Dómur Hæstaréttar

1. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Björg Thorarensen og Ása Ólafsdóttir og landsréttardómararnir Aðalsteinn E. Jónasson, Davíð Þór Björgvinsson og Ragnheiður Harðardóttir.

2. Með úrskurði Endurupptökudóms 28. febrúar 2023 í máli nr. 26/2022 var fallist á beiðni A, eftirlifandi maka ákærða, X, um endurupptöku á hæstaréttarmálinu nr. 550/2014 sem dæmt var 11. júní 2015 að því er hann varðar. Af því tilefni gaf ríkissaksóknari út fyrirkall 6. mars sama ár sem birt var 8. sama mánaðar.

3. Ákæruvaldið og ákærði krefjast þess að málinu verði vísað frá héraðsdómi.

4. Málið var dómtekið 11. september 2023 að fenginni yfirlýsingu málflytjenda um að ekki væri þörf munnlegs málflutnings í því, sbr. 3. málslið 1. mgr. 222. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.

Málsatvik

5. Rannsókn skattrannsóknarstjóra ríkisins á skattskilum ákærða vegna tekjuáranna 2006, 2007 og 2008 hófst 18. nóvember 2010. Með bréfi 30. desember 2011 var ákærða tilkynnt að rannsókninni væri lokið og niðurstöður hennar hefðu verið teknar saman í skýrslu skattrannsóknarstjóra 30. desember 2011. Í henni kom fram að ákærði hefði skilað efnislega röngum skattframtölum gjaldárin 2007, 2008 og 2009 vegna tekjuáranna 2006, 2007 og 2008. Í bréfinu sagði jafnframt að á grundvelli fyrirliggjandi gagna málsins hefði það verið sent embætti ríkisskattstjóra sem myndi taka ákvörðun um hugsanlega endurálagningu. Um leið kom fram það mat skattrannsóknarstjóra að ákærði kynni að hafa skapað sér refsiábyrgð vegna þeirra brota sem upplýst hefðu verið við rannsókn embættisins. Ákærða var gefinn kostur á að tjá sig áður en tekin yrði ákvörðun um refsimeðferð málsins.

6. Skattrannsóknarstjóri ríkisins tilkynnti ákærða með bréfi 14. september 2012 að málinu yrði vísað til rannsóknar lögreglu og yrði það sent embætti sérstaks saksóknara. Kom þar fram að forræði málsins og allar ákvarðanir um áframhaldandi refsimeðferð yrðu þar eftir í höndum sérstaks saksóknara.

7. Með úrskurði 11. september 2012 endurákvarðaði ríkisskattstjóri opinber gjöld ákærða gjaldárin 2007, 2008 og 2009. Þannig var stofn ákærða til fjármagnstekjuskatts hækkaður um 81.072.888 krónur gjaldárið 2007, 97.981.874 krónur gjaldárið 2008 og 40.376.601 krónu gjaldárið 2009. Ríkisskattstjóri nýtti jafnframt heimild 2. mgr. 108. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt til að bæta 25% álagi við vanframtalinn stofn til fjármagnstekjuskatts umrædd gjaldár. Ákærði kærði úrskurðinn til yfirskattanefndar 10. desember 2012 og krafðist þess aðallega að úrskurðurinn yrði felldur úr gildi, til vara að álagsbeiting ríkisskattstjóra yrði felld niður og til þrautavara að álagsbeiting vegna gjaldáranna 2008 og 2009 yrði felld niður. Með úrskurði yfirskattanefndar 30. desember 2013 í máli nr. 382/2013 var öllum kröfum hans hafnað.

8. Sérstakur saksóknari gaf út ákæru í málinu 3. september 2013 þar sem ákærða voru gefin að sök meiri háttar brot gegn skattalögum með því að hafa staðið skil á efnislega röngum skattframtölum gjaldárin 2007, 2008 og 2009 vegna tekjuáranna 2006, 2007 og 2008. Kom fram að ákærði hefði látið undir höfuð leggjast að telja fram á skattframtölum sínum fjármagnstekjur samtals að fjárhæð 219.431.363 krónur sem voru tekjur hans af uppgjöri á 42 framvirkum samningum við Kaupþing banka hf. sem skiptust í 26 framvirka samninga með undirliggjandi hlutabréf, 13 framvirka gjaldmiðlasamninga og þrjá framvirka samninga með undirliggjandi íbúðabréf, sem skattskyldar væru samkvæmt 3. tölulið C. liðar 7. gr., sbr. 2. mgr. 8. gr. laga nr. 90/2003. Brot ákærða voru í ákæru talin varða við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995 og 139. gr. laga nr. 82/1998, sbr. 1. mgr. 109. gr. laga nr. 90/2003.

