Dómur Hæstaréttar

1. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Sigurður Tómas Magnússon, Ása Ólafsdóttir, Karl Axelsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Skúli Magnússon.

2. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 3. júlí 2025 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Ákæruvaldið krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms um sakfellingu ákærða en að refsing hans verði þyngd. Jafnframt að honum verði gert að greiða allan áfrýjunarkostnað í Landsrétti og fyrir Hæstarétti.

3. Ákærði krefst þess að allur áfrýjunarkostnaður vegna meðferðar málsins í Landsrétti verði greiddur úr ríkissjóði en til vara hluti hans. Þá er krafist málsvarnarlauna úr ríkissjóði vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti.

4. Brotaþoli, A, krefst þess að ákærði verði dæmdur til að greiða sér 3.500.000 krónur í miskabætur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 8. mars 2020 til 10. mars 2021 og dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hún staðfestingar hins áfrýjaða dóms um einkaréttarkröfu sína.

Ágreiningsefni og málsatvik

5. Ákærði og brotaþoli voru í sambúð og eiga saman tvö börn. Í júní 2019 tilkynnti heilsugæslulæknir barnavernd […] um heimilisofbeldi af hálfu ákærða og tilfinningalega vanrækslu gagnvart börnunum. Hinn 12. júlí sama ár leitaði brotaþoli til Kvennaathvarfsins og dvaldi þar með börnum sínum um nokkurt skeið. Meðan á dvölinni stóð kærði hún ákærða til lögreglu fyrir heimilisofbeldi. Í kjölfar atvika í byrjun mars 2020 slitnaði upp úr sambandi þeirra. Undir rannsókn málsins var ákærða í nokkur skipti gert að sæta nálgunarbanni og brottvísun af heimili.

6. Með ákæru lögreglustjórans á Suðurnesjum 28. desember 2020 voru ákærða gefin að sök stórfelld brot í nánu sambandi á árunum 2009 til 2020 gagnvart þáverandi sambýliskonu sinni, brotaþolanum A, og stórfelld brot í nánu sambandi og barnaverndarlagabrot á árunum 2015 til 2020 gegn tveimur börnum sínum. Þessum ætluðu brotum var nánar lýst í ákæruliðum A.I til A.XI í A-kafla ákæru í tilviki brotaþola og ákæruliðum B.I til B.IV í B-kafla ákærunnar vegna barnanna. Voru brotin talin varða við 1., sbr. 2. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga nr. 19/1940, og í einum lið, A.X, að auki við 228. gr. laganna. Ætluð brot ákærða samkvæmt B-kafla ákæru voru jafnframt talin varða við 1. mgr. 98. gr. og 1., sbr. 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Í C-kafla ákæru voru ákærða gefin að sök brot gegn 1. mgr. 2. gr., sbr. 1. mgr. 4. gr. laga nr. 84/2018 um bann við tilteknum frammistöðubætandi efnum og lyfjum. Í D-kafla ákæru var ákærða loks gefin að sök líkamsárás samkvæmt 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga gagnvart brotaþolanum D. Þá var gerð krafa um upptöku efna samkvæmt C-kafla ákæru og á tveimur farsímum.

7. Með úrskurði héraðsdóms 26. mars 2021, sem staðfestur var með úrskurði Landsréttar 31. mars sama ár í máli nr. 208/2021, var ákæruliðum A.IX og A.XI vísað frá dómi sem og kröfu ákæruvaldsins um upptöku á fyrrgreindum farsímum og undi ákæruvaldið því. Héraðsdómi í málinu 17. september sama ár var áfrýjað til Landsréttar 22. sama mánaðar sem með úrskurði 10. febrúar 2023 í máli nr. 641/2021 ómerkti dóminn og vísaði málinu heim í hérað.

8. Með héraðsdómi 23. maí 2023 var ákærði sýknaður af þeirri háttsemi sem honum var gefin að sök í A- og B-kafla ákæru fyrir tímabilið 2009 til 5. apríl 2016 en sakfelldur fyrir nánar tiltekna háttsemi á tímabilinu janúar 2017 til 8. mars 2020 samkvæmt 1.–5. tölulið ákæruliðar A.II, 1.–5. tölulið ákæruliðar A.III sem og ákæruliðum A.IV, A.VI og A.VII. Varðandi síðastnefnda ákæruliðinn var þó ekki talið sannað að ákærði hefði oftar en einu sinni tekið brotaþola hálstaki. Þá var hann einnig sakfelldur samkvæmt ákæruliðum A.VIII og A.X. Var háttsemi hans talin varða við 1., sbr. 2. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga, og þau ákvæði talin tæma sök gagnvart 228. gr. sömu laga samkvæmt ákærulið A.X. Þá var ákærði sakfelldur fyrir þann hluta ákæruliðar B.III sem laut að þeirri háttsemi sem nánar var lýst í ákæruliðum A.IV og A.VII. Þótti hann hafa gerst sekur um framferði gagnvart börnunum sem varðaði refsingu samkvæmt 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga og 1., sbr. 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga. Við meðferð málsins í héraði var ákærði jafnframt sakfelldur fyrir þá háttsemi sem honum var gefin að sök í C- og D-köflum ákæru með vísan til játningar sinnar. Refsing ákærða var ákveðin fangelsi í tvö ár og efni samkvæmt C-kafla ákæru gerð upptæk. Þá var honum gert að greiða brotaþolanum A 3.500.000 krónur og brotaþolanum D 250.000 krónur. Ákærði undi niðurstöðu héraðsdóms um C- og D-kafla ákæru sem og niðurstöðu um greiðslu bóta til síðargreinda brotaþolans og var þeim þætti málsins ekki áfrýjað til Landsréttar.

