar 2025 í máli nr. 54/2024. Af þessari dómaframkvæmd verður þó jafnframt ráðið að ekki verði komist hjá því að meta sjálfstætt hvert og eitt tilvik enda setur 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 aðildarhæfi aðeins þau skilyrði að viðkomandi geti átt réttindi eða borið skyldur að landslögum. Þannig kunna þau tilvik að finnast þar sem skipulag, starfsemi og sjálfstæði deilda eða eininga innan félaga, stofnana eða fyrirtækja er með þeim hætti að þær teljist njóta aðildarhæfis í dómsmáli.

16. Þegar um er að ræða aðild ósjálfstæðrar einingar innan lögpersónu sem í sjálfu sér nýtur aðildarhæfis verður einnig ráðið af dómaframkvæmd að unnt sé að bæta úr skorti á aðildarhæfi með bókun um breytta aðild undir rekstri einkamáls þannig að málsaðili verði sú lögpersóna sem hin ósjálfstæða eining er hluti af. Um þetta má meðal annars vísa til fyrrgreinds dóms Hæstaréttar í máli nr. 18/2022.

Niðurstaða

17. Sóknaraðila var komið á fót hér á landi með fyrrgreindum samningi milli framkvæmdastjórnar Evrópubandalaganna og ríkisstjórnar Íslands um stofnun og um forréttindi og friðhelgi sendinefndar framkvæmdastjórnar Evrópubandalaganna á Íslandi 16. nóvember 2009. Með honum fengu Evrópubandalögin, nánar tiltekið Evrópubandalagið og Kjarnorkubandalag Evrópu, stöðu lögaðila á yfirráðasvæði Íslands. Kemur þar fram að þau skuli hafa hæfi til samningagerðar, til að eignast og ráðstafa fasteignum og lausafé eftir þörfum til að geta uppfyllt skyldur sínar með árangursríkum hætti í samræmi við málsmeðferðar- og stjórnsýslukröfur sem mælt sé fyrir um í íslenskri löggjöf og til að reka mál og skuli framkvæmdastjórnin reka mál fyrir þeirra hönd. Með Lissabonsáttmálanum, sem öðlaðist gildi 1. desember 2009, tók Evrópusambandið við hlutverki Evrópubandalagsins. Af framangreindum samningi leiðir þannig meðal annars að Evrópusambandið nýtur ótvíræðs aðildarhæfis fyrir íslenskum dómstólum.

18. Sóknaraðili hefur ekki látið á það reyna undir rekstri málsins að fá aðild breytt þannig að hann teljist vera í fyrirsvari fyrir Evrópusambandið sem teljist hinn raunverulegi aðili málsins. Svo sem áður greinir er þó ótvírætt að sambandið nýtur réttar til að höfða mál hér á landi til heimtu eða viðurkenningar réttinda af því tagi sem mál þetta snýst um. Eins og mál þetta liggur fyrir réttinum verður því eingöngu leyst úr því hvort sóknaraðili njóti sjálfstæðs aðildarhæfis í skilningi 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991.

19. Í ákvörðun ráðsins 2010/427 frá 26. júlí 2010 um skipulag og starfshætti evrópsku utanríkisþjónustunnar er fjallað um utanríkisþjónustu Evrópusambandsins og sendinefndir þess. Í 2. mgr. 1. gr. segir að utanríkisþjónustan sé aðskilin frá aðalskrifstofu ráðsins og framkvæmdastjórninni. Í 3. mgr. sömu greinar kemur fram að hún sé undir yfirstjórn æðsta talsmanns utanríkismála Evrópusambandsins í utanríkis- og öryggismálum. Samkvæmt 4. mgr. sömu greinar skiptist utanríkisþjónusta Evrópusambandsins í miðlæga stjórnsýslu og sendinefndir sambandsins í þriðju ríkjum og hjá alþjóðastofnunum.

20. Um sendinefndir Evrópusambandsins er fjallað í 5. gr. fyrrnefndrar ákvörðunar. Þar segir í 1. mgr. að æðsti talsmaður utanríkismála taki ákvörðun um opnun og lokun sendinefnda í samráði við ráðið og framkvæmdastjórn Evrópusambandsins. Í 2. mgr. segir að sendinefndir skuli hafa forstöðumann sem beri ábyrgð á störfum sínum gagnvart æðsta talsmanni utanríkismála sambandsins í utanríkis- og öryggismálum. Samkvæmt 3. mgr. skal forstöðumaður taka við fyrirmælum frá honum og bera ábyrgð á framkvæmd þeirra. Þá geti framkvæmdastjórnin gefið forstöðumanni sendinefnda fyrirmæli á nánar tilteknum sviðum sem hann skuli framkvæma á eigin ábyrgð. Skal forstöðumaður samkvæmt 4. mgr. ráðstafa þeim rekstrarfjármunum sem hefur verið úthlutað til sendinefndarinnar vegna verkefna sem framseld hafa verið til þeirra af framkvæmdastjórninni í samræmi við reglugerð 2024/2509. Forstöðumaður sendinefnda hefur einnig heimild til að vera í fyrirsvari fyrir Evrópusambandið í viðkomandi landi, sérstaklega við gerð samninga og vegna aðildar þess að dómsmálum, sbr. 8. mgr. 5. gr. ákvörðunarinnar.

21. Af gögnum málsins og ákvæðum fyrrgreindrar ákvörðunar ráðsins 2010/427 verður ekki séð að sóknaraðili hafi slíkt sjálfstæði að hann njóti aðildarhæfis í dómsmáli. Liggur þannig fyrir að hann lýtur boðvaldi æðsta talsmanns utanríkismála Evrópusambandsins og eftir atvikum framkvæmdastjórnar þess. Þá er fjárhag sóknaraðila þannig háttað að hann er bundinn ýmsum fyrirmælum og kvöðum þar um. Að síðustu leiðir af áðurnefndri 8. mgr. 5. gr. ákvörðunarinnar að forstöðumaður sendinefnda skuli vera í fyrirsvari fyrir Evrópusambandið í dómsmálum.

22. Að öllu framangreindu gættu og í ljósi málatilbúnaðar aðila uppfyllir sóknaraðili ekki þann áskilnað 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 að geta sjálfstætt átt réttindi eða borið skyldur að landslögum. Er því óhjákvæmilegt að staðfesta niðurstöðu hins kærða úrskurðar um að vísa málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi.

23. Varnaraðili kærði ekki úrskurð Landsréttar fyrir sitt leyti og kemur krafa hans um málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti því ekki til álita.

24. Rétt er að kærumálskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Kærumálskostnaður fellur niður.