Dómur Hæstaréttar

1. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Karl Axelsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Sigurður Tómas Magnússon.

2. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 23. júní 2025 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Ákæruvaldið krefst þess að staðfest verði niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sakfellingu ákærða en refsing hans þyngd.

3. Ákærði krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur en til vara að hann verði sýknaður af nauðgun samkvæmt fyrsta ákærulið. Að öðru leyti krefst hann vægustu refsingar og lækkunar á einkaréttarkröfum brotaþola.

4. Brotaþoli A krefst þess aðallega að ákærða verði gert að greiða sér 2.000.000 króna í miskabætur með nánar tilgreindum vöxtum en til vara staðfestingar hins áfrýjaða dóms um einkaréttarkröfu hennar.

5. Brotaþoli B krefst þess aðallega að ákærða verði gert að greiða sér 3.000.000 króna í miskabætur með nánar tilgreindum vöxtum en til vara staðfestingar hins áfrýjaða dóms um einkaréttarkröfu hennar.

Ágreiningsefni

6. Málið var höfðað með ákæru héraðssaksóknara 31. ágúst 2023. Samkvæmt I. kafla hennar er ákærða gefin að sök nauðgun og kynferðisbrot gegn barni með því að hafa 1. febrúar 2022, á þáverandi heimili sínu, án samþykkis og með því að beita ólögmætri nauðung, haft samræði og önnur kynferðismök við brotaþola B sem þá var 13 ára gömul. Hefði ákærði látið hana hafa við sig munnmök og haft við hana samræði. Í ákæru var háttsemi þessi talin varða við 1. mgr. 194. gr. og 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

7. Í II. kafla ákæru var ákærða gefin að sök kynferðisleg áreitni með því að hafa í nokkur skipti á tímabilinu frá janúar til júní 2022, á heimili brotaþola A og í bifreið sinni, áreitt hana kynferðislega með því að hafa að minnsta kosti fjórum sinnum þuklað á brjóstum hennar innanklæða, tvisvar sinnum reynt að færa hönd sína að kynfærum hennar og í eitt skipti rassskellt hana og sagt henni að hún væri með flottan rass. Í ákæru var háttsemi þessi talin varða við 199. gr. almennra hegningarlaga.

8. Með héraðsdómi 6. desember 2023 var ákærði sýknaður af þeirri háttsemi að hafa látið brotaþola B hafa við sig munnmök en sakfelldur fyrir að hafa haft samræði við hana. Taldi héraðsdómur hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærði hefði vitað að brotaþoli væri 13 ára. Var hann sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga en sýknaður af nauðgun samkvæmt 1. mgr. 194. gr. laganna. Ákærði var einnig sakfelldur fyrir þá háttsemi sem lýst var í II. kafla ákærunnar sem þótti réttilega heimfærð til 199. gr. almennra hegningarlaga. Var ákærða gert að sæta fangelsi í tvö ár og að greiða brotaþolum miskabætur.

9. Með hinum áfrýjaða dómi var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að sýkna ákærða af þeirri háttsemi, sem lýst var í I. kafla ákæru, það er að hafa látið brotaþola hafa við sig munnmök. Enn fremur var staðfest niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu fyrir brot gegn 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga. Þá var ákærði, öndvert við niðurstöðu héraðsdóms, sakfelldur fyrir nauðgun samkvæmt 1. mgr. 194. gr. sömu laga. Þá var staðfest niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu samkvæmt II. kafla ákærunnar. Var refsing ákærða þyngd í fangelsi í þrjú ár og sex mánuði. Þá var honum gert að greiða brotaþolum miskabætur.

