Dómur Hæstaréttar

1. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Björg Thorarensen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Sigurður Tómas Magnússon.

2. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. september 2025 en kærumálsgögn bárust réttinum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Landsréttar 2. september 2025 þar sem hafnað var kröfum sóknaraðila um viðurkenningu eignarhlutdeildar hans í fasteign að […] í Reykjavík og um viðurkenningu á endurkröfurétti á hendur varnaraðila vegna 6.206.678 króna fjárframlaga. Aftur á móti var fallist á kröfu varnaraðila um að hún væri ein eigandi fasteignarinnar að […] og hjólhýsis með skráningarnúmerið […].

3. Sóknaraðili krefst þess aðallega að viðurkennd verði 15,69% eignarhlutdeild hans í fasteigninni […] í Reykjavík, íbúð […], en til vara annarrar og lægri eignarhlutdeildar. Til þrautavara krefst sóknaraðili þess að við skiptin verði tekið tillit til endurkröfuréttar hans á hendur varnaraðila vegna 6.206.678 króna fjárframlaga til hennar. Jafnframt er þess krafist að sóknaraðili verði einn eigandi hjólhýsis með skráningarnúmerið […] en til vara annarrar og lægri hlutdeildar í því. Loks krefst sóknaraðili málskostnaðar á öllum dómstigum.

4. Varnaraðili krefst aðallega staðfestingar hins kærða úrskurðar en til vara að kröfur sóknaraðila verði lækkaðar verulega og honum gert að greiða sér 5.571.282 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 3. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 1.921.282 krónum frá 31. október 2022 til 5. júlí 2023 en af 5.571.282 krónum frá þeim degi til 27. ágúst 2024 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst varnaraðili kærumálskostnaðar fyrir Hæstarétti.

5. Samkvæmt ákvörðun réttarins var málið flutt munnlega 7. janúar 2026.

Ágreiningsefni

6. Málið lýtur að ágreiningi aðila við opinber skipti til fjárslita vegna sambúðarslita þeirra. Þau deila einkum um íbúð að […] í Reykjavík og hjólhýsi.

7. Með úrskurði héraðsdóms 3. júlí 2025 var hafnað kröfum sóknaraðila um að viðurkennd yrði eignarhlutdeild hans í framangreindri íbúð og um endurgreiðslu vegna útlagðra fjárframlaga að fjárhæð 6.206.678 krónur. Þá var fallist á kröfu varnaraðila um að hún yrði ein skráð eigandi áðurnefnds hjólhýsis. Loks var sóknaraðila gert að greiða varnaraðila málskostnað. Með hinum kærða úrskurði var niðurstaða héraðsdóms staðfest og kærumálskostnaður felldur á sóknaraðila.

8. Kæruleyfi í málinu var veitt 16. október 2025, með ákvörðun réttarins nr. 2025-140, á þeim grunni að úrlausn um kæruefnið gæti haft fordæmisgildi um fjárslit við lok óvígðrar sambúðar.

Málsatvik

9. Málsaðilar munu hafa kynnst í maí 2020 og sóknaraðili flutt inn til varnaraðila að […] í júlí eða ágúst það ár. Hafði varnaraðili keypt fasteignina með kaupsamningi 5. mars sama ár. Sambúð þeirra var skráð hjá Þjóðskrá 29. júní 2021 til 20. desember 2023 sem er viðmiðunardagur skipta en sambúð lauk í þeim mánuði.

10. Kaupverð íbúðarinnar var samkvæmt kaupsamningi 61.000.000 króna. Varnaraðili greiddi 4.000.000 króna við undirritun samningsins og 13.000.000 króna með fjármunum sem hún fékk við sölu íbúðar sem hún átti áður. Afsalsgreiðsla nam 3.000.000 króna og skyldi greiðast í tvennu lagi. Síðari greiðslan, að fjárhæð 1.358.409 krónur, var greidd af bankareikningi varnaraðila 2. júlí 2021 inn á bankareikning fasteignasölu en óumdeilt er að sóknaraðili hafði millifært 1.500.000 krónur inn á bankareikning varnaraðila daginn áður. Kaupverðið var að öðru leyti greitt með andvirði þriggja lána sem tekin voru af varnaraðila hjá lánastofnun og voru þau tryggð með veði í fasteigninni.

11. Hinn 18. október 2021 endurfjármagnaði varnaraðili fyrrgreind lán með nýju veðskuldabréfi hjá annarri lánastofnun og gerðist sóknaraðili þá samskuldari með henni. Samkvæmt veðskuldabréfinu var lánsfjárhæðin 41.310.000 krónur. Greiðsluseðlar voru sendir varnaraðila og greiddi hún af láninu af eigin bankareikningi. Viðauki við framangreint veðskuldabréf var undirritaður af aðilum 3. janúar 2024. Með honum varð varnaraðili ein skuldari lánsins. Varnaraðili er ein þinglýstur eigandi fasteignarinnar.

