Dómur Hæstaréttar

1. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Björg Thorarensen, Sigurður Tómas Magnússon og Skúli Magnússon.

2. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. júní 2025 en kærumálsgögn bárust réttinum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Landsréttar 20. maí 2025 þar sem varnaraðila var heimilað að leiða tvo sérfræðinga fyrir dóm til skýrslugjafar.

3. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og hafnað verði kröfu varnaraðila um að leiða C lögfræðing og B bæklunarlækni fyrir dóm til skýrslugjafar við aðalmeðferð málsins í héraði. Þá krefst hann málskostnaðar á öllum dómstigum.

4. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar auk kærumálskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Ágreiningsefni

5. Í máli þessu deila aðilar um hvort varnaraðila sé heimilt að leiða tvo sérfræðinga fyrir dóm til skýrslugjafar vegna kröfu hans á hendur sóknaraðila um greiðslu skaðabóta. Fyrrgreindir sérfræðingar skiluðu álitsgerð 10. júní 2022 á grundvelli heimildar í 1. mgr. 10. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi var aflað matsgerðar þriggja dómkvaddra manna 24. október 2023 og matsgerðar annarra tveggja dómkvaddra manna 26. ágúst 2024.

6. Kæruleyfi var veitt í málinu 27. júní 2025, með ákvörðun réttarins nr. 2025-106, á þeim grunni að úrlausn um kæruefnið gæti haft fordæmisgildi um skýrslugjöf fyrir dómi vegna álitsgerðar sem aflað er á grundvelli 1. mgr. 10. gr. skaðabótalaga.

Málsatvik

7. Varnaraðili gekkst undir aðgerð á Landspítala 4. mars 2019 til brottnáms blöðruhálskirtils sem var liður í meðferð við krabbameini. Við hana varð rof á þvagleiðara frá vinstra nýra. Varnaraðili leitaði mats tveggja sérfræðinga, C lögfræðings og B bæklunarlæknis, á afleiðingum líkamstjóns sem hann taldi sig hafa orðið fyrir vegna mistaka við læknismeðferðina. Var beiðnin studd við heimild 1. mgr. 10. gr. skaðabótalaga. Í álitsgerð þeirra 10. júní 2022 er meðal annars komist að þeirri niðurstöðu að varanlegur miski varnaraðila samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga væri 65 stig og varanleg örorka 50%.

8. Varnaraðili höfðaði mál þetta á hendur Sjúkratryggingum Íslands og sóknaraðila 6. september 2022. Var dómkröfunni aðallega beint að Sjúkratryggingum Íslands en til vara að sóknaraðila og hún reist á niðurstöðum fyrrgreindrar álitsgerðar.

9. Undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi var aflað matsgerðar þriggja dómkvaddra manna að beiðni sóknaraðila og Sjúkratrygginga Íslands. Dómkvaddir voru lögfræðingur, þvagfæraskurðlæknir og geð- og embættislæknir. Þeim var falið að meta og greina á milli undirliggjandi sjúkdóms sóknaraðila og sjúklingatryggingaratburðarins 4. mars 2019. Matsmönnum var einnig falið að leggja mat á afleiðingar hans eftir reglum skaðbótalaga. Meðal þess sem fram kemur í matsgerð þeirra 24. október 2023 er að miski varnaraðila samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga vegna sjúklingatryggingaratburðarins teljist 20 stig. Varanleg örorka er þar metin 25%.

10. Varnaraðili óskaði í kjölfarið eftir dómkvaðningu tveggja dómkvaddra manna til að svara því hver væri varanleg örorka matsbeiðanda vegna sjúklingatryggingaratburðarins 4. mars 2019. Dómkvaddir voru lögfræðingur og þvagfæraskurðlæknir. Í matsgerð þeirra 26. ágúst 2024 kemur fram að varanleg örorka matsbeiðanda teljist hæfilega metin 40%.