10. Áfrýjunarleyfi í málinu var veitt 19. júní 2025, með ákvörðun Hæstaréttar nr. 2025-66, á þeim grunni að ákærði hefði verið sýknaður í héraði en sakfelldur fyrir Landsrétti. Í ákvörðuninni kom fram að samkvæmt 4. málslið 4. mgr. 215. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála skyldi orðið við ósk ákærðs manns sem sýknaður hefði verið í héraði en sakfelldur fyrir Landsrétti um leyfi til áfrýjunar nema Hæstiréttur teldi ljóst að áfrýjun myndi ekki verða til að breyta dómi. Þar sem slíku yrði ekki slegið föstu var beiðni um áfrýjunarleyfi samþykkt. Tekið var fram að niðurstaða Landsréttar um sakfellingu og önnur atriði yrði ekki endurskoðuð fyrir Hæstarétti að því leyti sem hún byggðist á mati á sönnunargildi munnlegs framburðar, sbr. 5. mgr. 215. gr. laga nr. 88/2008.

Helstu málsatvik og málsmeðferð

11. Málsatvikum er ítarlega lýst í héraðsdómi og þar eru reifaðir framburðir ákærða, brotaþola og vitna, bæði hjá lögreglu og fyrir dómi. Ákærði var […] árs þegar ætluð brot áttu sér stað en hann var þá í sambandi við móður brotaþola A.

12. Rannsókn lögreglu á brotum samkvæmt I. kafla ákæru hófst á grundvelli tilkynningar vinkonu brotaþola til lögreglu 6. febrúar 2022 um að brotaþoli hefði verið í samskiptum við mann sem væri […] árs, þau hist, farið heim til hans og stundað kynlíf. Daginn eftir barst lögreglu tilkynning barnaverndar C um að fósturmóðir brotaþola hefði upplýst um að brotaþola hefði verið nauðgað af eldri manni. Var óskað lögreglurannsóknar á ætluðu kynferðisbroti ákærða gegn brotaþola.

13. Þegar lögregla fór 8. febrúar 2022 á heimili ákærða til að handtaka hann var þar staddur vinur hans sem kvað ákærða ekki heima. Samkvæmt lögregluskýrslu hélt maður þessi á farsíma sem mun hafa verið notaður í samskiptum við brotaþola. Hann var því handtekinn vegna gruns um kynferðisbrot og færður til yfirheyrslu. Kvaðst hann ekkert þekkja til brotaþola eða þeirra skilaboða sem voru send úr farsímanum en staðfesti að þau hefðu komið úr farsímanúmeri hans.

14. Við rannsókn málsins fékk lögregla heimild til að afrita og skoða innihald farsíma ákærða, fyrrnefnds vinar hans, brotaþola B og vinkonu hennar sem hún hafði verið í samskiptum við. Í farsíma brotaþola fundust skjáskot af samskiptum hennar og ákærða sem lýst er í héraðsdómi. Þá leiddi rannsókn á farsíma vinkonu brotaþola í ljós að brotaþoli hafði í textaskilaboðum lýst samförum við ákærða.

15. Brotaþoli B gaf skýrslu í Barnahúsi 7. mars 2022. Lýsti hún samskiptum sínum við ákærða og kvaðst hafa upplýst hann um aldur sinn. Ákærði hefði spurt hvort hann mætti ríða henni og hún svarað því játandi í gríni. Síðar hefði ákærði skyndilega verið mættur á bifreið fyrir utan heimili hennar og hún þá fundið fyrir hræðslu og ekki þorað öðru en að fara með honum á heimili vinar ákærða. Þar hefði hann nauðgað henni og hún legið frosin og hrædd á meðan, ekki langað í samræði og fundist það óþægilegt.

16. Ákærði var yfirheyrður hjá lögreglu vegna málsins 9. febrúar 2022. Kvaðst hann hafa kynnst brotaþola um mánuði áður á samskiptamiðlinum Snapchat þar sem hún hefði sagst vera 18 ára og sent honum að eigin frumkvæði ótal nektarmyndir af sér. Brotaþoli hefði beðið hann um að sækja sig sem hann hefði gert og þau farið heim til hans. Hann hefði þá fengið sér vodka og orðið svo drukkinn að hann myndi lítið annað en að hafa orðið hræddur og beðið brotaþola um að fara. Brotaþoli hefði aðeins verið hjá honum í nokkrar mínútur og þau ekki haft nein kynferðisleg samskipti. Ákærði var yfirheyrður öðru sinni 27. október 2022 og kvaðst þá engu hafa við fyrri framburð að bæta. Borinn var undir hann fyrrgreindur framburður brotaþola í Barnahúsi. Hann neitaði því að hafa haft samræði við hana og kvað framburð hennar rangan.

