Dómur Hæstaréttar

1. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Ólafur Börkur Þorvaldsson, Sigurður Tómas Magnússon og Skúli Magnússon.

2. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 25. júní 2025. Hann krefst sýknu af kröfum gagnáfrýjenda og málskostnaðar á öllum dómstigum.

3. Gagnáfrýjendur áfrýjuðu málinu fyrir sitt leyti 9. september 2025. Þær krefjast þess aðallega að ógiltur verði úrskurður siðanefndar aðaláfrýjanda í máli nr. 6/2021 frá 25. janúar 2022. Til vara að áminning og refsikennd viðurlög sem hvorri þeirra um sig voru gerð með fyrrgreindum úrskurði verði felld niður en til þrautavara milduð verulega. Þá er þess krafist að aðaláfrýjanda verði gert að greiða hvorri þeirra um sig miskabætur að fjárhæð 2.000.000 króna vegna ólögmæts bráðabirgðaúrskurðar 20. ágúst 2021 sem og vegna nafnbirtingar í úrskurði nefndarinnar. Gagnáfrýjendur gera, hvor um sig, kröfu um málskostnað á öllum dómstigum.

Ágreiningsefni

4. Ágreiningur aðila lýtur einkum að gildi úrskurðar siðanefndar aðaláfrýjanda 25. janúar 2022 í máli nr. 6/2021. Með honum var komist að þeirri niðurstöðu að gagnáfrýjendur hefðu brotið gegn nánar tilteknum ákvæðum í lögum aðaláfrýjanda, reglum hans um skráningu í ættbók og „grundvallarreglum fyrir félagsmenn“ og þeim gert að sæta viðurlögum vegna þeirra brota. Meðal annars var þeim vísað úr félaginu í 15 ár og þær útilokaðar frá allri þátttöku í starfi þess í jafnmörg ár. Þá voru þær sviptar ræktunarnafninu Gjósku og rétti til að fá afhent ættbókarskírteini í 15 ár.

5. Gagnáfrýjendur höfðuðu mál þetta gegn aðaláfrýjanda til ógildingar á úrskurði siðanefndarinnar og greiðslu miskabóta. Héraðsdómur sýknaði aðaláfrýjanda af kröfum gagnáfrýjenda. Með hinum áfrýjaða dómi voru ákvæði hins umdeilda úrskurðar um viðurlög gagnáfrýjenda hins vegar felld úr gildi. Þá var aðaláfrýjanda gert að greiða hvorri þeirra um sig 200.000 krónur í miskabætur vegna nafnbirtingar í tengslum við birtingu bráðabirgðaúrskurðar sömu nefndar 20. ágúst 2021.

6. Áfrýjunarleyfi var veitt 24. júní 2025, með ákvörðun Hæstaréttar nr. 2025-78, á þeim grunni að dómur í málinu kynni að hafa verulegt almennt gildi, meðal annars um lögsögu dómstóla og forræði almennra félaga á innri málefnum sínum.

Málsatvik

7. Aðaláfrýjandi, Hundaræktarfélag Íslands, er almennt félag sem starfar samkvæmt eigin lögum settum af félagsmönnum. Markmið félagsins er meðal annars að beita sér fyrir hreinræktun og kynbótum hundakynja sem viðurkennd eru af Alþjóðasambandi hundaræktarfélaga. Samkvæmt 7. grein laga félagsins hafa félagsfundir æðsta vald í málefnum þess en stjórn fer með málefni þess milli félagsfunda, sbr. 11. grein laganna.

8. Á grundvelli IX. kafla laga aðaláfrýjanda starfar siðanefnd sem kosin er á aðalfundi ár hvert. Hlutverk hennar er einkum að gæta þess að félagsmenn hafi í heiðri lög um dýravernd, lög félagsins og þær grundvallarreglur sem það hefur sett sér varðandi meðferð hunda, hundarækt og sölu hunda sem og að úrskurða í málum þeirra sem taldir eru hafa brotið gegn reglum og markmiðum félagsins eða unnið gegn því á einhvern hátt innan þess eða utan, sbr. 26. grein laganna. Meðal þeirra reglna sem félagsmönnum aðaláfrýjanda ber að fylgja eru svonefndar grundvallarreglur fyrir félagsmenn frá 1. júní 2014 og 21. apríl 2020 og reglur um skráningu í ættbók frá 15. júní 2019 og 1. apríl 2021. Getur siðanefndin beitt félagsmenn nánar tilgreindum viðurlögum vegna brota á slíkum reglum, sbr. 28. grein laganna. Þá getur siðanefndin í einstökum málum fjölgað í nefndinni með því að kalla inn í hana löglærðan fulltrúa utan félagsins, sbr. 27. grein laganna.

