Dómur Hæstaréttar

1. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Sigurður Tómas Magnússon, Ása Ólafsdóttir, Karl Axelsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Skúli Magnússon.

2. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. febrúar 2026 en kærumálsgögn bárust réttinum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Landsréttar 29. janúar sama ár þar sem málinu var vísað frá réttinum. Kæruheimild er í a-lið 1. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

3. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir Landsrétt að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.

4. Varnaraðilar, Orkuveita Reykjavíkur og Reykjavíkurborg, krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Ágreiningsefni

5. Ágreiningur aðila lýtur að því hvort vísa hefði átt máli þeirra frá Landsrétti þar sem áfrýjunarstefna hafði ekki verið gefin út á ný innan fjögurra vikna áfrýjunarfrests frá því að málinu var í fyrra sinn vísað frá Landsrétti 6. mars 2025, sbr. 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991, eða hvort borið hafi að miða frestinn við 9. apríl sama ár þegar endanleg úrlausn um frávísunina lá fyrir með dómi Hæstaréttar í máli nr. 17/2025.

Málsatvik

6. Varnaraðili Orkuveita Reykjavíkur höfðaði mál gegn sóknaraðila og varnaraðila Reykjavíkurborg og krafðist þess að ógiltur yrði tiltekinn úrskurður úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála. Með héraðsdómi 6. febrúar 2024 var úrskurður nefndarinnar ógiltur.

7. Sóknaraðili áfrýjaði málinu gagnvart varnaraðila Orkuveitu Reykjavíkur til Landsréttar 29. febrúar 2024. Með dómi 6. mars 2025 í máli nr. 169/2024 vísaði Landsréttur málinu frá réttinum án kröfu þar sem þess hefði ekki verið gætt að varnaraðili Reykjavíkurborg ætti áfram aðild að því fyrir réttinum. Sóknaraðili kærði dóminn til Hæstaréttar sem með fyrrgreindum dómi 9. apríl 2025 staðfesti hann með vísan til forsendna.

8. Sóknaraðili óskaði eftir útgáfu áfrýjunarstefnu til Landsréttar á nýjan leik 2. maí 2025 og var hún gefin út 6. sama mánaðar.

9. Með hinum kærða úrskurði var málinu vísað frá Landsrétti þar sem því hefði ekki verið áfrýjað að nýju innan fjögurra vikna frá fyrrgreindum dómi Landsréttar 6. mars 2025. Í forsendum úrskurðarins kemur fram að nýr áfrýjunarfrestur samkvæmt skýru orðalagi 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 miðist við þegar máli sé vísað frá Landsrétti. Um áfrýjunarskilyrði sé að ræða og fái það enga stoð í orðalagi ákvæðisins eða lögskýringargögnum að túlka beri það á þann hátt að annað gildi ef niðurstaða Landsréttar um frávísun máls sé kærð til Hæstaréttar. Þá verði því ekki fundin stoð að 2. mgr. 168. gr. sömu laga framlengi þann frest. Jafnframt verði ekki séð að framangreint takmarki lögbundinn rétt sóknaraðila til að kæra niðurstöðu til Landsréttar þar sem honum stæði til boða að áfrýja málinu að nýju til réttarins innan frests jafnhliða kæru til Hæstaréttar. Einn dómenda skilaði sératkvæði og vildi taka málið til efnismeðferðar.

Niðurstaða

10. Við úrlausn þess hvort miða hefði átt upphaf frests sóknaraðila til að fá gefna út áfrýjunarstefnu til Landsréttar að nýju við það tímamark þegar málinu var vísað frá réttinum 6. mars 2025 eða þegar frávísunin var staðfest í Hæstarétti 9. apríl sama ár reynir á túlkun og skýringu 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 og samspil þess ákvæðis við 2. mgr. 168. gr. sömu laga.