17. Rannsókn á brotum ákærða samkvæmt II. kafla ákæru hófst 16. ágúst 2022 þegar barnavernd R lagði fram kæru á hendur honum fyrir kynferðisbrot. Ákærði var yfirheyrður hjá lögreglu vegna þess máls 8. nóvember 2022. Þar kvað hann samband sitt við brotaþola vera slæmt. Hann hefði aldrei verið einn með henni á heimili hennar eða gert neitt á hennar hlut. Hann hefði einungis snert brotaþola þegar hún hefði beðið hann um að hjálpa sér með líkamsræktaræfingar og hann þá tekið um mjaðmir eða rasskinnar, ávallt að móður og ömmu hennar viðstöddum. Þá lýsti hann því að hafa sótt brotaþola í eitt eða tvö skipti í skóla án þess að móðir hennar væri með í för en brotaþoli þá sest í aftursæti bifreiðarinnar.

18. Ákærði hefur neitað sök í öllum ákæruefnum frá upphafi rannsóknar lögreglu og við meðferð málsins fyrir dómi. Frásögn hans, framburði brotaþola og annarra vitna er ítarlega lýst í héraðsdómi. Fyrir Landsrétti var spiluð upptaka af framburði ákærða og brotaþola A fyrir héraðsdómi, svo og framburði brotaþola B í Barnahúsi. Auk þess gaf ákærði þar viðbótarskýrslu.

Röksemdir ákærða og ákæruvalds

Helstu röksemdir ákærða

19. Ákærði vísar til þess að ákæra í málinu sé óskýr og uppfylli ekki skýrleikakröfu c-liðar 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 en allan vafa á orðalagi ákæru beri að túlka ákærða í hag.

20. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti gerði ákærði kröfu um ómerkingu hins áfrýjaða dóms með þeim rökum meðal annars að ágallar væru á sönnunarfærslu í honum.

21. Verði talið að sú háttsemi sem lýst er í I. kafla ákæru teljist sönnuð byggir ákærði á því að hún verði einungis felld undir 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga en ekki jafnframt 1. mgr. 194. gr. því að samþykki brotaþola hafi verið fyrir hendi.

22. Ákærði byggir á því að ávallt þurfi að fara fram sjálfstætt mat á því hvort brot gegn 1. mgr. 202. gr. laganna falli jafnframt undir 1. mgr. 194. gr. Meta þurfi sjálfstætt hverju sinni hvort samþykki hafi verið fyrir hendi, meðal annars að teknu tilliti til aldurs brotaþola, aðstöðumunar og annarra atvika. Ekki verði séð að í hinum áfrýjaða dómi hafi verið komist að sjálfstæðri niðurstöðu um ætlað brot gegn 1. mgr. 194. gr. Vísar ákærði til áskilnaðar um skýrleika refsiheimilda, sbr. 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og 1. mgr. 7. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.

23. Verði talið sannað að ákærði hafi haft kynferðismök við brotaþola, svo sem ákært sé fyrir í I. kafla ákæru, byggir hann á því að gilt samþykki hennar hafi legið fyrir og það hafi verið gefið af fúsum og frjálsum vilja. Aldursmunur einn og sér þurfi ekki að jafngilda yfirburðastöðu heldur þurfi meira að koma til. Að auki verði ekki ályktað af gögnum málsins að ákærði hafi verið í yfirburðastöðu gagnvart brotaþola og enn síður að hann hafi þvingað hana til kynmaka með ólögmætri nauðung.

24. Þá vísar ákærði til þess að það sé skilyrði sakfellingar samkvæmt 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga að brot hafi verið framið af ásetningi. Vísar hann í þeim efnum til meginreglna um að túlka beri allan vafa sakborningi í hag, sbr. 108. gr. laga nr. 88/2008 og 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar.