9. Um meðferð mála fyrir siðanefndinni gilda reglur sem upphaflega voru samþykktar á fundi nefndarinnar 1. mars 2010 og yfirfarnar 12. maí 2020. Þar er meðal annars kveðið á um að nefndin geti úrskurðað í málum til bráðabirgða ef sérstakar og ríkar ástæður eru til þess að hennar mati, sbr. 1. málslið 1. málsgreinar 8. greinar. Þar er jafnframt í 13. grein kveðið nánar á um þau viðurlög sem nefndin getur beitt. Í 1. málslið 1. málsgreinar 14. greinar reglnanna segir að úrskurðir nefndarinnar séu endanlegir en í 2. málsgrein að málsaðili geti leitað ógildingar eða breytinga á þeim fyrir dómi. Í reglunum eru ýmis ákvæði um málsmeðferð fyrir nefndinni en tekið fram í 19. grein þeirra að ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993 gildi að öðru leyti um málsmeðferð.

10. Stjórn aðaláfrýjanda beindi 30. júní 2021 kæru til siðanefndar félagsins vegna gagnáfrýjenda og hlaut málið númerið 6/2021. Kæran var reist á því að gagnáfrýjendur hefðu á þeim tíma sem þær voru félagsmenn brotið gegn lögum og reglum félagsins með nánar tilgreindum hætti. Siðanefnd aðaláfrýjanda kvað upp bráðabirgðaúrskurð 20. ágúst 2021 sem birtur var aðilum eingöngu. Með honum voru gagnáfrýjendur útilokaðar frá allri þátttöku í starfi félagsins sem og frá því að gegna dómarastörfum og öðrum trúnaðarstörfum fyrir það. Þá var þeim meinað að nota ræktunarnafnið Gjóska og þær útilokaðar frá rétti til að fá afhent ættbókarskírteini. Úrskurðurinn skyldi gilda í þrjá mánuði frá birtingu hans eða þar til endanlegur úrskurður yrði kveðinn upp í málinu, hvort sem fyrr kæmi.

11. Endanlegur úrskurður siðanefndarinnar var kveðinn upp 25. janúar 2022. Með honum var komist að þeirri niðurstöðu að gagnáfrýjendur hefðu vísvitandi skráð ranga ræktunartík á pörunarvottorð og umsókn um skráningu svokallaðs Q-gots í ættbók félagsins. Þá hefðu þær vanrækt skyldu sína sem ræktendur til að mæta með tvo nánar tilgreinda hunda til lífsýnatöku að kröfu félagsins og brotið gegn reglum um skráningu í ættbók annars vegar með efnislega röngum upplýsingum og hins vegar með því að neita að veita félaginu umbeðnar upplýsingar. Jafnframt hefðu þær veitt félaginu ónákvæmar og villandi upplýsingar með tilkynningu um eigendabreytingu dauðs hunds. Loks hefðu þær með ummælum sínum um framkvæmdastjóra félagsins brotið gegn reglum þess um bann við því að tjá sig með meiðandi hætti um félagið eða félagsmenn. Með framangreindri háttsemi hefðu þær brotið gegn nánar tilgreindum ákvæðum laga félagsins, reglum þess um skráningu í ættbók og grundvallarreglum fyrir félagsmenn. Gagnáfrýjendum var gert að sæta viðurlögum samkvæmt 28. grein laga félagsins. Þeim var vikið úr félaginu í samtals 15 ár, þær útilokaðar frá allri þátttöku í starfi þess í jafnmörg ár, sviptar ræktunarnafninu Gjósku, útilokaðar frá rétti til að fá afhent ættbókarskírteini frá aðaláfrýjanda í 15 ár og jafnframt áminntar. Við birtingu úrskurðarins á vefsíðu félagsins var ekki gætt nafnleyndar.

12. Gagnáfrýjendur höfðuðu mál þetta á hendur aðaláfrýjanda 13. janúar 2023.

13. Málsatvikum og meðferð málsins fyrir siðanefndinni er nánar lýst í héraðsdómi og hinum áfrýjaða dómi.

Málsástæður

Helstu málsástæður aðaláfrýjanda

14. Aðaláfrýjandi byggir á því að engin rök standi til þess að hagga mati siðanefndar félagsins á eðli brota gagnáfrýjenda og lengd viðurlaga. Aðaláfrýjandi vísar einkum til sjálfsforræðis almennra félaga, sbr. 74. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Grundvallarþáttur þess sé að geta ráðið félagsaðild, svo sem með því að vísa úr félagi þeim sem vinni gegn markmiðum þess, skaði orðspor þess og valdi usla í starfseminni. Sá sem virði ekki reglur félags eigi ekki kröfu á að vera í því enda taki hann með félagsaðild á sig skyldu til að fylgja þeim.

