Dómur Hæstaréttar

1. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Karl Axelsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Skúli Magnússon.

2. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 12. desember 2025 en kærumálsgögn bárust réttinum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Landsréttar 2. desember 2025 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að felld yrði úr gildi ákvörðun sýslumannsins á Suðurlandi 13. júní sama ár um að synja beiðni þeirra um að lagt yrði lögbann við því að varnaraðili æki á vélknúnum ökutækjum um einkaveg í landi þeirra Iðu I og Iðu II í Bláskógabyggð eða fæli öðrum slíkan akstur og ryfi til þess keðjulæsingar á veghliði.

3. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir sýslumann að leggja á umbeðið lögbann. Þá krefjast þau þess að málskostnaður í héraði verði felldur niður en varnaraðila gert að greiða þeim kærumálskostnað fyrir Landsrétti og Hæstarétti.

4. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Ágreiningsefni

5. Aðilar deila um þá ákvörðun sýslumannsins á Suðurlandi að hafna beiðni sóknaraðila um að leggja lögbann við að varnaraðili aki á vélknúnum ökutækjum um einkaveg í landi þeirra Iðu I og II í Bláskógabyggð eða feli öðrum slíkan akstur og rjúfi til þess keðjulæsingar á veghliði. Umræddur vegur liggur frá Skálholtsvegi, þjóðvegi númer 31, um 500 metra frá Iðubrú á Hvítá til suðausturs og mun vera nefndur Veiðivegur.

6. Með hinum kærða úrskurði var staðfestur úrskurður héraðsdóms um að hafna kröfum sóknaraðila.

7. Kæruleyfi var veitt 12. febrúar 2026, með ákvörðun Hæstaréttar nr. 2025-180, á þeim grunni að dómur í málinu gæti haft fordæmisgildi um skilyrði lögbanns.

Málsatvik

8. Sóknaraðilar eru eigendur jarðanna Iðu I og II og sumarbústaða sem þar standa. Þau eru félagsmenn í Veiðifélagi Árnesinga. Jarðirnar Iða I og II eiga land bæði að Hvítá og Stóru-Laxá. Síðargreinda áin fellur í Hvítá fyrir landi jarðanna.

9. Varnaraðili er fyrirsvarsmaður Bergsnasar ehf. sem hefur tekið á leigu veiðirétt í Stóru-Laxá til tíu ára með samningi 31. desember 2021. Stóru-Laxárdeild er deild innan Veiðifélags Árnesinga.

10. Vegurinn sem um ræðir er einkavegur í skilningi 11. gr. vegalaga nr. 80/2007. Í málinu liggur fyrir bréf sveitarstjóra Bláskógabyggðar 27. maí 2025. Þar kemur fram að sveitarfélagið hafi ekki borið neinn kostnað af vegalagningunni, viðhaldi eða snjómokstri. Þar segir einnig að ekkert sé því til fyrirstöðu af hálfu sveitarfélagsins að eigendur Iðu I og II setji hlið á veginn og eftir atvikum læsi því til að varna óviðkomandi umferð. Einnig liggur fyrir staðfesting Vegagerðarinnar 4. júní sama ár um að vegurinn sé ekki á vegaskrá Vegagerðarinnar og hún fari ekki með veghald hans. Þá séu ekki gerðar athugasemdir við að landeigendur setji læst hlið á veginn.

11. Samkvæmt 1. grein samþykkta Veiðifélags Árnesinga 10. október 2008 starfar félagið í deildum. Í 13. grein samþykktanna segir að heimilt sé að félagið starfi í deildum ef aðalfundur Veiðifélags Árnesinga samþykki það. Skulu starfssvæði deilda ákveðin á aðalfundi félagsins. Þá segir að verkefni þeirra sé að ráðstafa veiði og annast framkvæmdir á starfssvæðum sínum samkvæmt ákvörðun aðalfundar Veiðifélags Árnesinga um veiðifyrirkomulag ár hvert. Tekur forræði félagsins til þess að ákveða starfssvæði einstakra deilda, sbr. 13. grein samþykktanna og 3. mgr. 37. gr. laga nr. 61/2006 um lax- og silungsveiði. Einnig tekur það til þess að ákveða fjölda stanga sem deildum er ætlaður og ákvarðaður er í lögbundinni nýtingaráætlun, sbr. 2. mgr. 29. gr. laganna og 13. gr. samþykktanna. Er sóknaraðilum á grundvelli heimildar veiðifélagsins leyfilegt að veiða með þremur stöngum fyrir landi sínu í Hvítá. Stóru-Laxárdeild Veiðifélags Árnesinga hefur leyfi til að veiða með tíu stöngum í Stóru-Laxá.