Helstu röksemdir ákæruvalds

25. Af ákæruvaldsins hálfu er tekið undir forsendur og niðurstöður hins áfrýjaða dóms og þar með fellir ákæruvaldið sig við sýknu ákærða af því að hafa látið brotaþola hafa við sig munnmök. Vísar ákæruvaldið til þess að með hinum áfrýjaða dómi hafi Landsréttur framkvæmt sjálfstætt sönnunarmat og komist að rökstuddri niðurstöðu um að ákærði hefði beitt brotaþola ólögmætri nauðung í skilningi 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga samkvæmt I. kafla ákæru. Aðferðafræði hins áfrýjaða dóms sé þannig í samræmi við fyrirliggjandi fordæmi Hæstaréttar með dómi 11. júní 2025 í máli nr. 2/2025 og ákærði því réttilega sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 194. gr. og 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga.

26. Ákæruvaldið byggir á því að ákærði hafi nýtt sér aldursmun og yfirburðarstöðu sína gagnvart brotaþola, sem hafi verið 13 ára og tveggja mánaða þegar brotið var framið. Ákærði hafi haft frumkvæði að samskiptum við brotaþola og fengið hana til að hitta sig í þeim tilgangi að hafa við hana kynmök. Þannig hafi hann misnotað sér ungan aldur brotaþola, reynsluleysi hennar og ótta til að ná fram kynferðislegum vilja sínum. Falli sú háttsemi undir ólögmæta nauðung og ekki hafi legið fyrir samþykki brotaþola gefið af fúsum og frjálsum vilja í skilningi 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga.

27. Ákæruvaldið tekur undir forsendur og niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um sakfellingu ákærða samkvæmt II. kafla ákæru. Niðurstaðan sé aðallega reist á mati á sönnunargildi munnlegs framburðar þar sem framburður brotaþola hafi verið metinn trúverðugur og lagður til grundvallar. Það mat verði ekki endurskoðað fyrir Hæstarétti, sbr. 5. mgr. 215. gr. laga nr. 88/2008.

28. Loks tekur ákæruvaldið undir sjónarmið að baki forsendum og niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um ákvörðun refsingar ákærða en telur þó að með hliðsjón af alvarleika brotanna kunni að vera efni til að þyngja hana.

Niðurstaða

29. Í greinargerð ákærða fyrir Hæstarétti er vísað til ákvörðunar réttarins 19. júní 2025 í máli nr. 2025-66 um leyfi til að áfrýja dómi Landsréttar í málinu. Af henni verði dregin sú ályktun að leyfi til áfrýjunar nái aðeins til málskots á þeirri niðurstöðu Landsréttar að sakfella ákærða fyrir nauðgun á grundvelli ákærukafla I sem og kröfu um mildun refsingar frá hinum áfrýjaða dómi. Tók kröfugerð ákærða fyrir Hæstarétti upphaflega mið af þessu en undir flutningi málsins fyrir réttinum gerði ákærði jafnframt kröfu um ómerkingu hins áfrýjaða dóms. Ákæruvaldið krefst staðfestingar á niðurstöðu Landsréttar um sakfellingu og að refsing ákærða verði þyngd.

30. Hvað sem líður framangreindum grundvelli áfrýjunarleyfis í málinu ber Hæstarétti allt að einu að eigin frumkvæði að taka til skoðunar hvort annmarkar hafi verið á ákæru, sbr. 152. gr. laga nr. 88/2008, sem varðað geti frávísun máls frá héraðsdómi. Þá ber réttinum jafnframt að taka afstöðu til þess hvort einhverjir ágallar séu á málsmeðferð í héraði eða fyrir Landsrétti, þar á meðal aðferð við sönnunarmat eða rökstuðning, sem teljast fallnir til að hafa áhrif á niðurstöðu máls. Slíkir annmarkar geta eftir atvikum leitt til frávísunar máls frá héraðsdómi eða ómerkingar dóms og heimvísunar máls, sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar 15. október 2020 í máli nr. 16/2020, 18. febrúar 2021 í máli nr. 30/2020, 18. mars 2021 í máli nr. 34/2020 og 11. mars 2026 í máli nr. 28/2025.