15. Þá byggir aðaláfrýjandi á því að dómstólar endurskoði almennt ekki matskenndar ákvarðanir almennra félaga heldur gæti þess að félagslög og framkvæmd þeirra brjóti ekki í bága við landslög, þar með talið meginreglur félagaréttar um málsmeðferð, og að ákvarðanir um viðurlög byggist á heimildum í félagslögum. Önnur niðurstaða valdi óvissu í starfsemi almennra félaga og geri þeim erfiðara um vik að halda uppi lögum sínum og reglum. Með vísan til þessa og stjórnarskrárvarins sjálfsforræðis almennra félaga hafi ekki verið tilefni til endurmats af hálfu Landsréttar á tilhlýðileika þeirra viðurlaga sem siðanefnd félagsins ákvarðaði gagnáfrýjendum. Verði komist að þeirri niðurstöðu að dómstólum sé slíkt endurmat heimilt hljóti þeir einnig að geta endurmetið hvað teljist hæfileg viðurlög með tilliti til málsatvika og laga viðkomandi félags.

16. Aðaláfrýjandi byggir jafnframt á því að verulegir ágallar hafi verið á takmörkuðu endurmati Landsréttar á viðurlögum gagnáfrýjenda. Niðurstaðan hafi verið sett fram með almennum hætti og án þess að fjallað hafi verið um vandaðan og ítarlegan rökstuðning siðanefndar aðaláfrýjanda fyrir niðurstöðunni. Enginn samanburður hafi verið gerður á fyrirliggjandi máli og framlögðum eldri úrskurðum siðanefndarinnar, svo sem varðandi málsatvik, tegund og grófleika brota eða hversu einbeittur brotavilji hafi verið.

17. Með úrskurði siðanefndar félagsins hafi verið komist að rökstuddri niðurstöðu um að gagnáfrýjendur hafi brotið gegn lögum og reglum félagsins með margvíslegum, ámælisverðum og fordæmalausum hætti. Þá hafi nefndin jafnframt með rökstuddum og ítarlegum hætti komist að niðurstöðu um að þær skyldu sæta nánar tilgreindum viðurlögum. Í þeim efnum hafi meðal annars verið litið til þess að brot þeirra hafi beinst að mikilsverðum hagsmunum félagsins og grundvallarmarkmiði þess. Háttsemi gagnáfrýjenda hafi auk þess verið talin ófyrirleitin og til þess fallin að valda félaginu og eigendum hunda í þeim gotum sem foreldrarannsókn beindist að verulegum óþægindum, ama og tjóni. Aðaláfrýjandi tekur undir þessar niðurstöður siðanefndarinnar og telur rök ekki standa til þess að fella viðurlögin úr gildi eða milda þau. Þá hafi engir formgallar verið á úrskurðinum.

18. Aðaláfrýjandi byggir jafnframt á því að málsatvikum, eðli og umfangi þeirra mála sem framlagðir úrskurðir nefndarinnar varði verði á engan hátt jafnað við fyrirliggjandi mál. Gætt hafi verið hófs við beitingu viðurlaga með hliðsjón af markmiðum félagsins, þeim hagsmunum sem í húfi séu, alvarleika málsins og háttsemi gagnáfrýjenda, þar með töldum einbeittum brotavilja þeirra og virðingarleysi gagnvart félagsskyldum og lögum félagsins. Engar forsendur séu því fyrir mildun viðurlaga. Þá mæli ekkert gegn því í reglum aðaláfrýjanda að viðurlög samkvæmt 28. grein laga félagsins séu lögð saman vegna einstakra brota eins og gert hafi verið. Í úrskurði siðanefndarinnar hafi verið byggt á því að í úrskurðarframkvæmd hennar væri ekki að finna fordæmi um viðlíka brot. Aðaláfrýjandi tekur undir þetta og telur að við ákvörðun viðurlaga gagnáfrýjenda hafi siðanefndin gætt jafnræðis og meðalhófs.

19. Aðaláfrýjandi telur loks engan grundvöll fyrir miskabótakröfum gagnáfrýjenda. Siðanefnd hafi verið heimilt að kveða upp bráðabirgðaúrskurð í máli þeirra. Sá úrskurður hafi ekki verið birtur opinberlega heldur aðeins fyrir málsaðilum og því sé niðurstaða Landsréttar um greiðslu miskabóta á misskilningi byggð. Heimild til nafnbirtingar í endanlegum úrskurði siðanefndarinnar sé í 27. grein laga félagsins og 18. grein málsmeðferðarreglna nefndarinnar. Aðaláfrýjandi tekur undir það mat nefndarinnar að sérstök rök hafi staðið til þess að birta nöfn gagnáfrýjenda í úrskurðinum í ljósi þess að brot þeirra hafi verið stórfelld og fordæmalaus. Því geti nafnbirting ekki falið í sér ólögmæta meingerð eða stórfellt gáleysi.

Helstu málsástæður gagnáfrýjenda

20. Gagnáfrýjendur telja sig ekki hafa gerst brotlegar við lög aðaláfrýjanda. Ekki hafi verið heimild fyrir þeim viðurlögum sem þær hafi verið beittar og réttum reglum ekki verið fylgt við meðferð málsins fyrir siðanefndinni. Á hinn bóginn taka þær undir með Landsrétti að jafnræðisregla og meðalhófsregla stjórnsýslulaga hafi verið brotnar við ákvörðun viðurlaga þeirra. Þá telja þær sig eiga rétt á miskabótum vegna nafnbirtingar í endanlegum úrskurði siðanefndarinnar á vefsíðu félagsins.