9. Með héraðsdómi 11. júlí 2014 var ákærði dæmdur í átta mánaða skilorðsbundið fangelsi og til greiðslu sektar að fjárhæð 38.100.000 krónur. Hæstiréttur staðfesti niðurstöðu héraðsdóms um fangelsisrefsingu ákærða með fyrrgreindum dómi í máli nr. 550/2014 en sekt sem honum var gerð var þar lækkuð í 36.000.000 króna. Frávísunarkröfu ákærða á þeim grundvelli að saksóknin færi í bága við 1. mgr. 4. gr. 7. samningsviðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 var hafnað með þeim rökum að samkvæmt dómaframkvæmd Hæstaréttar hefði ekki verið talið fara í bága við bann við endurtekinni málsmeðferð að stjórnvöld hefðu gert manni að greiða skatt af álagi á skattstofn og sama manni hefði síðan í öðru máli verið gerð viðurlög vegna sama brots.

10. Ákærði lést […] 2019. Með beiðni til Endurupptökudóms 10. nóvember 2022 fór A, eftirlifandi maki hans, fram á endurupptöku á umræddu hæstaréttarmáli nr. 550/2014 á grundvelli a- og d-liða 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 1. mgr. 232. gr. laganna. Eins og áður greinir var fallist á þá beiðni með úrskurði dómsins 28. febrúar 2023 í máli nr. 26/2022.

11. Endurupptökudómur vísaði til þess í niðurstöðu sinni að væri miðað við að meðferð skattyfirvalda hefði lokið með úrskurði ríkisskattstjóra 11. september 2012 en ekki úrskurði yfirskattanefndar 30. desember 2013, í samræmi við þá túlkun sem fram kom í dómi Mannréttindadómstóls Evrópu 31. ágúst 2021 í máli nr. 12951/18, Bragi Guðmundur Kristjánsson gegn Íslandi, og hefði verið staðfest í dómi Hæstaréttar 2. mars 2022 í máli nr. 46/2021, lægi fyrir að mál ákærða hefði aldrei verið rekið samhliða hjá skattyfirvöldum annars vegar og hjá lögreglu, ákæruvaldi og dómstólum hins vegar. Rannsókn sérstaks saksóknara hefði hafist með skýrslutöku af ákærða 14. desember 2012 og ákæra verið gefin út 3. september 2013 eða tæpu ári eftir að máli hans hefði lokið hjá skattyfirvöldum. Yrði því að líta svo á að sú túlkun sem fram kæmi í fyrrgreindum dómi mannréttindadómstólsins teldist vera ný gögn eða upplýsingar sem ætla mætti að hefðu skipt verulega miklu fyrir niðurstöðu málsins ef þau hefðu komið fram áður en dómur gekk.

Niðurstaða

12. Svo sem að framan greinir hefur ákæruvaldið tekið undir kröfu ákærða um að málinu verði vísað frá héraðsdómi þar sem efnismeðferð og sakfelling bryti í bága við 1. mgr. 4. gr. 7. samningsviðauka við mannréttindasáttmála Evrópu um rétt til að vera ekki saksóttur eða refsað tvívegis. Ákæruvaldið vísar meðal annars til fyrrgreinds dóms Mannréttindadómstóls Evrópu í máli Braga Guðmundar Kristjánssonar gegn Íslandi og dóma Hæstaréttar 2. mars 2022 í máli nr. 46/2021, 13. apríl 2022 í máli nr. 34/2021, 22. júní 2022 í máli nr. 11/2022 og 14. september 2022 í máli nr. 21/2022. Samkvæmt þessu og í ljósi fyrrgreindra málsatvika verður fallist á kröfu ákæruvaldsins um að málinu verði vísað frá héraðsdómi, sbr. meðal annars fyrrgreinda dóma Hæstaréttar og einnig dóm réttarins 8. febrúar 2023 í máli nr. 42/2022.

13. Eftir þessum málsúrslitum greiðist sakarkostnaður vegna fyrri málsmeðferðar fyrir héraðsdómi þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Halldórs Jónssonar lögmanns 3.113.000 krónur úr ríkissjóði. Allur kostnaður vegna fyrri málsmeðferðar fyrir Hæstarétti sem lauk með dómi réttarins í máli nr. 550/2014 greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Halldórs Jónssonar lögmanns, 992.000 krónur.

14. Allur kostnaður af rekstri málsins fyrir Hæstarétti vegna endurupptöku þess greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 6. mgr. 231. gr., sbr. 6. mgr. 232. gr. laga nr. 88/2008, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða sem ákveðin eru með virðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.

Allur sakarkostnaður málsins vegna fyrri málsmeðferðar fyrir héraðsdómi og Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, X, Halldórs Jónssonar lögmanns, 4.105.000 krónur.

Allur kostnaður af rekstri málsins fyrir Hæstarétti vegna endurupptöku þess greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Halldórs Jónssonar lögmanns, 500.000 krónur.