Um frávísun

31. Af ákærða hálfu hefur verið vísað til þess að í I. kafla ákæru sé aldur brotaþola tiltekinn en að öðru leyti sé eingöngu vísað til þess að um hafi verið að ræða háttsemi sem verið hafi „án samþykkis“ brotaþola og hún beitt „ólögmætri nauðung“ án þess að skýrt sé í hverju slíkt hafi nánar falist. Vísar ákærði af þessu tilefni til c-liðar 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008.

32. Í dómaframkvæmd Hæstaréttar, sbr. til dæmis dóma réttarins 10. desember 2025 í máli nr. 15/2025 og 30. október 2025 í máli nr. 55/2025, hafa fyrirmæli c-liðar 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 verið skýrð svo að lýsing á háttsemi sem ákærða er gefin að sök í ákæru verði að vera svo greinargóð og skýr að hann geti ráðið af henni hvaða háttsemi hann er sakaður um og hvaða ákvæði refsilaga hann er talinn hafa gerst brotlegur við. Um þetta mega ekki vera slík tvímæli að ákærða verði með réttu talið torvelt að taka afstöðu til þeirrar háttsemi sem ákært er fyrir og halda uppi vörnum. Það getur þó ráðist af brotategund og eðli brots hversu miklar kröfur verði gerðar til nákvæmni um lýsingu á einstökum þáttum verknaðar en þess er þó ætíð krafist að ákæra endurspegli sem best þá háttsemi ákærða sem rannsókn er talin hafa leitt í ljós, sbr. dóm Hæstaréttar 16. desember 2021 í máli nr. 31/2021.

33. Lýsing á þeirri háttsemi sem ákærða er gefin að sök samkvæmt I. kafla ákæru er fremur almenns eðlis. Allt að einu fullnægir hún þó skilyrðum c-liðar 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 um lýsingu á broti samkvæmt 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga. Með hliðsjón af þeim mun sem er á verknaðarlýsingu þess brots og brots gegn 1. mgr. 194. gr. laganna verður hins vegar að gera ríkari kröfur til lýsingar í ákæru vegna síðarnefnda brotsins. Rök stóðu til þess, með hliðsjón af málavöxtum og því sem leitt var í ljós með rannsókn málsins, að ætlaðri refsiverðri háttsemi ákærða væri ítarlegar lýst í ákæru og hún heimfærð með nákvæmari hætti til verknaðarlýsingar 1. mgr. 194. gr. laganna. Þrátt fyrir þennan ágalla fullnægir ákæran þó, með hliðsjón af atvikum máls, áskilnaði c-liðar 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 um skýrleika. Að þeirri niðurstöðu fenginni verður sjónum nú beint að því hvort einhverjir þeir ágallar séu á hinum áfrýjaða dómi sem varðað geti ómerkingu hans og heimvísun máls.

Um ómerkingu

34. Svo sem fram kemur í 2. mgr. 225. gr. laga nr. 88/2008 verður mat Landsréttar á sönnunargildi munnlegs framburðar ákærðu og vitna fyrir dómi ekki endurskoðað fyrir Hæstarétti. Á það jafnt við um endurskoðun á mati að því er varðar hlutræna þætti verknaðar og huglæga afstöðu ákærða. Niðurstaða þess getur eftir atvikum bæði haft þýðingu um sakfellingu og heimfærslu til refsiákvæða. Hins vegar er Hæstarétti kleift að endurskoða heimfærslu þeirrar háttsemi ákærða sem Landsréttur hefur talið sannaða, sbr. b-lið 1. mgr. 215. gr. laganna, að því leyti sem sú endurskoðun lýtur ekki að mati á sönnunargildi munnlegs framburðar heldur öðrum þáttum svo sem mati á sönnunargildi annarra sönnunargagna eða túlkun refsiákvæða. Þá kemur það í hlut Hæstaréttar að meta hvort annmarki hafi verið á þeirri aðferð sem beitt var við sönnunarmat Landsréttar og hvort hann kunni að hafa haft áhrif á úrlausn máls. Undir þeim kringumstæðum beinist endurskoðunin að því að kanna hvort matið hafi verið í samræmi við lög. Með því er þó ekki tekin til þess afstaða hvað teljist sannað á grundvelli munnlegs framburðar. Um þetta má til hliðsjónar vísa til áðurnefndra dóma Hæstaréttar í málum nr. 16/2020, nr. 34/2020 og 28/2025 og dóms réttarins 26. mars 2025 í máli nr. 47/2024.