21. Á því er byggt af hálfu gagnáfrýjenda að þótt dómstólum beri að virða sjálfsforræði félagasamtaka sé það ekki án takmarkana. Dómstólar hafi vald til að endurskoða ákvarðanir félags til að tryggja að þær samrýmist lögum, samþykktum þess og óskráðum grundvallarreglum, svo sem um jafnræði og meðalhóf. Í þeim efnum skipti máli að í reglum aðaláfrýjanda sé kveðið á um að siðanefnd skuli í störfum sínum fara að reglum stjórnsýsluréttar, sbr. 19. grein reglna um meðferð mála fyrir siðanefndinni. Þá séu dómstólar bærir til að meta hvort það hafi í raun verið gert, sbr. 2. málsgrein 14. greinar sömu reglna. Með því hafi dómstólum verið falin lögsaga og ákvörðunarvald í málum af þessu tagi. Þeir hafi þannig heimild til að endurskoða mat siðanefndar aðaláfrýjanda á því hvort gagnáfrýjendur hafi gerst brotlegar við reglur félagsins, gætt hafi verið að formreglum við meðferð málsins og viðurlög ákvörðuð í samræmi við reglur þess, reglur stjórnsýsluréttar og aðra úrskurði nefndarinnar. Það mat Landsréttar að rétturinn sé ekki bær til að taka nýja ákvörðun um hæfileg viðurlög til handa gagnáfrýjendum hafi því verið rangt.

22. Kröfu um ógildingu úrskurðar siðanefndarinnar byggja gagnáfrýjendur á því að ágallar hafi verið á meðferð málsins fyrir nefndinni og ýmsir formgallar á hinum umdeilda úrskurði. Þannig hafi stjórn aðaláfrýjanda brostið hæfi til að vera aðili að máli fyrir nefndinni auk þess sem nefndin hafi ekki verið óhlutdræg. Þá hafi löglærður fulltrúi sem komið hafi að meðferð málsins ekki verið rétt skipaður og hann jafnframt verið vanhæfur. Loks hafi nefndin ekki leitað sátta með aðilum eins og henni hafi borið, sbr. 27. grein laga aðaláfrýjanda, og andmælaréttur gagnáfrýjenda ekki virtur.

23. Þá byggja gagnáfrýjendur á því að úrskurður siðanefndarinnar sé efnislega rangur. Nefndin hafi ranglega hafnað því að um stökkbreytingu gæti verið að ræða í hvolpum úr svokölluðu Q-goti. Þær hafi ekki gefið rangar upplýsingar á pörunarvottorði og verið í góðri trú um að gotið hafi verið rétt skráð. Þess utan geti gagnáfrýjandi Rúna aldrei borið ábyrgð á rangri skráningu, meðal annars vegna þess að hún eigi ekki hundana. Þá sé ekki heimilt samkvæmt reglum félagsins að láta þær sæta viðurlögum fyrir að mæta ekki með nánar tilgreinda hunda í sýnatöku. Engin heimild sé heldur í reglum félagsins til að beita þær viðurlögum fyrir að neita að veita upplýsingar og svara spurningum eða til að áminna þær fyrir að hafa breytt eignarskráningu á dauðum hundi. Þar að auki sé ekki heimild fyrir því að svipta þær ræktunarnafninu Gjósku. Loks hafi gagnáfrýjendur ekki gerst sekar um ærumeiðandi ummæli í garð framkvæmdastjóra aðaláfrýjanda og engin heimild sé fyrir hendi í reglum félagsins til að áminna þær fyrir slíka háttsemi.

24. Gagnáfrýjendur telja að þeim hafi verið ákvörðuð harðari viðurlög en öðrum félagsmönnum og með því hafi verið brotið gegn jafnræðisreglu og meðalhófsreglu stjórnsýslulaga. Viðurlögin hafi þannig verið úr hófi og í ósamræmi við það sem tíðkast hafi í öðrum málum. Því er mótmælt að ætluð brot þeirra hafi verið einstök, sérlega alvarleg eða stórfelld. Þá hafi verið ólögmætt að leggja saman viðurlög brota og að slíkt fari gegn landslögum, sbr. 77. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

25. Þá byggja gagnáfrýjendur á að við ákvörðun viðurlaga hefði borið að líta til ákvæða stjórnarskrár um atvinnu- og félagafrelsi. Gagnáfrýjandinn Arna hafi atvinnu af ræktun hunda og útilokun frá starfi félagsins í 15 ár, svo og svipting ættbókarfærslu og ræktunarnafns, sé gríðarlega mikil refsing. Gagnáfrýjandinn Rúna hafi sýnt hunda og keppt á hundasýningum í um tvo áratugi og viðurlög sem henni hafi verið ákvörðuð séu úr hófi fram. Svipting ræktunarnafnsins Gjósku hafi jafnframt mikið fjárhagslegt tjón í för með sér fyrir þær.