12. Svo sem áður greinir lagði sóknaraðili 1.500.000 krónur inn á bankareikning varnaraðila 1. júlí 2021. Frá og með ágústmánuði það ár hóf sóknaraðili jafnframt að greiða mánaðarlega inn á bankareikning hennar. Þann mánuð greiddi hann 100.000 krónur inn á reikninginn en frá og með september 2021 greiddi hann mánaðarlega 150.000 krónur allt til febrúarmánaðar 2022. Frá mars það ár greiddi hann mánaðarlega 200.000 krónur inn á reikning varnaraðila allt til loka sambúðarinnar í desember 2023. Engar skýringar fylgdu þessum millifærslum að undanskilinni færslu í byrjun september 2023 sem merkt var „Húsnæðislán“. Þessar greiðslur hans til varnaraðila námu samtals 6.950.000 krónum. Af gögnum málsins verður að öðru leyti ráðið að sóknaraðili millifærði einnig inn á bankareikning varnaraðila á sambúðartímanum rúmlega 1.300.000 krónur en þær færslur voru að mestu án skýringa. Til viðbótar þessu ráðstafaði sóknaraðili 854.373 krónum af séreignarsparnaði sínum inn á höfuðstól sameiginlegs láns þeirra á árunum 2022 og 2023. Samkvæmt gögnum málsins greiddu báðir aðilar jafnframt tilfallandi kostnað við sameiginlegt heimilishald, svo sem fyrir mat, tryggingar og annað en þau greinir á um framlag hvors um sig.

13. Við upphaf sambúðar átti sóknaraðili íbúð sem hann leigði út er hann flutti inn til varnaraðila en seldi í maí 2021. Söluverðið nam 50.750.000 krónum en samkvæmt sóknargögnum hans til Landsréttar og Hæstaréttar mun hann hafa fengið í sinn hlut um 24.000.000 króna eftir uppgreiðslu áhvílandi lána. Aðilar deila um afdrif þessara fjármuna. Sóknaraðili vísar til þess að hann hafi ráðstafað þeim að verulegu leyti til fasteignar varnaraðila en varnaraðili kveður sóknaraðila hafa nýtt þá til eigin fjárfestinga auk þess sem hann hafi í sama skyni nýtt fjármuni vegna húsaleigu sem hann hlaut fram að sölu eignarinnar. Þá er sóknaraðili einn skráður eigandi áðurnefnds hjólhýsis í ökutækjaskrá en það var keypt á árinu 2022 fyrir 5.571.282 krónur. Varnaraðili millifærði þá fjárhæð af bankareikningi sínum beint inn á reikning seljanda þess í tvennu lagi dagana 5. júlí og 31. október 2022.

14. Málsaðilar töldu saman fram til skatts vegna tekjuársins 2022 en að öðru leyti skiluðu þau ekki sameiginlegu skattframtali á sambúðartímanum. Þau voru ekki með sameiginlega bankareikninga og eiga ekki börn saman. Varnaraðili á tvö börn sem bjuggu á heimilinu á sambúðartíma en sóknaraðili einn son sem dvaldi á heimilinu aðra hverja viku. Þá áttu þau hvort sína bifreið við upphaf sambúðar.

Málsástæður

Helstu málsástæður sóknaraðila

15. Sóknaraðili byggir aðal- og varakröfur sínar á því að fjárhagsleg samstaða hafi myndast með honum og varnaraðila á sambúðartíma þeirra og hann öðlast hlutdeild í eignamyndun á sambúðartímanum í fasteigninni að […] frá miðju ári 2020 til 20. desember 2023 í samræmi við þær reglur sem hafi mótast í dómaframkvæmd, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar 6. júní 2023 í máli nr. 10/2023.

16. Sóknaraðili vísar til þess að við upphaf sambúðar hafi varnaraðili staðið í fasteignakaupum og þau tekið sameiginlega ákvörðun um að hann seldi íbúð sína í því augnamiði að þau festu kaup á sameiginlegu heimili. Sóknaraðili hafi því selt íbúð sína í maí 2021 og með fjárframlögum í kjölfarið eignast hlut í fasteigninni að […]. Í þeim efnum vísar hann einkum til þess að hann hafi innt af hendi 1.500.000 krónur vegna afsalsgreiðslu 2. júlí 2021. Aðilar hafi jafnframt tekið sameiginlegt lán 18. október 2021 til að greiða upp áhvílandi veðskuldir varnaraðila á fasteigninni. Hann hafi ráðstafað hluta af söluandvirði fasteignar sinnar til að standa straum af helmingshlut í öllum afborgunum af láninu og gjöldum tengdum fasteigninni með mánaðarlegum millifærslum til varnaraðila frá ágústmánuði 2021 til loka sambúðar. Auk þess hafi hann ráðstafað 854.373 krónum af eigin séreignarsparnaði inn á höfuðstól lánsins á árunum 2022 og 2023. Slík notkun séreignarsparnaðar sé einungis heimil vegna greiðslu á höfuðstól láns sem tekið er vegna öflunar íbúðarhúsnæðis til eigin nota, sbr. 1. mgr. bráðabirgðaákvæðis XVI í lögum nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða.

