Dómur Hæstaréttar

1. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Sigurður Tómas Magnússon, Ása Ólafsdóttir, Karl Axelsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Skúli Magnússon.

2. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. maí 2025. Hann krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar fyrir Landsrétti og Hæstarétti.

3. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Ágreiningsefni og málsmeðferð

4. Stefndi höfðaði mál þetta til viðurkenningar á því að áfrýjanda hafi verið óheimilt að binda enda á störf stefnda hjá áfrýjanda á grundvelli greinar 18.4.5 í kjarasamningi Félags íslenskra flugumferðarstjóra og Isavia ohf., upphaflega frá 31. maí 2011 en með síðari framlengingum og breytingum.

5. Dómkröfu sína byggði stefndi á því að kjarasamningsákvæðið væri eftir nánar tilteknar lagabreytingar andstætt lögum. Með héraðsdómi 24. nóvember 2023 var áfrýjandi sýknaður af dómkröfu stefnda.

6. Með hinum áfrýjaða dómi var komist að öndverðri niðurstöðu og fallist á viðurkenningarkröfu stefnda. Reisti Landsréttur þá niðurstöðu einkum á því að ekki væri unnt að leggja þá merkingu í umrætt kjarasamningsákvæði að starfslok flugumferðarstjóra skyldu verða við tiltekinn aldur.

7. Áfrýjunarleyfi var veitt 13. maí 2025, með ákvörðun Hæstaréttar nr. 2025-46, á þeirri forsendu að dómur í málinu kynni að hafa verulegt almennt gildi.

8. Samkvæmt ákvörðun Hæstaréttar 13. janúar 2026 var málið flutt sérstaklega um formhlið þess 21. sama mánaðar.

Niðurstaða

9. Áfrýjandi hefur í greinargerð sinni til Hæstaréttar haldið því fram að Landsréttur hafi reist niðurstöðu sína á málsástæðu sem hvorugur málsaðila hafi teflt fram.

10. Í stefnu málsins í héraði er á því byggt að það snúist um þá kröfu stefnda að fyrrnefnd grein 18.4.5 í kjarasamningi Félags íslenskra flugumferðarstjóra og Isavia ohf. „sem felur í sér að hámarksaldur flugumferðarstjóra skuli vera 63 ár, sé andstæð íslenskum lögum eins og þau eru nú“. Ákvæðið, sem eins og fyrr segir var samið um við kjarasamningsgerð 2011, er svohljóðandi:

Ekki þarf að segja flugumferðarstjóra formlega upp störfum, sinni hann störfum þar sem réttindi hans til starfans falla niður í síðasta lagi við 63ja ára aldur. Starfslok verða þá við réttindamissinn nema um annað sé um samið.

11. Í héraðsdómsstefnu er rakið að þegar umrætt ákvæði var samið hafi í 2. málslið 73. gr. loftferðalaga nr. 60/1998 verið mælt fyrir um að almennt aldurshámark flugumferðarstjóra skyldi vera 60 ár. Ráðherra væri þó heimilt að mæla fyrir um í reglugerð að framlengja mætti þessi mörk til allt að 63 ára aldurs. Þá heimild hefði hann nýtt sér með setningu reglugerðar nr. 854/2016 um tæknilegar kröfur og stjórnsýslumeðferð fyrir skírteini og þjálfun flugumferðarstjóra þar sem í 4. gr. var mælt fyrir um að aldurshámarkið skyldi vera 63 ár.