26. Hvað miskabótakröfuna varðar vísa gagnáfrýjendur til þess að bráðabirgðaúrskurður siðanefndar hafi verið ólögmætur. Engin sérstök ástæða eða þörf hafi verið fyrir slíkan úrskurð í málinu og hann hafi verið kveðinn upp í því skyni að valda þeim tjóni. Þá hafi nafnleyndar verið gætt við birtingu annarra úrskurða siðanefndar á vefsíðu aðaláfrýjanda. Ekkert réttlæti birtingu nafna þeirra. Þá hafi ekki verið höfð uppi sérstök krafa af hálfu stjórnar aðaláfrýjanda um nafnbirtingu heldur hafi siðanefndin átt frumkvæði að henni. Um ólögmæta meingerð gagnvart þeim hafi verið að ræða, sbr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.

Niðurstaða

Um ógildingarkröfu gagnáfrýjenda

27. Aðaláfrýjandi er almennt félag og fer um það eftir stofnsamþykktum og öðrum reglum sem það hefur sett sér. Engin almenn lög gilda um félög á borð við aðaláfrýjanda. Að félaginu er ekki skylduaðild og munu fleiri félög hundaræktenda vera starfandi hér á landi. Starfsemi aðaláfrýjanda miðar ekki að fjárhagslegum markmiðum. Gagnáfrýjendur hafa aftur á móti haldið því fram að þær hafi haft tekjur af hundarækt.

28. Við inngöngu í aðaláfrýjanda gangast félagsmenn undir lög félagsins og aðrar reglur þess. Ber þeim að fylgja þessum reglum svo fremi sem þær stangast ekki á við landslög. Í lögum aðaláfrýjanda eru ákvæði um siðanefnd og þar er að finna nokkuð ítarleg fyrirmæli um skipan nefndarinnar, málsmeðferðarreglur og heimildir hennar til að skera úr um hvort félagsmenn hafi gerst brotlegir við lög og reglur félagsins svo og ákveða viðurlög. Siðanefndin hefur sjálf sett sér málsmeðferðarreglur en í 19. grein þeirra segir að ákvæði stjórnsýslulaga gildi að öðru leyti um málsmeðferð fyrir nefndinni. Sambærilegt ákvæði er hins vegar ekki í lögum félagsins.

29. Í 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er kveðið á um að dómstólar hafi vald til að dæma um hvert það sakarefni sem lög og landsréttur ná til nema það sé skilið undan lögsögu þeirra samkvæmt lögum, samningi, venju eða eðli sínu. Þetta málshöfðunarskilyrði ber að skýra þröngt í ljósi réttar til aðgengis að dómstólum sem nýtur verndar 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar.

30. Í 27. grein laga aðaláfrýjanda segir að úrskurðir siðanefndar félagsins séu endanlegir en ekki er þar fjallað um heimildir félagsmanna til að bera málefni félagsins undir dómstóla. Í 2. málsgrein 14. greinar fyrrnefndra reglna siðanefndar félagsins kemur aftur á móti fram að málsaðili fyrir henni geti fyrir dómi leitað ógildingar eða breytinga á úrskurði hennar.

31. Sakarefni málsins hefur samkvæmt framansögðu ekki að neinu leyti verið skilið undan lögsögu dómstóla. Af stöðu almennra félaga í réttarskipaninni leiðir þó að játa verður þeim töluvert svigrúm við að túlka og framfylgja þeim reglum sem þau hafa sjálf sett sér í krafti almenns félagafrelsis, þó að því tilskildu að með því sé ekki brotið gegn landslögum.

32. Við úrlausn málsins reynir í fyrsta lagi á hvort slíkir annmarkar hafi verið á málsmeðferð siðanefndar aðaláfrýjanda í máli stjórnar félagsins gegn gagnáfrýjendum að ógilda beri úrskurð hennar. Verði svo ekki talið reynir í öðru lagi á hvort nefndin hafi komist að réttri niðurstöðu um hvaða atvik ætti að leggja til grundvallar í málinu um háttsemi gagnáfrýjenda og hvort í henni hafi falist þau brot gegn lögum og öðrum reglum félagsins sem nefndin sló föstum. Teljist þær hafa brotið gegn reglunum reynir í þriðja lagi á hvort viðurlög sem siðanefndin ákvað hafi verið heimil og hæfileg og eftir atvikum hvort hugsanlegir annmarkar að þessu leyti leiði til ógildingar úrskurðarins eða mildunar viðurlaga.