17. Sóknaraðili telur ekki rétt að líta svo á að þessi framlög hans hafi verið til almenns rekstrar- og húsnæðiskostnaðar heimilisins. Hann hafi til viðbótar við framangreind framlög sín einnig tekið fullan þátt í sameiginlegum rekstrarkostnaði heimilisins með beinum útgjöldum vegna matarinnkaupa, sjónvarps, trygginga og bifreiðar varnaraðila. Þau útgjöld nemi að lágmarki 6.230.431 krónu. Þá hafi aðilar jafnframt skilað sameiginlegu skattframtali fyrir árið 2023 vegna gjaldársins 2022 og tekið á sig ábyrgð á skattgreiðslum hvors annars, sbr. 1. mgr. 116. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt.

18. Aðalkrafa sóknaraðila um eignarhlutdeild í íbúðinni miðist við mat sérfróðs manns sem hafi metið verðmæti hennar við upphaf sambúðar aðila 64.500.000 krónur en 94.000.000 króna á viðmiðunardegi skipta. Verðmætaaukning fasteignarinnar á sambúðartímanum hafi þannig verið 29.500.000 krónur. Hann hafi öðlast helmingshlutdeild í henni eða 14.750.000 krónur sem myndi 15,69% af heildarverðmæti fasteignarinnar á viðmiðunardegi skipta. Aðalkrafa hans miðist við framangreinda eignamyndun en til vara að dómurinn meti aðra og lægri eignarhlutdeild hans í fasteigninni.

19. Sóknaraðili byggir þrautavarakröfu sína á því að hann eigi kröfu á hendur varnaraðila að fjárhæð 6.206.678 krónur vegna framlaga til sameiginlegs fjárhags þeirra á sambúðartímanum. Krafan lúti að framlögum hans vegna afborgana af sameiginlegu láni aðila að fjárhæð 3.589.699 krónur á tímabilinu 1. desember 2021 til 1. desember 2023, fyrrgreindri afsalsgreiðslu að fjárhæð 1.500.000 krónur, ráðstöfun sóknaraðila á séreignarsparnaði hans inn á höfuðstól sameiginlegs láns aðila, samtals 854.373 krónur, og ýmsum kostnaði sem sóknaraðili hafi lagt út vegna bifreiðar varnaraðila, samtals 664.504 krónur. Samanlagt hafi þessi framlög numið 6.608.203 krónum en ekki séu gerðar ítrustu kröfur í þessum efnum.

20. Kröfu sína viðvíkjandi hjólhýsinu byggir sóknaraðili á að ætlunin hafi ávallt verið að hann teldist eigandi þess en það yrði nýtt sameiginlega af aðilum og börnum þeirra. Hann hafi frá upphafi verið skráður eigandi þess í ökutækjaskrá en varnaraðili beri sönnunarbyrði fyrir því að víkja eigi frá opinberri skráningu. Þá telur sóknaraðili rétt að hafna kröfu varnaraðila um greiðslu 5.581.282 króna vegna hjólhýsisins enda engin gögn lögð fram til stuðnings þeirri kröfu.

Helstu málsástæður varnaraðila

21. Varnaraðili mótmælir því að fjárhagsleg samstaða hafi myndast með aðilum á sambúðartímanum sem varað hafi stutt eða í rúmlega þrjú ár. Sóknaraðili hafi einungis greitt til heimilisins í tvö ár af þremur og hagnast verulega á því fyrirkomulagi fyrsta ár sambúðar þeirra, einkum með útleigu fasteignar sinnar. Þannig hafi engin fjárhagsleg samstaða verið fyrir hendi fyrsta ár sambúðartímans og fáheyrt að þinglýstum eignarheimildum sé raskað vegna rúmlega tveggja ára ætlaðrar fjárhagslegrar samstöðu. Þá hafi sóknaraðili einn notið ágóða af sölu fasteignar sinnar í maí 2021 og varnaraðili ekki gert tilkall til þeirra fjármuna. Auk þess liggi fyrir að aðilar hafi hvorki verið með sameiginlegan bankareikning né sameiginleg greiðslukort og einungis verið samsköttuð í eitt ár. Þau eigi ekki börn saman, hafi hvorki átt bifreiðar saman né sameiginlegt innbú en óumdeilt sé að sóknaraðili hafi flutt inn í fasteign varnaraðila með syni sínum og notað innbú hennar.