12. Gildandi samþykktir Stóru-Laxárdeildar Veiðifélags Árnesinga eru frá 6. júní 2007. Í 1. gr. þeirra segir að deildin starfi sem slík innan vébanda Veiðifélags Árnesinga. Þá lúta veiðiréttarhafar í henni forræði félagsins í þeim málefnum sem lög nr. 61/2006 taka til nema þau séu skýrlega undanskilin í lögunum sjálfum eða samþykktum Veiðifélags Árnesinga en lögin eru ófrávíkjanleg. Í 3. grein samþykkta deildarinnar segir að meðal verkefna hennar sé að efla góða fiskgengd og arðsemi veiðihlunninda með fiskrækt og ráðstöfun veiði „í samræmi“ við Veiðifélag Árnesinga.

13. Hinn 21. ágúst 1978 gerðu þáverandi eigendur veiðiréttar í Stóru-Laxá fyrir landi Iðu samning við Stóru-Laxárdeild Veiðifélags Árnesinga um að veiði yrði ekki leigð í ánni frá ósi hennar í Hvítá að mörkum Iðu og Eiríksbakka. Jafnframt yrði ekki greiddur arður fyrir sama svæði. Þessi samningur hefur ekki að geyma uppsagnarákvæði en var sagt upp einhliða af hálfu stjórnar Stóru-Laxárdeildar Veiðifélags Árnesinga 15. október 2024. Sóknaraðilar hafa andmælt þeirri uppsögn og halda því fram að samningurinn sé óuppsegjanlegur. Allt að einu hefur varnaraðili boðað „veiðivörslu á svæðinu“ komandi sumar 2026 og að veitt verði með tveimur stöngum fyrir hluta af landi Iðujarða á því svæði sem deild Stóru-Laxár hafi yfir að ráða eftir uppsögn samningsins frá árinu 1978.

14. Í kjölfar hinnar umdeildu uppsagnar samningsins kröfðust varnaraðili og Stóru-Laxárdeild Veiðifélags Árnesinga þess að matsnefnd samkvæmt lögum nr. 61/2006 tæki á grundvelli heimildar 2. mgr. 45. gr. laganna til meðferðar beiðni um afmörkun óss Stóru-Laxár gagnvart Hvítá. Sjálfstæðri aðild varnaraðila að því mati var hafnað með úrskurði 28. maí 2025. Niðurstaða um nýtt ósamat lá fyrir með úrskurði 4. júlí sama ár. Mun dómsmál hafa verið höfðað til ógildingar á þeim úrskurði.

15. Frá sumri 2024 hefur varnaraðili ítrekað farið um þann veg sem lögbannskrafan lýtur að. Eftir að sóknaraðilar settu lás á veghlið í lok þess sumars hefur hann rofið lásana með verkfærum. Eftir að varnaraðili hafði sagað í sundur átta lása lögðu sóknaraðilar fram kröfu um lögbann með beiðni til sýslumanns 4. júní 2025. Alls mun varnaraðili hafa rofið lása á veghliðinu í um 30 skipti sumarið 2025. Mun lögreglu hafa verið tilkynnt um eignaspjöllin án þess þó að hún hafi aðhafst frekar en að mæta í nokkrum tilvikum á vettvang.

16. Sýslumaðurinn á Selfossi lagði 28. júlí 2025 lögbann við því að varnaraðili, Bergsnös ehf. og Stóru-Laxárárdeild Veiðifélags Árnesinga seldu veiðileyfi eða stunduðu sjálfir veiðar í Stóru-Laxá og Hvítá fyrir landi Iðu, Bláskógabyggð eða heimiluðu öðrum veiðar á svæðinu. Rekið er staðfestingarmál vegna þess lögbanns fyrir héraðsdómi.