11. Sá hluti 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 sem hér hefur þýðingu er svohljóðandi:

Ef mál, sem hefur verið áfrýjað til Landsréttar innan frests skv. 1.–3. mgr., verður ekki þingfest, það fellur þar niður eða því er vísað þaðan frá dómi er aðila heimilt að skjóta því þangað aftur þótt áfrýjunarfrestur sé þá liðinn. Ber þá að fá áfrýjunarstefnu gefna út á ný innan fjögurra vikna frá því að málið átti að þingfesta eða frá niðurfellingu þess eða frávísun […] Þessari heimild verður ekki beitt oftar en einu sinni í máli.

12. Ákvæði 2. mgr. 168. gr. laga nr. 91/1991 er að breyttu breytanda efnislega samhljóða 3. mgr. 144. gr. laganna sem gildir um réttaráhrif kæru til Landsréttar. Ákvæði 2. mgr. 168. gr. er svofellt:

Kæra, ef við á með ósk um kæruleyfi, frestar frekari framkvæmdum á grundvelli dómsathafnar þar til leyst er úr máli fyrir Hæstarétti.

13. Af 3. mgr. 144. gr. laga nr. 91/1991 leiðir að meðan kæra á úrlausn héraðsdóms er til meðferðar í Landsrétti aðhefst héraðsdómari ekki annað í málinu en að halda því í réttu horfi. Hið sama á við um réttaráhrif 2. mgr. 168. gr. laganna þegar úrlausn Landsréttar hefur verið kærð til Hæstaréttar, svo sem úrskurður um að dómarar Landsréttar víki sæti í máli.

14. Ekki verður þó með skýrum hætti ráðið af orðalagi umræddra ákvæða hvenær fjögurra vikna frestur 4. mgr. 153. gr. til að fá áfrýjunarstefnu gefna út að nýju byrji að líða þegar úrlausn Landsréttar um frávísun frá réttinum hefur verið kærð til Hæstaréttar. Lögskýringargögn veita heldur ekki örugga vísbendingu um hvert upphaf frestsins skuli vera við þær aðstæður.

15. Tvær leiðir koma hér til greina. Annars vegar að miða upphaf frests við úrlausn Landsréttar um frávísun en meirihluti Landsréttar lagði þann lögskýringarkost til grundvallar í hinum kærða úrskurði. Hins vegar að miða við það tímamark þegar endanleg niðurstaða Hæstaréttar um frávísun frá Landsrétti liggur fyrir eins og sóknaraðili telur rétt en sú lögskýring styðst meðal annars við grunnrök 2. mgr. 168. gr. laga nr. 91/1991 eins og byggt er á í sératkvæði eins dómara í Landsrétti.

16. Með hliðsjón af því að orðalag ákvæðanna tveggja og lögskýringargögn skera ekki úr um ágreiningsefnið verður við val á lögskýringarkosti að líta til tilgangs ákvæðanna, samanburðar við önnur skyld réttarfarsákvæði svo og þess hvor leiðin við lögskýringu samrýmist betur grunnreglum réttarfars, þar á meðal um hraða og skilvirka málsmeðferð.

17. Markmið þess að veita málsaðila kost á að áfrýja máli að nýju eftir að Landsréttur hefur vísað máli frá dóminum er augljóslega að forða því að áfrýjandi þurfi að höfða nýtt mál fyrir héraðsdómi vegna mistaka eða annarra annmarka sem einvörðungu snúa að áfrýjuninni sjálfri en ekki málatilbúnaði í héraði. Sá tilgangur sker hins vegar ekki einn og sér úr því álitaefni sem hér um ræðir.

18. Annað ákvæði réttarfarslaga sem lýtur að svipaðri aðstöðu er að finna í 175. gr. laga nr. 91/1991. Þar er mælt fyrir um heimild til að óska eftir leyfi til að áfrýja héraðsdómi beint til Hæstaréttar. Samkvæmt 2. mgr. greinarinnar skal ósk um leyfi Hæstaréttar til að áfrýja héraðsdómi til réttarins koma fram í áfrýjunarstefnu sem lögð er fyrir Landsrétt innan áfrýjunarfrests en málið bíði þar ákvörðunar Hæstaréttar. Ef slíkt leyfi er veitt verður ekki frekar af meðferð málsins fyrir Landsrétti en sé beiðni hafnað heldur málið þar áfram ef áfrýjandi óskar þess. Þá er í 3. mgr. 153. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála mælt fyrir um frest til að gefa út ákæru að nýju um sama sakarefni hafi máli verið vísað frá dómi eða það fellt niður. Skal mál þá höfðað að nýju innan þriggja mánaða frá því að því var endanlega lokið á þann hátt.