12. Í stefnu kemur enn fremur fram að með 5. gr. laga nr. 40/2017 hefði 2. málsliður 73. gr. laga nr. 60/1998 verið felldur brott og í framhaldi af því ákvæði 4. gr. reglugerðar nr. 854/2016. Grein 18.4.5 í kjarasamningnum hefði til þess tíma verið í samræmi við laga- og reglugerðarákvæði en eftir lagabreytinguna færi kjarasamningsákvæðið gegn lögum og væri því að vettugi virðandi. Í þeim efnum er einkum vísað til þess í stefnu að ákvæðið feli í sér mismunun á grundvelli aldurs. Til stuðnings dómkröfum sínum vísar stefndi til verndar atvinnufrelsis í 75. gr. og jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, reglugerðar (ESB) nr. 2015/340 er varðar tæknikröfur og ferli tengd réttindum flugumferðarstjóra, tilskipunar nr. 2000/78/EB um almennar reglur um jafna meðferð á vinnumarkaði og í atvinnulífi og laga nr. 86/2018 um jafna meðferð á vinnumarkaði, einkum 1., 7. og 12. gr. þeirra laga. Útilokað sé að „sérstakt kjarasamningsákvæði um 63 ára aldurshámark flugumferðarstjóra standist þessi ákvæði“.

13. Af framangreindu og héraðsdómsstefnu að öðru leyti verður ráðið að málatilbúnaður stefnda hafi hverfst um það hvort hægt væri að beita áðurnefndri grein 18.4.5 kjarasamningsins gagnvart starfsmanni með tilliti til fyrrgreindra lagabreytinga og með hliðsjón af því að ákvæðið fæli í sér mismunun á grundvelli aldurs. Verður ekki annað ráðið en aðilar hafi undir rekstri málsins í héraði haft sama skilning á framangreindum grundvelli þess og afmörkun sakarefnisins. Enginn ágreiningur hafi verið fyrir hendi um túlkun umræddrar greinar kjarasamningsins.

14. Í héraðsdómi var komist að þeirri niðurstöðu að ákvæði í kjarasamningi og ráðningarsamningi um 63 ára aldursskilyrði væru hvorki andstæð lögum um loftferðir nr. 80/2022 né lögum nr. 86/2018. Þá bryti það ekki heldur gegn tilgreindum ákvæðum stjórnarskrárinnar. Loks var hafnað málsástæðum stefnda um að borið hefði að rökstyðja starfslok sérstaklega, veita honum áminningu eða líta til starfsaldurslista áður en ákveðið hefði verið að binda enda á störf hans. Var áfrýjandi því sýknaður af kröfum stefnda í málinu.

15. Í niðurstöðu hins áfrýjaða dóms eru framangreindar málsástæður aðila raktar og áréttað að áfrýjandi telji grein 18.4.5 í fyrrgreindum kjarasamningi mæla fyrir um sjálfkrafa starfslok flugumferðarstjóra þegar þeir verði 63 ára. Á hinn bóginn telji stefndi að greinin sé úrelt eftir gildistöku 5. gr. laga nr. 40/2017 og veiti ekki stoð fyrir því að binda enda á störf hans hjá áfrýjanda á grundvelli aldurs. Að því sögðu segir í forsendum Landsréttar: „Að þessu leyti reynir á það í málinu hvaða skilning eigi að leggja í umrætt kjarasamningsákvæði.“ Því næst er rakið í dóminum að almennir dómstólar eigi úrskurðarvald um hvort tiltekin meðferð á vinnumarkaði feli í sér brot gegn lögum sem taki til vinnumarkaðarins. Standi 47. gr. laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur, sbr. 2. tölulið 1. mgr. 44. gr. sömu laga þar sem fjallað er um lögsögu Félagsdóms, því ekki í vegi að slík ágreiningsefni séu lögð fyrir almenna dómstóla. Þá er þar tekið fram að samkvæmt meginreglum vinnuréttar verði launþegar og atvinnurekendur bundnir af gildum kjarasamningi jafnvel þótt þeir hafi ekki átt beina aðild að gerð hans. Túlka beri kjarasamningsákvæði eftir orðanna hljóðan og skuldbindingu verði að leiða skýrt af orðum þeirra.