11. Með dómsátt 15. október 2024 komust aðalstefndi í héraði, Sjúkratryggingar Íslands, og varnaraðili að samkomulagi um fullnaðaruppgjör um greiðslu bóta úr sjúklingatryggingu vegna varanlegrar örorku, en áður höfðu varnaraðila verið greiddar bætur fyrir aðra bótaliði. Féll varnaraðili frá frekari kröfum á hendur Sjúkratryggingum Íslands í málinu en beindi áfram skaðabótakröfu að sóknaraðila sem varastefnda í málinu og lækkaði þær sem nam fyrrgreindum bótum. Lýtur mál þetta nú að ágreiningi um skaðabótaábyrgð sóknaraðila umfram fyrrnefndar greiðslur frá aðalstefnda í héraði.

12. Með úrskurði héraðsdóms 10. apríl 2025 var hafnað kröfu varnaraðila um að leiða fyrir dóm til skýrslugjafar þá tvo sérfræðinga sem unnu álitsgerðina 10. júní 2022. Landsréttur komst að gagnstæðri niðurstöðu í hinum kærða úrskurði. Þar sagði meðal annars að tíðkast hefði að sérfræðingar sem staðið hefðu að álitsgerð á grundvelli 1. mgr. 10. gr. skaðabótalaga kæmu fyrir dóm til að svara spurningum um niðurstöður sínar með sama hætti og dómkvaddir matsmenn. Við vinnslu álitsgerðarinnar sem kröfugerð varnaraðila væri reist á hefði sóknaraðila ásamt Sjúkratryggingum Íslands verið gefið færi á að gæta hagsmuna sinna með framlagningu viðbótargagna. Að teknu tilliti til þessa alls var talið rétt að heimila varnaraðila með lögjöfnun frá 65. gr. laga nr. 91/1991 að leiða þá sérfræðinga sem að henni hefðu staðið fyrir dóm til skýrslugjafar.

Niðurstaða

13. Í 1. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 segir að dómari skeri úr því hverju sinni eftir mati á þeim gögnum sem hafa komið fram í máli hvort staðhæfing um umdeild atvik telst sönnuð. Þá er í 1. mgr. 51. gr. laganna fjallað um skyldu vitna til að koma fyrir dóm til að svara munnlega spurningum sem er beint til þeirra um málsatvik. Af þessum ákvæðum hefur verið ályktað að aðili einkamáls eigi að færa sönnur fyrir umdeildu atviki meðal annars með því að leiða fyrir dóm vitni sem svari munnlega spurningum um slík atvik af eigin raun.

14. Ef deilt er um sérfræðileg atvik við rekstur dómsmáls getur dómari til samræmis við 1. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991 kvatt einn eða tvo matsmenn til að framkvæma mat eftir skriflegri beiðni aðila. Samkvæmt 1. mgr. 63. gr. laganna semur matsmaður rökstudda matsgerð þar sem þau sjónarmið eru greind sem álit hans er reist á. Þá getur aðili krafist yfirmats samkvæmt 64. gr. laga nr. 91/1991 þar sem tekin eru til endurmats þau atriði sem hafa áður verið metin. Að kröfu aðila ber matsmanni jafnframt að koma fyrir dóm til að gefa skýrslu til skýringar og staðfestingar á matsgerð og um atriði sem tengjast henni, sbr. 1. mgr. 65. gr. laganna.

15. Sérfræðingar sem standa að álitsgerð samkvæmt heimild í 1. mgr. 10. gr. skaðabótalaga eru ekki matsmenn samkvæmt IX. og XII. kafla laga nr. 91/1991 og verða því ekki kvaddir fyrir dóm til að gefa skýrslu á grundvelli 1. mgr. 65. gr. laganna. Þá er óumdeilt að þeir sérfræðingar sem stóðu að gerð álitsgerðarinnar í máli þessu önnuðust ekki varnaraðila í veikindum hans og verða því ekki leiddir fyrir dóm sem vitni á grundvelli VIII. kafla laga nr. 91/1991.

16. Eins og rakið hefur verið aflaði varnaraðili álitsgerðarinnar á grundvelli heimildar 1. mgr. 10. gr. skaðabótalaga vegna sjúklingatryggingaratburðarins 4. mars 2019. Til viðbótar hefur undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi verið aflað tveggja matsgerða dómkvaddra manna vegna sama atburðar. Síðargreindar matsgerðir voru meðal annars unnar af sérfræðingum á sviði þvagfæraskurðlækninga.