Málatilbúnaður aðila

Helstu röksemdir sóknaraðila

17. Sóknaraðilar byggja á því að öllum skilyrðum lögbanns sé fullnægt. Síðastliðin sumur hafi varnaraðili ítrekað og í þeim tilgangi að fara um veginn rofið keðjulæsingar á hliði sem lokar honum og meðal annars lagt bifreið eða beltisgröfu við árbakkann í þeim tilgangi að trufla veiðimenn. Sóknaraðilar hafi ríka hagsmuni af því að geta lokað hliðinu og læst til að koma í veg fyrir að aðilar sem ekki eigi erindi um veginn hafi óhindraðan aðgang að sumarbústöðum þeirra. Hafi verið brotist inn í sumarbústaði á landi þeirra er hliðið hafi verið opið. Vísa þau til friðhelgi einkalífs síns og eignarréttar, þar á meðal veiðiréttar. Þá liggi fyrir staðfesting frá sveitarfélaginu Bláskógabyggð sem og Vegagerðinni um rétt þeirra til að loka og læsa hliðinu.

18. Sóknaraðilar vísa einnig til þess að þau hafi lagt umræddan einkaveg og hann hafi aldrei verið notaður sem veiðivegur fyrir veiðimenn í Stóru-Laxá. Lítið hald sé í þeim rökum varnaraðila að honum sé nauðsynlegt sem forsvarsmanni leigutaka árinnar að aka umræddan veg til að komast að ósi hennar. Hvorki Stóru-Laxárdeild Veiðifélags Árnesinga né leigutaki árinnar, Bergsnös ehf. sem sé félag í eigu varnaraðila, fari með veiðirétt í ósnum eða í Hvítá fyrir landi Iðu I og II. Þess utan séu margar aðrar leiðir að ósnum og engin nauðsyn að aka um einkaveg sóknaraðila að honum.

19. Sóknaraðilar hafi að öllu gættu ríkari hagsmuni af því að fá lögbann lagt á en varnaraðili að þurfa að sæta því þar til efnisdómur um ætlaðan umferðarrétt hans liggi fyrir.

Helstu röksemdir varnaraðila

20. Varnaraðili byggir á því að málatilbúnaður sóknaraðila sé vanreifaður. Enga umfjöllun sé að finna um hvernig athafnir hans brjóti gegn lögvörðum rétti þeirra eða hvaða réttindi þeirra fari forgörðum við það að bíða dóms. Kröfugerð sóknaraðila sé ekki í samræmi við þau efnislegu réttindi sem þau leitist við að ná fram í málinu enda beinist hún að því að banna akstur varnaraðila á vélknúnum ökutækjum og rjúfa til þess keðjulæsingar á hliði. Málatilbúnaðurinn snúist hins vegar nær einvörðungu um viðveru varnaraðila á árbakka fyrir Iðujörðum en lögbann samkvæmt dómkröfu komi þó ekki í veg fyrir dvöl hans á svæðinu.

21. Þá vísar varnaraðili til þess að athafnir hans brjóti ekki gegn lögvörðum rétti sóknaraðila. Vegna aðildar þeirra að Stóru-Laxárdeild Veiðifélags Árnesinga og eftir úrskurð um nýtt ósamat 4. júlí 2025 hvíli sú skylda á þeim samkvæmt lögum nr. 61/2006 að veita veiðimönnum sem hafi veiðileyfi aðgang að veiðistöðum fyrir landi sínu þannig að þeir geti ekið að veiðistöðum á vélknúnum ökutækjum. Þá sé sóknaraðilum skylt að veita aðgang að landi sínu svo að leigutakar og veiðifélag geti sinnt lögbundnu hlutverki við að vernda og tryggja skynsamlega, hagkvæma og sjálfbæra nýtingu laxastofnsins. Ákvörðun sveitarstjórnar Bláskógabyggðar um að heimila sóknaraðilum að loka hliðinu breyti ekki skyldum sóknaraðila gagnvart Stóru-Laxárdeildinni. Nauðsynlegt sé fyrir varnaraðila að nota umræddan veg til að komast að tilteknum veiðistöðum í Stóru-Laxá og fylgjast með aðstæðum, meðal annars vegna rannsókna á vatnafari og laxagengd í ánni.