16. Að þessu sögðu víkur Landsréttur að túlkun umræddrar greinar 18.4.5 í fyrrgreindum kjarasamningi og er þar dregin eftirfarandi ályktun: „Hvernig sem ákvæði þetta er lesið er ekki unnt að leggja þá merkingu í það að starfslok skuli verða við tiltekinn aldur. Þvert á móti mælir það fyrir um að starfslok verði við réttindamissi flugumferðarstjóra eins og áður segir.“ Því næst er til þess vísað að í kjarasamningnum sé ekki fjallað um réttindi til að starfa sem flugumferðarstjóri. Slíkar reglur hafi hins vegar verið í lögum og stjórnvaldsfyrirmælum en eftir að þeim var breytt árið 2017 og 2018 hafi starfsréttindi flugumferðarstjóra ekki verið háð neinum aldurstakmörkunum. Kjarasamningsákvæðið hafi því glatað þeirri þýðingu sem það hafði áður. Var af þeim sökum fallist á kröfur stefnda í málinu.

17. Í greinargerð sinni til Hæstaréttar bendir áfrýjandi á að hvorugur aðila hafi á því byggt að vafi léki á um túlkun greinar 18.4.5 í fyrrgreindum kjarasamningi. Þvert á móti hafi þeir haft sama skilning á inntaki ákvæðisins en ágreiningur þeirra sprottið af áhrifum síðar tilkominna breytinga á lögum og stjórnvaldsfyrirmælum. Rekur áfrýjandi dæmi úr málatilbúnaði aðila þessu til staðfestingar. Af hans hálfu er ekki gerð krafa um ómerkingu hins áfrýjaða dóms en bent á það að ómerking hljóti að koma til greina af hálfu Hæstaréttar. Stefndi andmælir því að málið hafi verið dæmt á öðrum grundvelli en aðilar lögðu upp með.

18. Svo sem rakið hefur verið sést þess ekki staður að stefndi hafi á nokkru stigi málsins undir rekstri þess í héraði eða fyrir Landsrétti byggt á því að fallast bæri á dómkröfur hans á þeim grundvelli að túlka bæri umrætt ákvæði kjarasamningsins á þá leið sem lagt er til grundvallar í hinum áfrýjaða dómi. Þá vekur það athygli að Landsréttur rökstyður sérstaklega af hverju almennir dómstólar séu bærir til þess að leysa úr sakarefninu þó svo að samkvæmt orðanna hljóðan heyri það undir Félagsdóm, sbr. 2. tölulið 1. mgr. 44. gr. laga nr. 80/1938. Því grundvallaratriði hafði ekki verið hreyft í málatilbúnaði aðila og raunar vandséð hvernig viðurkenningarkrafa um túlkun kjarasamningsákvæðis varð undanskilin lögsögu Félagsdóms hefði málshöfðun stefnda í raun verið til komin vegna ágreinings um réttarstöðu flugumferðarstjóra á grundvelli túlkunar ákvæðis í kjarasamningi.

19. Framangreindri málsástæðu um þá túlkun kjarasamningsákvæðisins sem lögð er til grundvallar í hinum áfrýjaða dómi sér þannig hvergi stað í skriflegum málflutningi aðila í héraði og fyrir Landsrétti. Við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti kom fram að hana hefði ekki heldur borið á góma við flutning málsins á þeim dómstigum. Þrátt fyrir það var úrlausn Landsréttar um kröfu stefnda á hendur áfrýjanda reist á henni.

20. Samkvæmt 2. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála má dómari ekki reisa niðurstöðu sína á málsástæðum sem hefðu mátt koma fram við meðferð máls en gerðu það ekki. Undir þessum kringumstæðum ber að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og leggja fyrir Landsrétt að taka málið til löglegrar meðferðar að nýju, sbr. dóma Hæstaréttar 1. desember 2016 í máli nr. 186/2016, 26. apríl 2018 í máli nr. 411/2017, 27. maí 2021 í máli nr. 4/2021 og að sínu leyti forsendna um skilsmun 5. mgr. 101. gr., sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 annars vegar og 2. mgr. 111. gr. sömu laga hins vegar í dómi réttarins 13. apríl 2022 í máli nr. 41/2021.

21. Rétt er að aðilar beri hvor sinn kostnað af rekstri málsins fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og málinu vísað á ný til Landsréttar til löglegrar meðferðar.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.