Dómur Hæstaréttar

1. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Björg Thorarensen, Karl Axelsson og Sigurður Tómas Magnússon.

2. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 27. maí 2024 í samræmi við yfirlýsingu ákærðu um áfrýjun. Ákæruvaldið krefst þess að niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sakfellingu ákærðu verði staðfest og refsing hennar þyngd.

3. Ákærða krefst sýknu af kröfum ákæruvalds og að sakarkostnaður hennar verði greiddur úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda hennar.

Ágreiningsefni

4. Málið var höfðað með ákæru 1. september 2022 þar sem ákærðu var gefið að sök að hafa í ágústmánuði 2020 aflað sér og dreift til tveggja nafngreindra kvenna nektarmynd af þáverandi eiginmanni sínum, brotaþolanum A, sem sýndi getnaðarlim hans og tveimur nektarmyndum af brotaþolanum B sem sýndu brjóst hennar. Þetta hafi ákærða gert án samþykkis þeirra. Háttsemi ákærðu var talin varða við 1. mgr. 199. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. áður 209. gr. sömu laga.

5. Með héraðsdómi 7. febrúar 2023 var ákærða sýknuð af kröfum ákæruvalds. Kom fram í dóminum að ótvírætt væri að háttsemi hennar hefði verið til þess fallin að særa blygðunarsemi beggja brotaþola í skilningi 209. gr. almennra hegningarlaga. Á hinn bóginn hefði skilyrði sömu lagagreinar um lostugt athæfi ekki verið uppfyllt. Hefði ákærða framið umræddan verknað í reiði og geðshræringu eftir lestur skilaboða milli brotaþolanna og yrði ekki hlutrænt séð fullyrt að athæfi hennar hefði verið af „kynferðislegum toga og lostugt í skilningi 209. gr. almennra hegningarlaga“.

6. Með hinum áfrýjaða dómi var ákærða sakfelld fyrir umrædda háttsemi sem á verknaðarstundu var talin hafa verið refsiverð samkvæmt 209. gr. almennra hegningarlaga en varðaði nú við 1. mgr. 199. gr. a sömu laga. Í dóminum var talin fram komin nægileg sönnun þess, sem ekki yrði vefengd með skynsamlegum rökum, að háttsemi ákærðu hefði verið lostug í skilningi 209. gr. almennra hegningarlaga og til þess fallin að særa blygðunarsemi beggja brotaþola, svo sem raunin hefði orðið.

7. Áfrýjunarleyfi í málinu var veitt 21. maí 2024, með ákvörðun réttarins nr. 2024-65. Þar segir að samkvæmt 4. málslið 4. mgr. 215. gr. laga nr. 88/2008 skuli orðið við ósk ákærða, sem sýknaður er af ákæruefni í héraðsdómi en sakfelldur fyrir Landsrétti, um leyfi til áfrýjunar nema Hæstiréttur telji ljóst að áfrýjun muni ekki verða til þess að breyta dómi Landsréttar. Talið var að slíku yrði ekki slegið föstu og var því beiðni um áfrýjunarleyfi samþykkt.

Málsatvik

8. Málsatvik eru í meginatriðum óumdeild og er þeim lýst í hinum áfrýjaða dómi sem og héraðsdómi. Þá lýsti ákærða því yfir við þingfestingu málsins í héraði að háttsemi hennar væri rétt lýst í ákæru.

9. Ákærða og brotaþolinn A gengu í hjónaband […]. Þau eiga saman […] syni. Að beggja sögn gekk á ýmsu í hjónabandinu. Flutti brotaþolinn af heimili þeirra í lok júlí 2020 eftir að ákærða tilkynnti honum að hún vildi skilnað. Samtímis lét hann af störfum hjá fyrirtæki […] en þar störfuðu þau bæði á umræddum tíma.