22. Í upphafi sambúðarinnar hafi aðilar hvort átt sína fasteign samkvæmt þinglýstum eignarheimildum. Þau hafi þannig lagt upp með að eignarhald fasteigna yrði aðskilið og sóknaraðili fyrst sett fram hugmyndir sínar um eignarhlutdeild í fasteign varnaraðila eftir að sambúð lauk. Þá hafi varnaraðili innt af hendi greiðslur vegna áhvílandi húsnæðisláns af bankareikningi sínum, bæði fyrir og eftir að sóknaraðili varð samskuldari áðurnefnds láns. Mánaðarlegar greiðslur sóknaraðila til heimilisins hafi verið langt undir markaðsleigu íbúðar af þessu tagi og vart numið framfærslukostnaði foreldris með eitt barn. Dómaframkvæmd sé ótvíræð um að sambúðaraðili eignist ekki hlutdeild í fasteign, andstætt þinglýstum eignarheimildum, með því að greiða fyrir fasteignakaupum eða greiða niður húsnæðislán ef hann á móti sparar sér greiðslur til heimilishalds.

23. Varnaraðili mótmælir málsástæðu sóknaraðila um að tengsl séu milli fasteignaviðskipta hennar og sölu fasteignar hans. Þessari málsástæðu hafi ekki verið haldið fram í héraði og hún sé því of seint fram komin. Auk þess sé hún efnislega röng. Varnaraðili hafi ein staðið að kaupum eignar sinnar áður en sambúð aðila hófst. Eignarhlutföllum hafi aldrei verið breytt sem sýni að samkomulag hafi verið með aðilum um að eignarhald fasteigna yrði aðskilið. Jafnframt sé villandi að halda því fram að eingreiðsla sóknaraðila 1. júlí 2021 að fjárhæð 1.500.000 króna hafi komið til vegna sölu fasteignar hans enda hafi þeir fjármunir sem hann hafi fengið úr sölunni, um 24.000.000 króna, þegar verið farnir út af reikningi hans og nýttir að stærstum hluta í eigin fjárfestingar. Þeir hafi einnig blandast öðrum fjármunum á bankareikningi hans. Til viðbótar þessu hafi umrædd greiðsla borist inn á bankareikning hennar en ekki til fasteignasölunnar. Greiðsla sóknaraðila hafi auk þess blandast hennar eigin fjármunum og hana hafi einungis vantað 274.000 krónur til að geta fjármagnað seinni afsalsgreiðsluna. Sú framsetning sé því röng að sóknaraðili hafi einn síns liðs greitt seinni afsalsgreiðsluna.

24. Varnaraðili bendir á að þinglýstum eignarheimildum hafi ekki verið breytt við töku sameiginlega lánsins. Þá andmælir hún því að með mánaðarlegum greiðslum hafi sóknaraðili myndað hlutdeild í fasteign hennar og að mánaðarlegar greiðslur sóknaraðila til hennar frá ágústmánuði 2021 til loka sambúðar þeirra í desember 2023 hafi verið helmingur afborgana áhvílandi láns á hverjum tíma. Greiðslurnar hafi hafist áður en sóknaraðili varð samskuldari á láni varnaraðila 18. október 2021 og upphæð greiðslna ekki breyst þegar hann varð samskuldari eða hækkað í takt við breytingar á afborgunum lána eins og eðlilegt hefði verið ef um samkomulag um greiðslu 50% lánsafborgana hefði verið að ræða. Þetta staðfesti að þessar greiðslur hafi verið til heimilishalds en ekki afborgana lána.

25. Varnaraðili mótmælir endurgjaldskröfu sóknaraðila og telur hana hafa verið ósundurliðaða og órökstudda í héraði. Síðar til komnar málsástæður til stuðnings henni séu of seint fram komnar. Kröfu sóknaraðila er jafnframt mótmælt efnislega. Sóknaraðili hafi ekki átt rétt á því að varnaraðili héldi honum og syni hans uppi án endurgjalds. Þá telur varnaraðili óumdeilt að framlög hennar til heimilisins hafi verið mun hærri en sóknaraðila. Greiðslur varnaraðila af fasteignalánum hafi numið 7.452.260 krónum á sambúðartímanum en framlag hennar til heimiliskostnaðar um 9.880.609 krónum. Sóknaraðili hafi tekið takmarkaðan þátt í rekstrarkostnaði heimilisins þrátt fyrir að vera með hærri tekjur. Þá kannist varnaraðili ekki við að hafa óskað eftir að sóknaraðili greiddi kostnað vegna bifreiðar hennar. Kostnaður af þessu tagi sé auk þess ekki endurkræfur við lok sambúðar. Hinu sama gegni um leigu á bílastæði í sameign vegna bifreiðar sóknaraðila.

