Dómur Hæstaréttar

1. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Björg Thorarensen, Karl Axelsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Skúli Magnússon.

2. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 14. maí 2025. Hann krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar á öllum dómstigum.

3. Stefndi krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Ágreiningsefni

4. Efnislegur ágreiningur aðila lýtur að þeirri ákvörðun áfrýjanda að synja umsókn stefnda um að taka í sölu drykkjarvöruna Shaker Original Alcohol & Caffeine á grundvelli 4. mgr. 11. gr. laga um verslun með áfengi og tóbak nr. 86/2011. Það ákvæði heimilar stefnda að hafna sölu á áfengi sem inniheldur koffein eða önnur örvandi efni. Jafnframt er deilt um hvort áfrýjandi hafi fyrirgert rétti sínum til áfrýjunar til Hæstaréttar með því að hafa greitt stefnda málskostnað samkvæmt hinum áfrýjaða dómi án fyrirvara.

5. Með héraðsdómi 23. júní 2023 var áfrýjandi sýknaður af kröfu stefnda um að ákvörðun hans um að hafna umsókninni yrði ógilt. Með hinum áfrýjaða dómi Landsréttar 20. febrúar 2025 var fallist á ógildingarkröfu stefnda á þeim grundvelli að ákvörðun áfrýjanda hefði ekki verið byggð á málefnalegum sjónarmiðum auk fleiri annmarka sem væru á henni. Jafnframt var áfrýjanda gert að greiða málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.

6. Áfrýjanda var veitt áfrýjunarleyfi 13. maí 2025, með ákvörðun Hæstaréttar nr. 2025-49, á þeim grunni að dómur í málinu gæti haft verulegt almennt gildi.

Niðurstaða

7. Aðalkrafa stefnda um að málinu verði vísað frá Hæstarétti er reist á því að daginn eftir að hinn áfrýjaði dómur var kveðinn upp, 21. febrúar 2025, hafi áfrýjandi greitt honum að fullu og án fyrirvara málskostnað sem hann var dæmdur til að greiða í héraði og fyrir Landsrétti, 3.500.000 krónur. Með greiðslunni hafi áfrýjandi að eigin frumkvæði innt af hendi athafnaskyldu sína í samræmi við dómsorðið. Hefði stefndi mátt ætla að málinu væri þá lokið enda ekkert sem hafi þrýst á fyrirvaralausa greiðslu málskostnaðar. Þessi gerð áfrýjanda sé þannig ósamrýmanleg málskoti hans og með henni hafi hann fyrirgert réttinum til áfrýjunar dómsins.

8. Áfrýjandi mótmælir því að greiðsla málskostnaðar til stefnda samkvæmt hinum áfrýjaða dómi hafi þýðingu fyrir rétt hans til að áfrýja málinu til Hæstaréttar. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti kom fram hjá áfrýjanda að hann hefði með því verið að firra sig vanefndaúrræðum. Greiðsla málskostnaðar hefði auk þess engin áhrif á kröfu hans fyrir Hæstarétti um að stefndi skuli greiða málskostnað á öllum dómstigum. Færi svo að rétturinn féllist á kröfur hans myndi hann þannig endurkrefja stefnda um fyrrgreinda fjárhæð.

9. Fyrir Hæstarétti hefur stefndi lagt fram afrit tölvubréfs með tilkynningu sem honum barst 21. febrúar 2025 um greiðslu 3.500.000 króna frá áfrýjanda inn á bankareikning hans með skýringunni „Málskostnaður“. Áfrýjandi hefur ekki lagt fram frekari gögn til skýringar á greiðslunni sem fór fram að morgni næsta dags eftir uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms. Hvorki í framangreindri tilkynningu né öðrum gögnum málsins er getið fyrirvara vegna greiðslunnar.

10. Samkvæmt 5. mgr. 151. gr., sbr. 190. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, geta aðilar máls afsalað sér rétti til að áfrýja dómi hvort heldur berum orðum eða þegjandi. Í ákvæðinu felst að slíkt afsal þurfi ekki að eiga sér stað með beinni tilkynningu til gagnaðila heldur geti athafnir málsaðila gefið gagnaðilanum ástæðu til að treysta því að dómi verði ekki áfrýjað. Í dómaframkvæmd hefur í því tilliti ítrekað verið litið svo á að þegar aðila einkamáls hefur með héraðsdómi verið gert að greiða gagnaðila tiltekna fjárhæð og hann greitt hana án fyrirvara sé áfrýjun dómsins því ekki samrýmanleg og leiði það til frávísunar frá æðri dómi. Um þetta má til dæmis vísa til dóma Hæstaréttar 12. febrúar 2004 í máli nr. 209/2003 og 11. október 2007 í máli nr. 90/2007.

11. Sama gildir þegar aðili greiðir málskostnað án fyrirvara að gengnum dómi þar sem eina athafnaskylda hans samkvæmt dómsorði er greiðsla slíks kostnaðar, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 4. desember 2008 í máli nr. 409/2008. Þó eru dæmi í dómaframkvæmd um að vikið hafi verið frá þessari meginreglu hafi greiðsla farið fram á röngum forsendum, byggst á misskilningi eða aðili ekki notið aðstoðar lögmanns. Um það má til hliðsjónar vísa til dóma Hæstaréttar 18. október 2007 í máli nr. 12/2007 og 18. mars 1955 í máli nr. 193/1953 sem birtur er á bls. 195 í dómasafni réttarins það ár.

12. Áfrýjandi hefur í málatilbúnaði sínum fyrir Hæstarétti ekki upplýst um neinar ástæður af slíkum toga sem útskýrt geti hvers vegna hann greiddi stefnda fyrirvaralaust málskostnað samkvæmt dómsorði hins áfrýjaða dóms daginn eftir uppkvaðningu hans. Ekki er hald í þeirri skýringu að hann hafi með þessu viljað firra sig vanefndaúrræðum enda leiðir af 4. mgr. 129. gr. laga nr. 91/1991 að málskostnaðurinn hefði fyrst borið dráttarvexti frá fimmtánda degi eftir uppkvaðningu dóms Landsréttar. Í kjölfar áfrýjunar frestast einnig aðfararhæfi kröfu samkvæmt dómi meðan mál er rekið fyrir æðri rétti, sbr. 2. og 3. mgr. 5. gr. laga nr. 90/1989 um aðför.

13. Áfrýjandi er ríkisfyrirtæki með aðgang að lögfræðiþekkingu hjá starfsmönnum sínum auk þess sem hann hefur notið aðstoðar lögmanna við rekstur málsins. Það stóð honum næst að afla gagna eða frekari upplýsinga sem varpað hefðu getað ljósi á aðdraganda þess að málskostnaður var greiddur stefnda með framangreindum hætti en það hefur hann ekki gert.

14. Verður því fallist á með stefnda að hann hafi mátt ætla að ekki yrði af áfrýjun dóms Landsréttar og málinu væri lokið þegar áfrýjandi greiddi dæmdan málskostnað án fyrirvara. Áfrýjun málsins er ekki samrýmanleg þeirri greiðslu og verður því vísað frá Hæstarétti.

15. Áfrýjanda er gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.

Áfrýjandi, Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins, greiði stefnda, Distu ehf., 1.500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.