22. Varnaraðili byggir einnig á því að sóknaraðilar hafi hvorki sannað né gert sennilegt að réttindi þeirra fari forgörðum við að bíða efnisdóms um ætluð réttindi sín, sbr. 1. mgr. 24. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. Vísar hann til þess að í málatilbúnaði sóknaraðila sé ekkert fjallað um hvers vegna ákvæði um refsingu eða skaðabætur tryggi ekki nægjanlega hagsmuni þeirra og verði því að leggja til grundvallar að svo sé málum einmitt farið.

Niðurstaða

23. Skilyrðum lögbanns er lýst í 24. gr. laga nr. 31/1990. Lögbann verður lagt við byrjaðri eða yfirvofandi athöfn ef gerðarbeiðandi sannar eða gerir sennilegt að athöfnin brjóti eða muni brjóta gegn lögvörðum rétti hans, að gerðarþoli hafi þegar hafist handa um athöfnina eða muni gera það og að réttindi hans muni fara forgörðum eða verða fyrir teljandi spjöllum verði hann knúinn til að bíða dóms um þau. Þá verður gerðarbeiðandi að sýna fram á að réttarreglur um refsingu eða skaðabætur tryggi ekki nægilega hagsmuni hans.

24. Sóknaraðilar reisa beiðni sína um lögbann á því að um sé að ræða einkaveg í skilningi 11. gr. vegalaga sem þeim sé heimilt að loka fyrir umferð óviðkomandi ökutækja, sbr. 53. gr. laganna. Varnaraðili telur aftur á móti að hann þurfi að komast að veiðistöðum í Stóru-Laxá fyrir landi jarða sóknaraðila, Iðu I og II. Hann byggir jafnframt á því að eftir uppsögn samningsins frá 21. ágúst 1978 og í kjölfar úrskurðar um nýtt ósamat Stóru-Laxár gagnvart Hvítá 4. júlí 2025 sé honum nauðsynlegt, sem leigutaka veiðiréttar í Stóru-Laxá, að komast um veginn til eftirlits svo og rannsókna á vatnafari og laxagengd.

25. Fyrir liggur að varnaraðili hefur ítrekað virt að vettugi lokun vegarins og rofið í um 30 skipti veglása með tilheyrandi eignaspjöllum. Þá er ljóst að hann hyggst að óbreyttu halda áfram að nota veginn. Þótt það ráði ekki úrslitum í máli þessu er einnig til þess að líta að lagt hefur verið lögbann á varnaraðila, einkahlutafélag hans Bergsnös og Stóru-Laxárdeild Veiðifélags Árnesinga við veiðum þeirra fyrir landi jarða Iðu I og II.

26. Málflutningur varnaraðila í þá veru að afmörkun veiðisvæðis Stóru-Laxár í ósi í Hvítá hafi verið óráðin þar til framangreindur úrskurður um ósinn gekk 4. júlí 2025 er haldlaus. Af gögnum málsins er ljóst að ekki var deilt um þau mörk í meira en hálfa öld eða allt þar til ágreiningur sá reis sem mál þetta er sprottið af. Tilvitnaður úrskurður fær því í engu breytt niðurstöðu málsins enda verður einstökum veiðisvæðum félagsins og afmörkun þeirra hvert gagnvart öðru, hvað sem úrskurðinum líður, ekki breytt án aðkomu Veiðifélags Árnesinga, sbr. 13. grein samþykkta þess félags og 3. mgr. 37. gr. laga nr. 61/2006. Þá fæst ekki séð að hin ætlaða uppsögn á samningnum frá 21. ágúst 1978 hafi þýðingu varðandi hagsmuni varnaraðila af umferð um veginn. Auk þess hefur ekki af hans hálfu verið sýnt fram á að vegurinn hafi til þessa verið nýttur fyrir umferð veiðimanna á vegum Stóru-Laxárdeildar Veiðifélags Árnesinga. Þegar af þeirri ástæðu kemur ekki til álita að hann njóti slíks réttar á grundvelli 4. mgr. 37. gr. laga nr. 61/2006. Er áréttað að umferðarréttur á grundvelli þess ákvæðis sæti eðli máls samkvæmt þröngri túlkun. Hér eru aðstæður því með allt öðrum hætti en í dómi Landsréttar 5. júní 2025 í máli nr. 489/2023.