26. Málsástæðu sóknaraðila um að annað eigi að gilda um greiðslur úr séreignarsparnaði inn á höfuðstól láns en aðrar tegundir greiðslna er mótmælt sem of seint fram kominni enda hafi hún fyrst komið fram fyrir Hæstarétti. Dómaframkvæmd sé þar að auki skýr um að framlög sambúðaraðila séu metin sem hluti af heildstæðu mati á fjárhagslegri samstöðu. Engu skipti hvort greiðslur inn á höfuðstól láns berist með millifærslu af bankareikningi, úr séreignarsparnaði, með reiðufé eða öðrum hætti. Úrslitum ráði að sambúð aðila hafi verið stutt, fjárhagsleg samstaða þeirra lítil og framlög sóknaraðila til heimilisins mun lægri en varnaraðila.

27. Óumdeilt sé að hún hafi ein greitt kaupverð umrædds hjólhýsis og hafi sóknaraðili skráð það á sig þegar hann sótti það fyrir varnaraðila. Sóknaraðili hafi í héraði ekki rökstutt á hverju hann byggi eignarréttarlegt tilkall sitt til þess. Síðar til komnar málsástæður þar að lútandi séu of seint fram komnar.

Helstu reglur um fjárslit við slit á óvígðri sambúð

28. Þegar óvígðri sambúð er slitið gildir sú meginregla að hvor sambúðaraðili um sig taki með sér þær eignir sem hann átti við upphaf sambúðar eða hefur eignast meðan á henni stóð og beri þá jafnframt ábyrgð á skuldum sínum. Á sambúðartíma kann þó að hafa myndast fjárhagsleg samstaða með sambúðarfólki eða eignir þeirra og framlög blandast saman. Hefur í dómaframkvæmd verið viðurkennt að með því geti stofnast til sameignar sambúðarfólks óháð því á hvort þeirra einstakar eignir eru skráðar að lögum, til dæmis á grundvelli þinglýsingar, sbr. í dæmaskyni dóma Hæstaréttar 14. desember 2012 í máli nr. 704/2012, 25. janúar 2016 í máli nr. 811/2015, 26. ágúst 2016 í máli nr. 472/2016, 5. apríl 2017 í máli nr. 152/2017 og nú síðast 6. júní 2023 í máli nr. 10/2023. Er þá litið svo á að sameiginleg eignamyndun hafi orðið á sambúðartíma sem báðir aðilar eigi tilkall til hvað sem opinberri skráningu eigna líði og sambúðarmaki geti átt tilkall til þeirra eigna sem að óbreyttu kæmu í hlut gagnaðilans eins.

29. Slík skráning eignar veitir þó allt að einu líkindi fyrir því hvor aðila fari með umdeildan eignarrétt og sönnunarbyrði um að hún gefi ekki rétta mynd af innbyrðis eignastöðu og eignamyndun á sambúðartíma hvílir að meginreglu á þeim sambúðaraðila sem ekki er skráður eigandi. Það er þó ekki algilt og við mat þar að lútandi hefur meðal annars verið litið til eignastöðu aðila við upphaf sambúðar, fjárhagslegrar samstöðu á sambúðartíma, lengd sambúðar, fjölskylduhaga, þar með talið tilkomu sameiginlegra barna og fjölskyldustærðar, vinnuframlags aðila innan heimilis og utan, öflunar menntunar á sambúðartíma og hvernig hún hefur nýst, tekjuöflunar, tilhögunar skattskila, sameiginlegra nota eigna auk fleiri atriða. Hvað sem líður fyrrnefndri meginreglu um sönnunarbyrði hefur áhrif á tilhögun hennar hversu mörg framangreindra atriða hafi verið fyrir hendi og í hversu ríkum mæli á sambúðartíma, sbr. til dæmis fyrrgreinda dóma Hæstaréttar í málum nr. 811/2015, 152/2017 og 10/2023 og einnig dóm Hæstaréttar 15. september 2016 í máli nr. 511/2016. Við þær aðstæður kann sönnunarbyrðin að færast yfir á þann sem heldur því fram að umræddir þættir hafi engin áhrif haft á forsendur eignamyndunar á sambúðartíma.

30. Ef skilyrði til að fallast á stofnun sameignar í óvígðri sambúð eru ekki uppfyllt getur komið til álita að fallast á endurgjaldskröfu ef framlag sambúðaraðila hefur haft í för með sér fjárhagslegan ávinning fyrir hinn þannig að eignir hans hafi aukist eða útgjöld minnkað. Um þetta ber sá sem krefst endurgjalds sönnunarbyrði. Við mat á fjárhæð slíks endurgjalds ráða almenn sjónarmið um sanngirni á grundvelli reglna fjármunaréttar um óréttmæta auðgun eða eftir atvikum reglum um brostnar forsendur hafi slík framlög verið innt af hendi á grundvelli einhvers konar samkomulags um framlag til eignaaukningar, sbr. dóm Hæstaréttar 6. maí 2004 í máli nr. 443/2003 og 18. maí 2006 í máli nr. 34/2006.