17. Hvað sem líður þýðingu álitsgerðar sem aflað er á grundvelli 1. mgr. 10. gr. skaðabótalaga liggur fyrir að álitsgerðarinnar 10. júní 2022 var aflað einhliða af varnaraðila auk þess sem sóknaraðili hefur frá upphafi mótmælt þýðingu hennar og stóð meðal annars að dómkvaðningu þriggja manna í því skyni að fá henni hnekkt. Þá hefur hann einnig andmælt því að umræddir sérfræðingar gefi skýrslu sem vitni fyrir dómi. Að því leyti eru málsatvik hér með öðrum hætti en í dómum Hæstaréttar 13. nóvember 2014 í máli nr. 319/2014 og 3. febrúar 2011 í máli nr. 375/2010.

18. Þegar litið er til alls framangreinds er ekki fallist á að álitsgerðin 10. júní 2022 sem unnin var á grundvelli heimildar í 1. mgr. 10. gr. skaðabótalaga hafi slíka sérstöðu að þeim sérfræðingum sem unnu hana verði heimilað að koma fyrir dóm til skýrslugjafar í ljósi þess að fyrir liggja tvær matsgerðir dómkvaddra manna um sömu atvik og metin eru í áðurnefndri álitsgerð. Er því fallist á með sóknaraðila að skýrsla þeirra við þessar aðstæður teljist bersýnilega þýðingarlaus fyrir úrlausn málsins, sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991, og því ekki efni til að víkja frá fyrrgreindum ákvæðum laganna um skýrslugjöf fyrir dómi í einkamálum í máli þessu.

19. Samkvæmt þessu bresta skilyrði til að verða við kröfu varnaraðila um að leiða fyrrgreinda sérfræðinga sem stóðu að álitsgerðinni 10. júní 2022 fyrir dóm við aðalmeðferð málsins fyrir héraðsdómi. Er því fallist á kröfu sóknaraðila um að fella úr gildi hinn kærða úrskurð Landsréttar.

20. Það athugast að samkvæmt 7. gr. laga nr. 111/2000 um sjúklingatryggingu, sbr. nú 7. gr. laga nr. 47/2024 sama heitis, verður skaðabótakrafa ekki gerð á hendur neinum sem er bótaskyldur samkvæmt reglum skaðabótaréttar nema tjón hafi ekki fengist að fullu bætt samkvæmt 5. gr. laganna og þá einungis um það sem á vantar. Hér er ekki til úrlausnar hvort sá háttur á framsetningu dómkrafna varnaraðila að beina þeim aðallega að Sjúkratryggingum Íslands en að sóknaraðila sem varastefnda samræmist þessum lagafyrirmælum, sbr. einnig til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 4. febrúar 2021 í máli nr. 28/2020.

21. Jafnframt athugast að fyrrnefnd dómkvaðning þriggja matsmanna var í andstöðu við fyrirmæli 1. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991.

22. Rétt er að kærumálskostnaður falli niður fyrir Landsrétti og Hæstarétti.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi.

Hafnað er kröfu varnaraðila, A, um að leiða C og B fyrir héraðsdóm til skýrslugjafar.

Kærumálskostnaður fyrir Landsrétti og Hæstarétti fellur niður.

Sératkvæði

Sigurðar Tómasar Magnússonar og Skúla Magnússonar

1. Ágreiningsefni málsins snýr að fyrirhugaðri skýrslutöku af höfundum álitsgerðar sem aflað var samkvæmt sérstakri heimild í 10. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 í máli sem varnaraðili rekur til greiðslu skaðabóta úr hendi sóknaraðila vegna líkamstjóns. Svo sem rakið er í 13. til 16. lið hins kærða úrskurðar á því hér ekki við sú viðtekna dómaframkvæmd að sérfræðingar verði ekki leiddir fyrir dóm sem vitni í einkamáli ef þeir hafa ekki verið dómkvaddir til að semja matsgerð samkvæmt lögum nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Við skiljum niðurstöðu meirihlutans þannig að um þetta sé í sjálfu sér ekki ágreiningur. Hins vegar telji meirihlutinn atvik málsins með þeim hætti að skýrslutaka fyrrnefndra höfunda álitsgerðarinnar sé bersýnilega þýðingarlaus fyrir úrlausn þess, sbr. 3. mgr. 46. gr. laganna. Er þá vísað til þess að í málinu liggi fyrir tvær matsgerðir dómkvaddra manna um sambærileg atriði og fjallað var um í álitsgerðinni. Þeirri ályktun erum við ósammála.