27. Af framangreindu má ljóst vera, öndvert við þá niðurstöðu sem komist var að í forsendum hins kærða úrskurðar, að varnaraðili hefur ekki sýnt fram á það í málinu að hann njóti umferðarréttar um veg sóknaraðila. Samkvæmt því verður fallist á með sóknaraðilum að þeim hafi verið heimilt að bregðast við óviðkomandi umferð um veginn og því ónæði sem af henni hlaust með lokun hans. Lokunin þjónaði þeim lögmæta tilgangi að hindra ónæði og rask af óviðkomandi umferð og tryggja friðhelgi einkalífs, svo og rétt sóknaraðila til að njóta eignarréttinda sinna í friði, þar á meðal veiðiréttar fyrir jörðum sínum Iðu I og II.

28. Þá er ekki fallist á það með varnaraðila í ljósi atvika máls þessa og að virtum aðdraganda þess að réttarreglur um skaðabætur tryggi nægjanlega hagsmuni sóknaraðila eða að hagsmunir þeirra af því að fá lagt á lögbannið séu mun minni en hagsmunir varnaraðila af því að það verði ekki lagt á, sbr. 1. og 2. tölulið 3. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990.

29. Að öllu framangreindu gættu hafa sóknaraðilar gert sennilegt að varnaraðila sé óheimilt að aka vélknúnum ökutækjum um einkaveg í landi þeirra Iðu I og II í Bláskógabyggð eða fela öðrum slíkan akstur og rjúfa til þess keðjulæsingar á veghliði. Í samræmi við þetta og með því að fullnægt er að öðru leyti skilyrðum 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir sýslumann að leggja umbeðið lögbann á svo sem í dómsorði greinir.

30. Málskostnaður fyrir héraðsdómi fellur niður.

31. Að öllu framansögðu gættu verður varnaraðila gert að greiða sóknaraðilum kærumálskostnað fyrir Landsrétti og Hæstarétti eins og fram kemur í dómsorði.

Dómsorð:

Felld er úr gildi ákvörðun sýslumannsins á Selfossi 13. júní 2025 um að hafna beiðni sóknaraðila, Jóhönnu Bríetar Ingólfsdóttur, Lofts Ingólfssonar, Guðrúnar Bríetar Gunnarsdóttur, Jóhanns Hjartarsonar, Jóhanns Ámundasonar, Óskars Þorsteinssonar, Hólmfríðar Ingólfsdóttur, Vilhjálms Skarphéðinssonar, Bríetar Þorsteinsdóttur, Guðmundar Ingólfssonar, Þórðar Þorsteinssonar, Bergljótar Þorsteinsdóttur, Hrefnu Gunnarsdóttur, Gerðar Betu Jóhannsdóttur, Jóhönnu Þorsteinsdóttur, Erlu Þorsteinsdóttur, Kolbrúnar Gunnarsdóttur, Guðmundar Gunnarssonar, Ómars Feykis Sveinssonar, Árna Gunnars Sveinssonar, Guðrúnar Þorsteinsdóttur, Aðalsteins Jóhannssonar, Önnu Maríu Ámundadóttur, Loga Fannars Sveinssonar, Ámunda Rúnars Sveinssonar, Ernu Þórisdóttur, Guðmundar Þorbjarnar Harðarsonar, Guðrúnar Haraldsdóttur, Kristjáns Harðarsonar, Helga Ágústssonar, Þórðar Guðmannssonar, Marinós Más Magnússonar, Sveinbjörns Úlfarssonar, Vennýjar R. Sigurðardóttur, Guðrúnar Kristínar Þórisdóttur, Öglu Rögnu Úlfarsdóttur, Gunnars Steins Úlfarssonar og Friðþjófs Adolfs Ólasonar um lögbann hjá varnaraðila, Finni Birni Harðarsyni.

Lagt er fyrir sýslumann, gegn tryggingu sem hann metur hæfilega, að leggja lögbann samkvæmt kröfu sóknaraðila við því að varnaraðili aki vélknúnum ökutækjum um einkaveg í landi þeirra Iðu I og Iðu II í Bláskógabyggð eða feli öðrum slíkan akstur og rjúfi til þess keðjulæsingar á veghliði.

Málskostnaður fyrir héraðsdómi fellur niður.

Varnaraðili greiði sóknaraðilum hverju um sig 80.000 krónur í kærumálskostnað fyrir Landsrétti og Hæstarétti.