Niðurstaða

Um hlutdeild sóknaraðila í fasteigninni […]

31. Sóknaraðili reisir kröfu sína um að hann skuli við skiptin teljast hafa eignast hlutdeild í íbúð varnaraðila einkum á því að fjárhagsleg samstaða hafi myndast með aðilum á sambúðartímanum og hann hafi innt af hendi greiðslur vegna fjármögnunar hennar. Eins og áður greinir er meginreglan sú að við fjárslit milli sambúðaraðila taki hvor aðili um sig með sér þær eignir sem hann átti við upphaf sambúðar eða hefur eignast meðan á henni stóð og beri þá jafnframt ábyrgð á skuldum sínum. Þótt sýnt sé fram á að einhver fjárhagsleg samstaða hafi skapast milli sambúðarfólks leiðir hún ekki ein og sér til þess að fallast beri á eignarhlutdeild þess sem ekki er skráður eigandi viðkomandi eignar. Skiptir þá mestu við heildarmat í þessum efnum hversu mikil sú fjárhagslega samstaða er auk þess sem fleira getur komið til, svo sem eftir atvikum fjárhæð og eðli einstakra greiðslna eða annars konar framlaga vegna viðkomandi eignar.

32. Svo sem að framan er rakið flutti sóknaraðili í íbúð varnaraðila við upphaf sambúðar þeirra í júlí eða ágúst 2020. Hafði varnaraðili fest kaup á henni nokkrum mánuðum áður fyrir 61.000.000 króna. Fyrir liggur að sóknaraðili greiddi ekkert af húsnæðiskostnaði fyrsta árið. Ekkert liggur heldur fyrir um að hann hafi innt af hendi leigugreiðslur til varnaraðila á þeim tíma. Það var á hinn bóginn ekki fyrr en eftir að sambúð þeirra hafði varað í rúmt ár að sóknaraðili millifærði 1.500.000 krónur inn á reikning varnaraðila 1. júlí 2021 og hóf svo að millifæra mánaðarlega á reikning hennar skömmu síðar, fyrst 100.000 krónur í ágúst sama ár, síðan 150.000 krónur á mánuði frá september og fram í febrúar 2022 en eftir það 200.000 krónur á mánuði að sambúðarlokum. Samtals námu þessar greiðslur 6.950.000 krónum. Fyrir Hæstarétti kom fram af hálfu sóknaraðila að þær hefðu ekki verið leigugreiðslur heldur hefði þeim meðal annars verið ætlað að standa straum af helmingi mánaðarlegra afborgana sameiginlegs láns vegna íbúðarinnar og öðru, svo sem kaupum á hjólhýsi.

33. Hins vegar er fram komið að í kjölfar þess að sóknaraðili flutti inn til varnaraðila leigði hann út sína eigin fasteign og munu leigugreiðslur hafa numið um 1.407.660 krónum. Fasteignina seldi hann síðan í maí 2021 og fékk í sinn hlut um 24.000.000 króna eftir uppgreiðslu áhvílandi lána.

34. Það sem helst styður málatilbúnað sóknaraðila um að fjárhagsleg samstaða hafi myndast með aðilum á sambúðartíma þeirra er að hann greiddi 1.500.000 krónur inn á bankareikning varnaraðila um það leyti sem eign hans var seld og lokagreiðsla vegna eignar varnaraðila átti sér stað. Jafnframt voru lán með veði í fasteigninni endurfjármögnuð 18. október 2021 með nýju láni að fjárhæð 41.310.000 krónur. Sóknaraðili varð samskuldari varnaraðila að því láni en þinglýstum eignarheimildum var ekki breytt í kjölfarið. Frá ágúst 2021 millifærði sóknaraðili sem fyrr segir mánaðarlega fjárhæðir sem voru nokkuð nærri því að vera helmingur af mánaðarlegum afborgunum af hinu sameiginlega láni. Loks var frá september 2022 til október 2023 færður með reglubundnum hætti hluti af séreignarsparnaði sóknaraðila til greiðslu á höfuðstól lánsins, samtals 854.373 krónur og hafði varnaraðili sama háttinn á við ráðstöfun séreignarsparnaðar síns. Að lokinni sambúð varð varnaraðili hins vegar ein skuldari lánsins. Á móti kemur að sóknaraðili greiddi ekki önnur framlög vegna húsnæðiskostnaðar á sambúðartímanum.

35. Sambúð aðila stóð einungis í rétt tæplega þrjú og hálft ár. Þau eiga ekki barn saman en tvö barna varnaraðila bjuggu á heimilinu auk þess sem sonur sóknaraðila dvaldi þar aðra hverja viku. Þau voru bæði útivinnandi og með áþekkar tekjur en tekjur sóknaraðila þó ívið hærri. Þau áttu við upphaf sambúðar hvort sína fasteign og bifreið og voru ekki með sameiginlega bankareikninga eða greiðslukort. Þá nýttu þau síðasta heila árið í sambúð það hagræði að telja saman fram til skatts. Af gögnum málsins verður ekki séð að sóknaraðili hafi lagt meira til reksturs heimilisins en varnaraðili.