35. Eins og áður segir er ákærða samkvæmt I. kafla ákæru gefin að sök nauðgun og kynferðisbrot gegn barni og sú háttsemi talin varða við 1. mgr. 202. gr. og 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga. Í dómum héraðsdóms og Landsréttar var komist að þeirri niðurstöðu að ákærði hafi gerst brotlegur við 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga. Hann hefði vitað þegar hann hafði samræði við brotaþola að hún væri 13 ára gömul. Hins vegar var ákærði í héraðsdómi sýknaður af nauðgun samkvæmt 1. mgr. 194. gr. laganna. Landsréttur komst að öndverðri niðurstöðu þar um og sakfelldi ákærða fyrir brot gegn ákvæðinu. Kallar sú niðurstaða á nánari skoðun Hæstaréttar á þeirri lögskýringu og aðferð við sönnunarmat sem lögð var þar til grundvallar.

36. Í forsendum héraðsdóms var til þess vísað að eigi jafnframt að heimfæra umrædda háttsemi undir 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga þurfi samræði að hafa átt sér stað án samþykkis brotaþola. Samþykki, veitt af frjálsum vilja, teldist ekki liggja fyrir ef beitt hefði verið ofbeldi, hótunum eða annars konar ólögmætri nauðung. Yrði að skilja málflutning ákæruvaldsins á þá lund að ákæra væri á því reist að ákærði hefði beitt brotaþola „annars konar ólögmætri nauðung“ í því skyni að knýja hana óviljuga til samræðis. Um þetta sagði svo í héraðsdómi:

Af textaskilaboðum brotaþola til I og fyrstu frásögn brotaþola gagnvart I og H verður ekki annað ráðið en að brotaþoli hafi verið sátt við og jafnvel stolt af því að hafa misst meydóm sinn með samförum við ákærða í bílskúrnum. Ef marka má dómsframburð brotaþola um að ákærði hafi daginn fyrir þær samfarir sótt brotaþola á heimili hennar í því augnamiði að þau hefðu kynmök en ekki af því orðið vegna þess að ákærði fann ekki stað til slíks og þau þess í stað farið á rúntinn þykir lítið hald í þeim framburði brotaþola og samsvarandi málatilbúnaði ákæruvaldsins að brotaþoli hafi ekki þorað annað en að setjast inn í bifreið ákærða 1. febrúar og fylgja honum heim til hans. Verður því lagt til grundvallar að brotaþoli hafi sama dag farið heim til ákærða af fúsum og frjálsum vilja, í þeim tilgangi að hafa þar samfarir og hún tekið þátt í þeim samförum án sérstakrar eða sértækrar nauðungar.

37. Í héraðsdómi var síðan tekið fram að eftir stæði að taka til þess afstöðu hvort samræði fullorðins einstaklings við 13 ára barn teldist alltaf nauðgun óháð vilja þess. Í því sambandi var vísað til þess að af lögskýringargögnum sem lágu til grundvallar við breytingu á 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga yrði ekki ráðið að aldur einn og sér leiddi til þess að samræði sem sakfellt væri fyrir á grundvelli 1. mgr. 202. gr. sömu laga teldist þar með sjálfkrafa nauðgun samkvæmt 1. mgr. 194. gr. Var ákærði með hliðsjón af þessu sýknaður af broti gegn 1. mgr. 194. gr. laganna.