19. Sá skýringarkostur að frestur til að gefa út áfrýjunarstefnu að nýju byrji að líða þegar máli er vísað frá Landsrétti, án tillits til kæru á þeirri úrlausn til Hæstaréttar, getur haft það í för með sér að áfrýjandi ákveði að fá gefna út nýja áfrýjunarstefnu og reka nýtt mál fyrir Landsrétti vegna hennar samhliða meðferð kærumálsins fyrir Hæstarétti. Hinn möguleikinn er sá að aðili fái að nýju gefna út áfrýjunarstefnu fyrir Landsrétti en falli frá rétti sínum til að kæra úrlausn Landsréttar um frávísun til Hæstaréttar. Báðir kostir hafa augljóst óhagræði í för með sér. Þannig er samhliða meðferð máls á tveimur dómstigum til þess fallin að valda aðilum aukakostnaði. Ákvörðun um að kæra ekki úrskurð Landsréttar jafngildir aftur á móti því í reynd að málsaðili missi rétt sinn til endurskoðunar Hæstaréttar að þessu leyti.

20. Sé áfrýjunarstefna gefin út innan fjögurra vikna frá úrlausn Landsréttar um frávísun, samhliða kæru, og Hæstiréttur staðfestir frávísun eins og raunin varð í þessu máli flýtir það á hinn bóginn fyrir nýrri meðferð málsins fyrir Landsrétti. Sé úrlausn Landsréttar um frávísun aftur á móti felld úr gildi og málinu vísað aftur til réttarins myndi það væntanlega leiða til þess að mál vegna síðari áfrýjunarstefnunnar yrði fellt niður.

21. Sá kostur að skýra orðalagið „því er vísað þaðan frá dómi“ í 4. mgr. 153. gr. með þeim hætti að það eigi við endanlega frávísun frá Landsrétti að fengnum dómi Hæstaréttar hefur þann eina ókost að upphaf nýrrar málsmeðferðar fyrir Landsrétti getur tafist nokkuð ef áfrýjunarstefna er ekki gefin út að nýju fyrr en Hæstiréttur hefur staðfest frávísunina. Felli Hæstiréttur úrlausn Landsréttar um frávísun hins vegar úr gildi kemur þetta ekki að sök. Þessi lögskýringarkostur er almennt til þess fallinn að spara aðilum útgjöld auk þess sem hann kemur í veg fyrir að þeir þurfi að reka mál vegna sama sakarefnis samhliða á tveimur dómstigum sem almennt verður að telja óheppilegt, sbr. til hliðsjónar ákvæði 4. mgr. 94. gr. laga nr. 91/1991 um litis pendens áhrif þingfestingar. Loks samræmist þessi lögskýringarkostur betur grunnrökum 2. mgr. 168. gr. laga nr. 91/1991.

22. Þegar framangreind sjónarmið eru metin heildstætt verður sú lögskýring lögð til grundvallar að þegar úrlausn Landsréttar um frávísun hefur verið kærð til Hæstaréttar byrji fjögurra vikna frestur 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 að líða þegar endanleg niðurstaða liggur fyrir um frávísun málsins frá Landsrétti með dómi Hæstaréttar. Eins og málið liggur fyrir voru samkvæmt þessu ekki efni til að vísa því frá Landsrétti.

23. Samkvæmt öllu framansögðu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir Landsrétt að taka málið til efnislegrar meðferðar.

24. Rétt er að kærumálskostnaður falli niður.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og málinu vísað aftur til Landsréttar til efnislegrar meðferðar.

Kærumálskostnaður fellur niður.

Sératkvæði

Karls Axelssonar og Ásu Ólafsdóttur

1. Við teljum rétt að staðfesta hinn kærða úrskurð með vísan til forsendna hans og gera sóknaraðila að greiða varnaraðilum kærumálskostnað.