36. Þegar lengd sambúðartíma, fjárhæð þeirra framlaga sem sóknaraðili innti af hendi vegna fasteignarinnar og annað framangreint er virt heildstætt verður sóknaraðili ekki talinn hafa axlað sönnunarbyrði um að atvik hafi verið með þeim hætti að við skiptin skuli vikið frá þinglýstum eignarheimildum hvað varðar fasteignina að […]. Að þessu gættu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður aðal- og varakröfum sóknaraðila hafnað.

Um kröfur vegna hjólhýsis

37. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður fallist á kröfu varnaraðila um að hjólhýsið skuli við fjárslitin teljast eign hennar.

Endurgjaldskröfur sóknaraðila

38. Að því frágengnu að ekki verði fallist á kröfur sóknaraðila um eignarhlutdeild hans í fasteign varnaraðila krefst hann þess að viðurkennt verði við fjárslitin að hann eigi endurkröfurétt á hendur varnaraðila að fjárhæð 6.206.678 krónur vegna framlaga hans til sameiginlegs fjárhags þeirra beggja á sambúðartíma. Í þessu felst að við uppgjörið verði krafan reiknuð honum til hagsbóta.

39. Í greinargerð í héraði lýsir og sundurliðar sóknaraðili kröfu sína þannig að „beinar bankamillifærslur frá sóknaraðila til varnaraðila eru 4.707.801 krónur þ.e. mismunur á heildarbankamillifærslu 8.297.500 kr. og innborgana á lán 3.589.699 krónur, (fyrir utan greiðslur til heimilishalds), auk 644.504 krónur vegna bifreiðar og 854.373 krónur vegna greiðslu inn á lán af séreignarsparnaði sóknaraðila“.

40. Fyrir Landsrétti og upphaflega í sóknargögnum hér fyrir dómi hafði sóknaraðili annan hátt á við sundurliðun þessarar dómkröfu sinnar. Bar hann því við að þrautavarakrafa hans ætti með réttu að nema 6.608.203 krónum en ekki 6.206.678 krónum. Væri um að ræða hlut sóknaraðila í afborgunum af sameiginlegu láni málsaðila að fjárhæð 3.589.699 krónur, afsalsgreiðslu 1.500.000 krónur, ráðstöfun sóknaraðila á séreignarsparnaði á höfuðstól sameiginlegs láns, 854.000 krónur, og loks 664.504 krónur vegna bifreiðar hennar.

41. Sóknaraðili sundurliðaði þannig kröfu sína með öðrum hætti í héraði en fyrir Landsrétti og Hæstarétti. Virtist sem hann væri þannig að gera kröfu vegna reglulegra millifærslna frá ágúst 2021 til sambúðarloka í desember 2023 sem þó höfðu verið sérstaklega undanskildar í greinargerð hans í héraði. Málatilbúnaður sóknaraðila var að þessu leyti svo óljós í upphafi að líta verður svo á að sá liður kröfu hans fyrir Landsrétti og Hæstarétti sem lýtur að endurgreiðslu reglulegra millifærslna hans til varnaraðila frá ágústmánuði 2021 til sambúðarloka sé of seint fram kominn. Er þá jafnframt haft í huga að við flutning málsins hér fyrir dómi kom loks skýrt fram af hálfu sóknaraðila að miðað væri við þá lýsingu á kröfunni sem fram kom í héraðsgreinargerð. Auk þess kom fram af hans hálfu að fallið væri frá kröfu um tilgreind útgjöld vegna bifreiðar varnaraðila.

42. Eftir standa því aðrar millifærslur sóknaraðila inn á bankareikning varnaraðila, samtals 3.207.801 króna, auk millifærslu 21. júlí 2021 að fjárhæð 1.500.000 krónur og ráðstöfun séreignarsparnaðar sóknaraðila inn á fyrrgreint lán samtals 854.373 krónur.

43. Hér að framan hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að fjárframlög sóknaraðila hafi hvorki verið þess eðlis né með þeim hætti að leiða skuli til eignarhlutdeildar hans í fasteign varnaraðila. Eigi að síður stendur eftir að ákveða hvort sóknaraðili eigi endurkröfurétt á hendur varnaraðila vegna millifærslu hans að fjárhæð 1.500.000 krónur, sem eins og áður hefur verið rakið var innt af hendi á svipuðum tíma og lokagreiðsla vegna fasteignar varnaraðila.