33. Ljóst er að siðanefnd aðaláfrýjanda bar að fylgja ákvæðum 27. greinar laga félagsins og þeim nánari reglum sem hún hafði sjálf sett um málsmeðferð. Svo sem áður greinir kemur fram í 19. grein málsmeðferðarreglna nefndarinnar að ákvæði stjórnsýslulaga gildi að öðru leyti um málsmeðferð fyrir henni. Í ljósi þess að nefndin er ekki stjórnvald verður ekki lögð víðtækari merking í þessa tilvísun en að þar sé vísað til þeirra reglna laganna sem lúta að meðferð máls andstætt þeim sem fjalla um efnislega úrlausn þess. Samkvæmt þessu var nefndin ekki bundin við efnisreglur laganna við úrlausn málsins. Gildir þá einu þótt þessar reglur laganna kunni að eiga sér ákveðna samsvörun í almennum reglum félagaréttar sem aðaláfrýjandi var bundinn af og síðar er vikið að.

34. Í úrskurði þeim sem mál þetta lýtur að var tekin rökstudd afstaða til heimildar stjórnar aðaláfrýjanda til að vera aðili að málinu, til skipunar nefndarinnar og hæfis nefndarmanna, þar á meðal löglærðs fulltrúa sem nefndin kallaði til með heimild í 27. grein laga aðaláfrýjanda. Þá var því lýst hvernig nefndin hefði sinnt rannsóknarskyldu sinni og hvernig gagnáfrýjendur hefðu komið að andmælum. Jafnframt var tekin afstaða til þess hvort nefndin hefði rækt skyldu sína til að leita sátta í málinu.

35. Í hinum áfrýjaða dómi var komist að þeirri niðurstöðu að úrskurður siðanefndar yrði ekki felldur úr gildi á þeim grundvelli að réttra formreglna hefði ekki verið gætt við meðferð máls gagnáfrýjenda fyrir nefndinni. Um rökstuðning fyrir þeirri niðurstöðu var vísað til forsendna héraðsdóms. Með vísan til þeirra er fallist á með aðaláfrýjanda að gagnáfrýjendum hafi ekki tekist að sýna fram á að brotið hafi verið gegn málsmeðferðarreglum í lögum aðaláfrýjanda eða reglum siðanefndar um aðild stjórnar félagsins að málinu fyrir nefndinni, skipan hennar, eða reglum um sáttatilraunir. Þá hafa gagnáfrýjendur ekki sýnt fram á að málsmeðferðin hafi verið í andstöðu við málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga, svo sem andmælareglu eða rannsóknarreglu.

36. Í úrskurði siðanefndar var með ítarlegum og rökstuddum hætti tekin afstaða til þess hvaða atvik væri rétt að leggja til grundvallar niðurstöðu í málinu og á hvern hátt gagnáfrýjendur hefðu gerst brotlegar við tilgreindar reglur félagsins. Í hinum áfrýjaða dómi var með vísan til forsendna héraðsdóms fallist á þær niðurstöður siðanefndarinnar. Ekkert er fram komið sem gefur tilefni til að hnekkja umræddum niðurstöðum nefndarinnar um háttsemi gagnáfrýjenda og með hvaða hætti hún var talin hafa falið í sér brot gegn lögum og reglum félagsins. Verður framangreind niðurstaða hins áfrýjaða dóms því staðfest. Stendur þá eftir að fjalla um réttmæti þeirra viðurlaga sem siðanefndin ákvarðaði gagnáfrýjendum.

37. Fyrir liggur að gagnáfrýjendur hafa verið umsvifamiklar í hundarækt. Þótt þær hafi ekki lagt fram upplýsingar eða gögn um tekjur sínar af hundarækt þykir mega leggja til grundvallar að þær hafi talsverða hagsmuni, þar á meðal fjárhagslega, af því að vera félagsmenn í aðaláfrýjanda. Við úrlausn málsins verður því tekið tillit til þess að tímabundin brottvikning úr félaginu og svipting réttinda og hagsmuna sem tengjast félagsaðild eru þungbær viðurlög fyrir þær þótt þeim verði ekki jafnað við refsingu að lögum.

38. Brottvísun úr aðaláfrýjanda og önnur viðurlög sem siðanefnd félagsins ákvarðaði gagnáfrýjendum eru á forræði félagsins sjálfs en fyrir þeim varð þó að vera skýr heimild í lögum eða öðrum reglum þess. Þá mátti beiting slíkra heimilda ekki fara í bága við ófrávíkjanlegar reglur landslaga. Af stöðu almennra félaga í réttarskipaninni leiðir þó sem fyrr segir að játa verður þeim talsvert svigrúm innan framangreinds ramma við að túlka og framfylgja innri reglum sínum, svo sem með brottvísun félagsmanns úr félagi og sviptingu réttinda og hagsmuna sem félagsaðild veitir.

39. Gagnáfrýjendur telja að siðanefndinni hafi verið óheimilt að leggja saman viðurlög fyrir einstök brot þeirra og vísa um það til 77. gr. almennra hegningarlaga um brotasamsteypu. Sú regla er hins vegar ekki algild í íslenskum rétti og má um það til dæmis vísa til 98. gr. umferðarlaga nr. 77/2019 sem mælir fyrir um fullkomna samlagningu sekta við umferðarlagabrotum.