2. Um meðferð einkamála gildir meginreglan um frjálst sönnunarmat, sbr. einkum 1. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991. Öflun matsgerðar dómkvaddra manna leiðir ekki til þess að vikið sé frá þessari meginreglu. Sérstakt sönnunargildi matsgerða dómkvaddra manna byggist þannig ekki á því að þær feli í sér lögbundna sönnun heldur að til þeirra er stofnað með tryggari og vandaðri hætti en annarra sérfræðilegra sönnunargagna. Í samræmi við þetta kemur skýrt fram í 2. mgr. 66. gr. laganna að dómari leggi mat á sönnunargildi matsgerðar þegar leyst er úr máli.

3. Hér ber að hafa í huga að samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991 getur dómari kvatt til meðdómsmann með viðeigandi sérkunnáttu ef deilt er um staðreyndir sem bornar eru fram sem málsástæður og hann telur þurfa sérkunnáttu í dómi til að leysa úr. Að meginstefnu gildir því sú skipan að dómur, skipaður sérfróðum meðdómsmanni, leggi mat á niðurstöður dómkvaddra manna ef um þær er deilt. Er því ekki einhlítt að niðurstöður dómkvaddra manna séu lagðar til grundvallar endanlegri úrlausn máls. Gildir þá einu hvort aflað hefur verið yfirmats eða ekki enda gildir hér sem endranær meginreglan um frjálst sönnunarmat. Hins vegar verður að ætla að ekki sé útilokað að sérfræðileg gögn geti haft þýðingu við mat dóms sem skipaður er sérfróðum meðdómsmanni á sönnunargildi fyrirliggjandi matsgerða dómkvaddra manna.

4. Samkvæmt 1. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 afla aðilar sönnunargagna ef þeir fara með forræði á sakarefni. Í því máli sem hér um ræðir fara því aðilar með forræði á sönnunarfærslunni svo framarlega sem um er að ræða einhver þeirra sönnunargagna sem gert er ráð fyrir í lögunum og að því gefnu að sönnunarfærslan teljist ekki bersýnilega þýðingarlaus samkvæmt 3. mgr. greinarinnar. Ekki fer á milli mála að sú álitsgerð sem varnaraðili aflaði samkvæmt 10. gr. skaðabótalaga er skjal sem heimilt var að leggja fram samkvæmt ákvæðum laga nr. 91/1991, sbr. einkum X. kafla þeirra. Sömuleiðis verður að leggja til grundvallar að álitsgerðin hafi ekki verið talin bersýnilega þýðingarlaus til sönnunar samkvæmt 3. mgr. 46. gr. laganna.

5. Samkvæmt framansögðu er ekki, á þessu stigi málsins, loku fyrir það skotið að téð álitsgerð C og B geti haft eitthvert sönnunargildi í málinu. Er það héraðsdóms, sem eftir atvikum verður ef til kemur skipaður sérfróðum meðdómsmanni, að taka afstöðu til sönnunargildis skjalsins. Þá athugast að samkvæmt ákvæðum 56. og 57. gr. laga nr. 91/1991 er það dómara og eftir atvikum dómsformanns að stýra skýrslugjöf vitna. Ber honum því að gæta að því að spurningar til höfunda álitsgerðar samkvæmt 10. gr. skaðabótalaga lúti að því skjali sem þeir eru höfundar að en ekki öðrum óskyldum atriðum, svo sem þeim matsgerðum dómkvaddra manna sem lagðar hafa verið fram.

6. Samkvæmt framangreindu teljum við óvarlegt að fullyrða að skýrslutaka af höfundum álitsgerðarinnar til staðfestingar á henni og nánari skýringa sé bersýnilega þýðingarlaus í skilningi 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991. Þá tökum við undir rökstuðning í 17. lið hins kærða úrskurðar um að hér þurfi einnig að hafa í huga meginreglu réttarfars um jafnræði málsaðila. Við teljum því að staðfesta beri hinn kærða úrskurð.

7. Við tökum undir athugasemdir meirihlutans um málatilbúnað varnaraðila og dómkvaðningu þriggja matsmanna.