44. Sóknaraðili hefur haldið því fram að samkomulag hafi verið með aðilum um að greiðslan hafi átt að fela í sér framlag hans til eignamyndunar í fasteign varnaraðila. Fyrir liggur að millifærslu þessari fylgdu engar skýringar en af atvikum má ráða að hún hafi að hluta verið nýtt til lokagreiðslu kaupverðs fasteignar varnaraðila. Er greiðslan átti sér stað hafði sóknaraðili á hinn bóginn búið endurgjaldslaust í íbúð varnaraðila í um það bil eitt ár en hann átti jafnframt á sama tíma sína eigin íbúð sem hann leigði út. Gegn andmælum varnaraðila hefur sóknaraðili ekki sýnt fram á að millifærslan hafi verið bundin þeirri forsendu að hann myndi eignast hlutdeild í fasteign hennar eins og nauðsynlegt hefði verið til þess að greiðslan yrði grundvöllur endurgjaldskröfu, sbr. til dæmis framangreinda dóma Hæstaréttar í málum nr. 443/2003 og 34/2006. Verður því þessum hluta þrautavarakröfu sóknaraðila hafnað.

45. Koma þá til skoðunar framangreindar greiðslur að fjárhæð 854.373 krónur vegna ráðstöfunar séreignarsparnaðar sóknaraðila. Greiðslur þessar hófust er nokkuð var liðið á sambúðina eða í september 2022 og stóðu allt til október 2023. Komu þær til á þeim tíma er sóknaraðili hafði gerst samskuldari að láni vegna endurfjármögnunar veðláns.

46. Ráðstöfun á séreignarsparnaði, eftir atvikum í þágu sambúðaraðila, leiðir ekki ein og sér til þess að viðkomandi eigi endurkröfurétt af þeim sökum við lok sambúðar. Ráðstöfun séreignarsparnaðar sem um ræðir í máli þessu byggist á bráðabirgðaákvæði XVI laga nr. 129/1997 þar sem segir meðal annars að rétthafa séreignarsparnaðar sé heimilt að nýta viðbótariðgjald vegna launagreiðslna til greiðslu inn á höfuðstól lána sem tekin eru vegna öflunar íbúðarhúsnæðis til eigin nota. Þótt greiðslur þessar séu ekki hárrar fjárhæðar hættu þær ekki fyrr en af því tilefni að sambúð aðila lauk og sóknaraðili hætti um mánuði síðar að vera samskuldari að fasteignaláninu. Samkvæmt þessu og með hliðsjón af atvikum að öðru leyti hefur sóknaraðili leitt nægar líkur að því að greiðslurnar hafi átt að standa lengur yfir en raunin varð og verið bundnar þeirri forsendu að sambúð myndi endast og hann öðlast eignarhlut í fasteign varnaraðila til samræmis við þær. Þessi forsenda brast hins vegar við sambúðarslit og má hér til hliðsjónar líta til áðurnefndra dóma í málum nr. 443/2004 og 34/2006. Verður því fallist á þennan hluta þrautavarakröfu sóknaraðila.

47. Að því er varðar aðrar greiðslur og millifærslur sóknaraðila blasir við að ekki getur talist vera um annað að ræða en framlög til heimilisreksturs. Ekki er hægt að líta svo á að stofnast hafi til sérstaks kröfuréttarsambands milli aðila þar um. Verður niðurstaða hins kærða úrskurðar um þær staðfest með vísan til forsendna.

48. Samkvæmt öllu framangreindu verður efnisniðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest að öðru leyti en því að viðurkennt er að við fjárslit aðila skuli taka tillit til 854.373 króna kröfu sóknaraðila vegna ráðstöfunar séreignarsparnaðar hans inn á sameiginlegt veðlán sem hvíldi á fasteign varnaraðila.

Málskostnaður og fleira

49. Eftir þessum úrslitum og samkvæmt 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 2. mgr. 131. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl., verður sóknaraðila gert að greiða hluta málskostnaðar varnaraðila á öllum dómstigum eins og nánar greinir í dómsorði.

50. Það athugast að mál þetta lýtur að ágreiningi við opinber skipti til fjárslita við lok óvígðrar sambúðar. Um þessi skipti fer eftir reglum 104. til 111. gr. laga nr. 20/1991. Við slíkt uppgjör skal meðal annars taka tillit til endurgjaldskröfu annars sambúðarmaka á hendur hinum ef slík krafa er fyrir hendi. Því átti ekki við af hálfu varnaraðila að setja fram varakröfu vegna hjólhýsis sem aðfararhæfa fjárkröfu eins og um væri að ræða kröfu í almennu einkamáli sem rekið er eftir lögum nr. 91/1991. Í ljósi úrslita málsins reynir ekki á þá kröfu.

Dómsorð:

Við opinber skipti til fjárslita við lok óvígðrar sambúðar milli sóknaraðila, A, og varnaraðila, B, skal taka tillit til 854.373 króna kröfu sóknaraðila vegna ráðstöfunar séreignarsparnaðar hans. Hinn kærði úrskurður er staðfestur að öðru leyti um annað en málskostnað.

Sóknaraðili greiði varnaraðila samtals 1.800.000 krónur í málskostnað á öllum dómstigum.