40. Að öllu framangreindu athuguðu og í ljósi þess að viðurlögum vegna brota á félagsreglum aðaláfrýjanda verður ekki jafnað við refsingu að lögum er fallist á þær forsendur hins áfrýjaða dóms að siðanefndinni hafi verið heimilt að túlka 28. grein félagsins með þeim hætti að viðurlög vegna einstakra brota gagnáfrýjenda á lögum og reglum félagsins legðust saman.

41. Viðurlög þau sem siðanefndin ákvarðaði gagnáfrýjendum snúa öll að takmörkun eða sviptingu réttinda sem aðild að félaginu veitir félagsmönnum. Við mat á því hvort þau hafi verið hæfileg verður að líta til þess að brot gegn reglum félagsins getur leitt til brottvikningar fyrir fullt og allt.

42. Enda þótt siðanefndin hafi samkvæmt framansögðu ekki verið bundin af efnisreglum stjórnsýslulaga bar henni við ákvörðun viðurlaga að gæta að meginreglu félagaréttar um jafnræði félagsmanna. Í henni felst að ekki megi mismuna félagsmönnum nema sérstök heimild standi til enda liggi málefnaleg sjónarmið til grundvallar. Af þessu leiðir að gæta skal samræmis í framkvæmd eftir því sem kostur er þannig að tekið sé á sams konar tilvikum með sambærilegum hætti.

43. Samkvæmt framansögðu bar siðanefndinni við ákvörðun viðurlaga að meta með hliðsjón af alvarleika brota gagnáfrýjenda og öðrum atvikum hver væru hæfileg viðurlög. Jafnframt bar henni að ákvarða þau með hliðsjón af fyrri úrskurðum sínum þannig að jafnræðis félagsmanna væri gætt. Í málinu hefur verið lagður fram fjöldi úrskurða siðanefndarinnar þar sem fjallað hefur verið um brot félagsmanna á ýmsum ákvæðum laga og reglna félagsins. Stórum hluta málanna lauk með áminningu. Í allnokkrum tilvikum var félagsmanni vísað úr félaginu tímabundið og hann sviptur réttindum í sex til tólf mánuði en í einu tilviki í tvö ár. Í einum úrskurði sem kveðinn var upp eftir að úrskurður gekk í máli gagnáfrýjenda var félagsmanni þó vikið úr félaginu og hann sviptur réttindum í tíu ár.

44. Niðurstaða siðanefndar um viðurlög er ítarlega rökstudd. Í forsendum úrskurðarins kemur fram að í úrskurðarframkvæmd nefndarinnar sé ekki að finna fordæmi um viðlíka brot. Vísað er til þess að gagnáfrýjendur hafi vísvitandi gefið rangar upplýsingar til ættbókar félagsins en auk þess sýnt af sér verulega ótrúmennsku í ræktunarstörfum sínum. Þær hafi orðið uppvísar að stórfelldum brotum gegn hagsmunum félagsins og félagsmanna, unnið gegn markmiðum þess, valdið orðstír þess og ættbók verulegum skaða og í engu skeytt um hagsmuni þeirra sem eignuðust hvolpa úr tilgreindu goti þar sem rangar upplýsingar höfðu verið gefnar um móðerni í ættbók. Þær hafi orðið uppvísar að því að veita félaginu rangar upplýsingar, haft einbeittan ásetning til þess að brjóta lög þess og ekki skirrst við að torvelda foreldrarannsókn með öllum tiltækum ráðum. Þær eigi sér litlar sem engar málsbætur og hafi ítrekað í málatilbúnaði sínum gert lítið úr kæruefni, alvarleika málsins svo og lögum og reglum félagsins.

45. Ljóst er því að nefndin taldi brot gagnáfrýjenda til muna alvarlegri en þau brot sem um var fjallað í úrskurðum í öðrum málum sem fyrir liggja. Þar sem þorri umræddra úrskurða laut að mun vægari viðurlögum en gagnáfrýjendum var gert að sæta er tilefni til að fjalla um hvort þau brot sem fjallað var um í þeim hafi verið svo ólík brotum gagnáfrýjenda að réttlætt hafi svo miklu þyngri viðurlög.