9. Með hinum áfrýjaða dómi Landsréttar 10. apríl 2025 í máli nr. 867/2023 var staðfest niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu ákærða samkvæmt sömu ákæruliðum og í héraði að því undanskildu að hann var sýknaður af þeim hluta ákæruliðar B.III sem laut að þeirri háttsemi sem nánar var lýst í ákærulið A.VII. Refsing ákærða var ákveðin fangelsi í 18 mánuði en fullnustu 15 mánaða frestað í tvö ár héldi hann almennt skilorð. Þá var honum gert að greiða brotaþola A 2.500.000 krónur ásamt vöxtum sem og allan áfrýjunarkostnað málsins.

10. Ákærði hefur að meginstefnu neitað sakargiftum samkvæmt A- og B-kafla ákæru frá upphafi. Framburði hans, brotaþola og annarra vitna sem og málsatvikum er nánar lýst í héraðsdómi og hinum áfrýjaða dómi.

11. Áfrýjunarleyfi í málinu var veitt 1. júlí 2025, með ákvörðun Hæstaréttar nr. 2025-116, á þeim grunni að úrlausn þess, meðal annars um áfrýjunarkostnað, kynni að hafa verulega almenna þýðingu í skilningi 4. mgr. 215. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.

Helstu röksemdir ákærða og ákæruvalds

12. Krafa ákærða um að allur áfrýjunarkostnaður vegna meðferðar málsins í Landsrétti verði greiddur úr ríkissjóði og til vara hluti hans er á því reist að með hinum áfrýjaða dómi hafi fangelsisrefsing hans verið lækkuð úr 24 mánaða fangelsi í 18 mánuði. Þar af hafi 15 mánuðir verið skilorðsbundnir. Að auki hafi miskabætur til brotaþola verið lækkaðar um 1.000.000 króna. Allur áfrýjunarkostnaður málsins í Landsrétti hafi engu að síður verið lagður á ákærða í andstöðu við skýr og ótvíræð fyrirmæli 1. mgr. 237. gr. laga nr. 88/2008.

13. Ákæruvaldið byggir á því að ekki séu efni til að gera ákærða að greiða einungis hluta áfrýjunarkostnaðar enda hafi hann með dómi Landsréttar verið sakfelldur fyrir sömu ákæruliði og í héraðsdómi og mildun refsingar hans verið óveruleg. Svo til álita komi að ákærða í máli sé aðeins gert að greiða lítinn hluta áfrýjunarkostnaðar verði að liggja því til grundvallar sýkna af verulegum hluta sakargifta eða mildun refsingar í mun meira mæli en raunin hafi orðið með hinum áfrýjaða dómi. Þá telur ákæruvaldið tilefni til refsiþyngingar.

Niðurstaða

Um efnishlið málsins, ákvörðun refsingar og einkaréttarkröfu brotaþola

14. Í 5. mgr. 217. gr. laga nr. 88/2008 segir að hvort sem ákærði eða ríkissaksóknari hafi óskað eftir áfrýjun landsréttardóms geti gagnaðili, þar á meðal kröfuhafi samkvæmt XXVI. kafla laganna, ávallt gert kröfu fyrir Hæstarétti um breytingar á niðurstöðum dóms án þess að áfrýja fyrir sitt leyti, enda komi sú krafa fram í greinargerð hans til Hæstaréttar. Svo sem áður er rakið skaut ríkissaksóknari málinu til Hæstaréttar í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Í greinargerð ákærða eru ekki gerðar aðrar kröfur en þær sem lúta að áfrýjunarkostnaði málsins fyrir Landsrétti og málsvarnarlaunum vegna meðferðar þess í Hæstarétti. Ákæruvaldið krefst hins vegar staðfestingar hins áfrýjaða dóms um sakfellingu ákærða en að refsing hans verði þyngd. Þá krefst brotaþoli hækkunar á dæmdum miskabótum. Verður litið svo á að ákærði krefjist staðfestingar hins áfrýjaða dóms hvað varðar sakfellingu hans, ákvörðun refsingar og einkaréttarkröfu brotaþola.

15. Niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sakfellingu og heimfærslu til refsiákvæða var reist á heildstæðu mati á öllum sönnunargögnum og þá einkum sönnunargildi munnlegs framburðar brotaþola og annarra vitna fyrir dómi. Frásögn brotaþola A var þar metin trúverðug auk þess sem hún var talin fá stuðning í framburði vitna og öðrum sönnunargögnum. Framburður ákærða var hins vegar að meginstefnu til talinn vera ótrúverðugur. Það mat verður ekki endurskoðað af Hæstarétti, sbr. 2. mgr. 225. gr. laga nr. 88/2008. Í samræmi við það hefur Hæstiréttur ítrekað tekið fram að réttinum sé þröngur stakkur skorinn við endurskoðun á sönnunarmati Landsréttar að þessu leyti.

16. Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um sakfellingu ákærða fyrir brot gegn 1., sbr. 2. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga svo og 1., sbr. 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga og um ákvörðun refsingar.

17. Brot þau sem ákærði hefur verið sakfelldur fyrir voru til þess fallin að valda brotaþola A miska í skilningi b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Má um það vísa til náinna tengsla þeirra og þess alvarlega rofs á trúnaðarsambandi og trausti þeirra á milli sem óhjákvæmilega leiddi af háttseminni. Með héraðsdómi voru bætur til brotaþola A ákveðnar 3.500.000 krónur á þeim grunni að ákærði hefði valdið henni ómældum miska. Var þá meðal annars vísað til þess tjóns á sálarlífi hennar sem ákærði hefði valdið með langvarandi kúgun, ofríki og ógnarástandi á heimilinu. Sú niðurstaða var meðal annars reist á framburði brotaþola hjá lögreglu og fyrir dómi sem og vottorðum S sálfræðings 27. apríl 2020 og T félagsráðgjafa 1. júní 2020 sem þær staðfestu báðar fyrir dómi. Með hliðsjón af framangreindu voru ekki efni til að lækka miskabætur til brotaþolans A eins og þær voru ákveðnar í héraði. Verður ákærða því gert að greiða henni 3.500.000 krónur í miskabætur með vöxtum eins og í dómsorði greinir.

Um áfrýjunarkostnað

18. Ákærða var með dómi Landsréttar gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins svo sem áður er rakið. Í 1. mgr. 237. gr. laga nr. 88/2008 segir að áfrýi ákærði héraðsdómi og sé sýknaður með öllu eða að hluta með dómi Landsréttar eða viðurlög þar milduð skuli kostnaður af áfrýjun felldur á ríkissjóð eða honum skipt samkvæmt því sem segi í 1. mgr. 235. gr. sömu laga.

19. Með héraðsdómi var refsing ákærða ákveðin fangelsi í tvö ár. Með dómi Landsréttar var refsing hans hins vegar ákveðin fangelsi í 18 mánuði en fullnustu 15 mánaða frestað og bundin almennu skilorði. Var refsing ákærða þannig með dómi Landsréttar milduð nokkuð auk þess sem hann var sýknaður af hluta ákæruliðar B.III sem hann hafði verið sakfelldur fyrir í héraði. Verður honum samkvæmt því gert að greiða 2/3 hluta áfrýjunarkostnaðar málsins fyrir Landsrétti, þar með talda 2/3 hluta málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns og þóknunar réttargæslumanns brotaþola fyrir Landsrétti eins og þar var ákveðið að meðtöldum virðisaukaskatti, allt eins og greinir í dómsorði. Að öðru leyti fellur áfrýjunarkostnaður fyrir Landsrétti á ríkissjóð.

20. Eins og hér stendur á verður allur áfrýjunarkostnaður málsins fyrir Hæstarétti felldur á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun verjanda ákærða og þóknun réttargæslumanns brotaþola A sem ákveðin eru með virðisaukaskatti, eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en áfrýjunarkostnað málsins fyrir Landsrétti og einkaréttarkröfu.

Ákærði, X, greiði brotaþola, A, 3.500.000 krónur í miskabætur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 8. mars 2020 til 10. mars 2021 og með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Ákærði greiði 2/3 hluta áfrýjunarkostnaðar málsins fyrir Landsrétti, sem nemur samtals 2.940.965 krónum, þar með talda 2/3 hluta málsvarnarlauna verjanda síns, Vilhjálms H. Vilhjálmssonar lögmanns, 2.008.800 krónur, og 2/3 hluta þóknunar réttargæslumanns brotaþola, Ingu Lillýjar Brynjólfsdóttur lögmanns, 602.640 krónur. Áfrýjunarkostnaður fyrir Landsrétti greiðist að öðru leyti úr ríkissjóði.

Allur áfrýjunarkostnaður málsins fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun verjanda ákærða, 530.100 krónur, og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Guðmundar Ágústssonar lögmanns, 247.380 krónur.