38. Meginrökstuðning fyrir niðurstöðu Landsréttar um þetta álitaefni er að finna í liðum 12 og 13 í hinum áfrýjaða dómi. Er 12. liður svohljóðandi:

Eins og fram er komið er tekið undir niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um að sannað sé, svo hafið sé yfir skynsamlegan vafa, að ákærði hafi framið það brot sem honum er gefið að sök í ákærulið I í samræmi við þá verknaðarlýsingu sem þar er að finna að frátöldum ætluðum munnmökum. Ákærði framdi brotið sem lýst er í þessum lið gagnvart brotaþola [B] í bílskúr, sem var heimili vinar hans, þar sem hún var ein með honum í kjölfar þess að ákærði sótti brotaþola á stað nærri heimili hennar. Ákærði var […] árs en brotaþoli 13 ára þegar brotið var framið. Er óhjákvæmilegt annað en að leggja til grundvallar að ákærði hafi nýtt sér yfirburðarstöðu gagnvart henni vegna aldurs- og þroskamunar og það að hún var ein með honum fjarri öðrum. Var því um ólögmæta nauðung að ræða í skilningi 3. málsliðar 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga.

39. Hér er fyrst til þess að taka að samkvæmt orðanna hljóðan er sú forsenda sem fram kemur í fyrstu málsgrein liðarins ekki rétt. Þvert á móti hafði héraðsdómur sýknað ákærða af nauðgun samkvæmt I. ákærukafla þar sem brotaþoli hefði „sama dag farið heim til ákærða af fúsum og frjálsum vilja, í þeim tilgangi að hafa þar samfarir og hún tekið þátt í þeim samförum án sérstakrar eða sértækrar nauðungar”. Hvað sem skýrir þessa röngu ályktun í hinum áfrýjaða dómi þá leiðir hún til þess að vafi skapast þá þegar um innbyrðis samhengi forsendna dómsins og þar með grundvöll sakarmats.

40. Í tilvitnuðum forsendnum hins áfrýjaða dóms er sem fyrr segir því næst vísað til þess að brotaþoli hafi verið ein með ákærða á heimili vinar hans þegar brotið átti sér stað og að gættum þeim aldurs- og þroskamun sem verið hafi á aðilum sé óhjákvæmilegt annað en að leggja til grundvallar að ákærði hefði nýtt sér yfirburðastöðu sína gagnvart henni og það að hún var ein með honum fjarri öðrum. Hafi því verið um ólögmæta nauðung að ræða í skilningi 3. málsliðar 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga. Sá ágalli er á þessari röksemdafærslu að í engu er vikið að þeim atriðum sem fyrr getur og gegndu lykilhlutverki í því sönnunarmati sem lá til grundvallar sýknudómi héraðsdóms að þessu leyti.

41. Í 13. lið dóms Landsréttar segir svo:

Með hliðsjón af því sem nú hefur verið rakið er fallist á þann málatilbúnað ákæruvaldsins að ákærði hafi gerst sekur um nauðgun gagnvart brotaþola í skilningi 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga og vegna ungs aldurs brotaþola braut ákærði einnig gegn 1. mgr. 202. gr. laganna. Af síðarnefnda ákvæðinu leiðir jafnframt að samþykki brotaþola til kynmakanna gat aldrei verið fyrir hendi.

42. Við þessa ályktun verður að gera athugasemdir. Er þá fyrst til þess að líta að ef síðastnefnda lögskýringin ætti við um samspil 202. og 194. gr. almennra hegningarlaga hefði varla gerst þörf á sérstökum rökstuðningi fyrir sakfellingu ákærða á grundvelli 194. gr. eins og þó hafði verið gert í lið 12 í dómi Landsréttar. Í öðru lagi háttar svo til, samkvæmt því sem lagt var til grundvallar í fyrrnefndum dómi Hæstaréttar í máli nr. 2/2025 sem raunar gekk síðar en hinn áfrýjaði dómur, að framangreind ályktun þess efnis að sakfelling á grundvelli 202. gr. leiði sjálfkrafa til þess að brotið hafi verið gegn 194. gr. laganna fær ekki staðist. Í því máli háttaði eins til að því leyti að um var að ræða samræði við einstakling yngri en 15 ára, sbr. 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga, en ákærði í því máli hafði brotið gegn 14 ára stúlku. Um samhliða beitingu 194. gr. og 202. gr. kom eftirfarandi fram í liðum 37 og 38 í forsendum dóms Hæstaréttar:

Þegar þolendur kynferðisbrots, sem felst í samræði eða öðrum kynferðismökum, eru ung börn getur eðli málsins samkvæmt ekki leikið vafi á að þau hafa ekki til að bera þann þroska að samþykki tjáð af frjálsum vilja í skilningi 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga geti verið fyrir hendi. Má til dæmis ráða af dómi Hæstaréttar 26. mars 2025 í máli nr. 47/2024 að brotaþoli á aldrinum 9 til 12 ára hafi ekki getað veitt slíkt samþykki.

Sú vernd sem 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga er ætlað að veita börnum allt að 15 ára aldri byggist meðal annars á því að viljastyrkur og mótstaða þeirra gegn kynferðislegri ágengni sé að jafnaði minni en fullorðinna, ekki síst þegar töluverður aldursmunur er á geranda og þolanda. Þegar barn á 15. aldursári hefur sætt kynferðisbroti sem fellur undir það refsiákvæði, eins og hér á við, verður þó ekki sjálfkrafa dregin sú ályktun að háttsemin teljist einnig nauðgun í skilningi 1. mgr. 194. gr. laganna. Við slíkar aðstæður þarf því að fara fram sjálfstætt mat á því hvort það leiði af þroska barnsins og öðrum atvikum að um gilt samþykki geti ekki verið að ræða. Við þær aðstæður sem uppi eru í málinu verður sakfelling ákærða fyrir brot gegn 1. mgr. 194. gr. laganna því ekki byggð á því einu að brotaþoli hafi ekki verið orðin fullra 15 ára á þeim tíma sem atvik áttu sér stað.

43. Við mat á því hvort háttsemi verði heimfærð til 194. gr. almennra hegningarlaga vegna samþykkisskorts við þessar aðstæður tvinnast mat á þroska brotaþola saman við sönnunarmat að öðru leyti. Var niðurstaða héraðsdóms um þessa heimfærslu meðal annars reist á mati á trúverðugleika framburðar brotaþola. Óháð niðurstöðu þar um var slíkri aðferðafræði sem að framan er rakin ekki beitt í Landsrétti en óhjákvæmilegt var að Landsréttur mæti sjálfstætt hvort það leiddi af þroska brotaþola sem og atvikum öðrum hvort hún hafi verið bær til þess að veita gilt samþykki fyrir samræði við ákærða.

44. Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið eru slíkir annmarkar á sönnunarmati og röksemdum í hinum áfrýjaða dómi um ætlað brot gegn 194. gr. almennra hegningarlaga að ekki er útilokað að þeir hafi haft áhrif á niðurstöðu málsins. Ber því að ómerkja hann og vísa málinu aftur til Landsréttar til löglegrar meðferðar og dómsálagningar á ný.

45. Þá athugast að í dómsorði hins áfrýjaða dóms láðist að kveða á um sakarkostnað í héraði. Í forsendum hans kemur þó fram að niðurstaða héraðsdóms þar um skuli vera óröskuð og það þótt, öfugt við héraðsdóm, hafi verið sakfellt í Landsrétti í öllum atriðum.

46. Ákvörðun um sakarkostnað í héraði og fyrir Landsrétti bíður nýs dóms í málinu. Allur áfrýjunarkostnaður málsins verður felldur á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun verjanda ákærða og réttargæslumanns beggja brotaþola fyrir Hæstarétti sem ákveðin verða með virðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og málinu vísað til Landsréttar til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju.

Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Guðbjarna Eggertssonar lögmanns, 1.488.000 krónur, og þóknun réttargæslumanns brotaþola, B og A, Eiríks Gunnsteinssonar lögmanns, 496.000 krónur.