46. Eins og fram kemur í úrskurði siðanefndar höfðu gagnáfrýjendur ekki áður sætt viðurlögum siðanefndar en í allmörgum öðrum úrskurðum hennar var um að ræða ítrekuð brot. Svo virðist sem flest þeirra mála sem siðanefnd hefur lokið með áminningu hafi lotið að því að tilskilinna vottorða hafi ekki verið aflað um heilsufar og eiginleika hunda fyrir pörun. Það sem einkum skilur á milli máls gagnáfrýjenda og mála þar sem mun vægari viðurlög voru ákveðin er að í þeim voru brot játuð eða ekki tekið til varna og hinir brotlegu sýndu samstarfsvilja eða stóðu ekki í vegi þess að brot yrðu upplýst. Þá báru hinir brotlegu því í flestum tilvikum við að mistök eða slys hefðu orðið sem siðanefnd féllst á. Eins og ítarlega er rakið í úrskurði siðanefndar gegndi þveröfugu um gagnáfrýjendur sem gripu til ýmissa óheillaúrræða til að leyna brotum sínum og gerðu allt sem í þeirra valdi stóð til að torvelda að málið yrði upplýst auk þess að gera málsmeðferð fyrir nefndinni torsótta.

47. Þegar allt framangreint er metið er fallist á þau rök siðanefndarinnar að brot gagnáfrýjenda hafi verið svo ósambærileg þeim brotum sem nefndin hefur fjallað um í öðrum úrskurðum sínum að réttlætt hafi mun þyngri viðurlög en áður hafði verið beitt. Þegar einnig er haft í huga áðurlýst svigrúm sem játa verður nefndinni við úrlausn mála af þessum toga er ekki fallist á með gagnáfrýjendum að viðurlögin hafi verið svo þung að brotið hafi verið gegn jafnræði þeirra. Verður aðaláfrýjandi því sýknaður af kröfu gagnáfrýjenda um ógildingu úrskurðar siðanefndarinnar.

Um miskabótakröfur gagnáfrýjenda

48. Í 27. grein laga aðaláfrýjanda er að finna heimild til þess að siðanefndin úrskurði í málum til bráðabirgða samkvæmt kröfu málsaðila ef ríkar ástæður eru til að mati hennar. Í 8. grein málsmeðferðarreglna siðanefndarinnar er þessi heimild áréttuð og sérstaklega tekið fram að bráðabirgðaúrskurður skuli að hámarki hafa þriggja mánaða gildistíma. Í bráðabirgðaúrskurði siðanefndarinnar 20. ágúst 2021 eru færð rök fyrir því að atvik málsins hafi gefið ríkt tilefni til að kveða upp slíkan úrskurð. Hann studdist þannig við lög og reglur aðaláfrýjanda og hefur því mati siðanefndar að þörf hafi verið á honum ekki verið hnekkt. Nöfn aðila voru tilgreind í úrskurðinum en hann var ekki birtur opinberlega. Bráðabirgðaúrskurðurinn sjálfur og það að nöfn gagnáfrýjenda komu fram í honum getur því ekki skapað þeim rétt til miskabóta úr hendi aðaláfrýjanda.

49. Í 27. grein laga aðaláfrýjanda kemur fram að úrskurðir siðanefndar skuli birtir á vefsíðu félagsins en þar er ekki vikið að nafnleynd. Í 18. grein málsmeðferðarreglna siðanefndar segir hins vegar að við birtingu úrskurða skuli nafnleyndar að jafnaði gætt en ef sérstök rök mæli gegn því skuli þó birta nöfn aðila. Aðilum sé heimilt að setja fram kröfur þess efnis að nafnbirting fari fram en slík krafa skuli rökstudd. Aðaláfrýjandi hefur ekki andmælt þeirri fullyrðingu gagnáfrýjenda að nafnleynd hafi ávallt verið viðhöfð við birtingu úrskurða á vefsíðu félagsins að undanskildu máli gagnáfrýjenda.

50. Ekki virðist hafa komið fram krafa um það frá stjórn aðaláfrýjanda að nöfn gagnáfrýjenda kæmu fram í birtum úrskurði. Umrædd 18. grein málsmeðferðarreglna siðanefndar verður ekki skilin þannig að nöfn skuli því aðeins birt í úrskurði komi fram krafa um það. Þvert á móti sé það nefndarinnar sjálfrar að meta hvort sérstök rök mæli gegn nafnleynd, hvort sem rökstudd krafa hefur komið fram um birtingu nafna eða ekki. Samkvæmt því og með hliðsjón af forsendum fyrir framangreindri niðurstöðu um sýknu aðaláfrýjanda af ógildingarkröfu gagnáfrýjenda er ekki tilefni til að fallast á miskabótakröfur þeirra af þeim sökum að nafnleyndar hafi ekki verið gætt við birtingu endanlegs úrskurðar siðanefndar á vef aðaláfrýjanda. Verður aðaláfrýjandi því sýknaður af miskabótakröfum gagnáfrýjenda.

51. Eftir úrslitum málsins verða gagnáfrýjendur dæmdar til að greiða aðaláfrýjanda málskostnað svo sem nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Aðaláfrýjandi, Hundaræktarfélag Íslands, er sýkn af kröfum gagnáfrýjenda, Örnu Rúnarsdóttur og Rúnu Helgadóttur.

Gagnáfrýjendur greiði aðaláfrýjanda óskipt samtals 2.400.000 krónur í málskostnað vegna reksturs málsins á öllum dómstigum.