10. Að áliðnum ágústmánuði skoðaði ákærða efni í tölvu sem brotaþolinn A hafði til umráða hjá fyrirtækinu. Hefur hún skýrt ástæður þess á þann veg að hún hafi talið hann haldinn fíkn og viljað ráða fram úr því um hvers kyns fíkn væri að ræða. Ákærða skoðaði Messenger-samskipti í tölvunni og komst þar yfir textaskilaboð milli brotaþolanna sem munu hafa kynnst nokkru fyrr. Ákærða þekkti ekki á þeim tíma til brotaþolans B. Hefur ákærða borið að hún hafi talið að brotaþolar fjölluðu í skilaboðunum á lítilsvirðandi hátt um syni þeirra fyrrverandi hjónanna. Prentaði ákærða út samskipti þeirra. Daginn eftir, sem mun hafa verið 27. ágúst 2020, sendi hún ljósmyndir sem hún hafði tekið af níu blaðsíðum af skilaboðunum sem viðhengi með tölvupósti til A, D og C. Á þremur þessara blaðsíðna voru þær ljósmyndir sem ákært er vegna í málinu.

11. Ákærða hefur borið að tilætlun hennar með sendingu tölvupóstanna hafi verið að vekja athygli á því hve neikvæð afstaða brotaþolans A væri til sona þeirra og hvernig hann ræddi um þá við brotaþolann B í umræddum samskiptum. Hafi velferð drengjanna ráðið för og hún leitast við að sýna fram á að hann glímdi við fíkn, ætti að leita sér aðstoðar og væri ekki hæfur til að umgangast þá. Kynferðislegu myndirnar og sending þeirra hafi verið aukaatriði í því sambandi og bæri að skoða þær í samhengi við textaskilaboðin og ástand hans á þessum tíma.

Helstu röksemdir ákæruvalds og ákærðu

12. Ákæruvaldið vísar til þess að ákærða hafi viðurkennt þá háttsemi sem henni er gefin að sök í ákæru. Hún hafi falið í sér lostugt athæfi í skilningi 209. gr. almennra hegningarlaga. Leggja beri hlutrænan mælikvarða til grundvallar þegar metið sé hvort athæfi sé lostugt í skilningi ákvæðisins. Það sé ekki skilyrði samkvæmt lagagreininni að kynferðislegar hvatir hafi búið að baki verknaði. Vísar ákæruvaldið meðal annars til þess að háttsemi ákærðu sé í meginatriðum sambærileg þeim ákæruefnum sem til umfjöllunar voru í dómum Hæstaréttar 18. október 2007 í máli nr. 242/2007 og 10. desember 2015 í máli nr. 312/2015. Í síðarnefnda dóminum hafi Hæstiréttur lagt til grundvallar að 209. gr. almennra hegningarlaga uppfyllti áskilnað 1. gr. laganna og 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Þá vísar ákæruvaldið til sambærilegs rökstuðnings í dómi Landsréttar 29. janúar 2021 í máli nr. 131/2019.

13. Ákæruvaldið vísar til þess að fram komi í greinargerð með frumvarpi að lögum nr. 8/2021, um breytingu á almennum hegningarlögum að eitt af markmiðum lögfestingar ákvæðis 199. gr. a hafi verið að styrkja réttarvernd einstaklinga gegn brotum á kynferðislegri friðhelgi þeirra. Þar komi fram að löggjafanum hafi þótt nokkuð vanta upp á að kynferðisleg friðhelgi nyti fullnægjandi réttarverndar. Hafi það annars vegar helgast af því að ekki hefði verið gert sérstaklega ráð fyrir réttarvernd kynferðislegrar friðhelgi í lögum og hins vegar að dómaframkvæmd hefði ekki þótt nægilega stöðug. Ákæruvaldið telur þó að dómaframkvæmd fyrir setningu ákvæðisins hafi almennt verið orðin föst í sessi og bendir því til stuðnings á tilvitnaðan dóm Landsréttar í máli nr. 131/2019 þar sem snúið hafi verið við sýknudómi héraðsdóms.

14. Ákærða telur niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um sakfellingu vera ranga. Hún vísar til þess að ákæruvaldið hafi ekki sannað svo að hafið sé yfir skynsamlegan vafa að verknaður ákærðu hafi verið af kynferðislegum toga. Ákærða telur ekki standast þær forsendur dóma Landsréttar 18. júní 2020 í máli nr. 535/2019, 29. janúar 2021 í máli nr. 131/2019, 17. febrúar 2023 í máli nr. 44/2022 og hins áfrýjaða dóms að hvatir að baki verknaði skipti ekki máli þegar metið sé hvort athæfi hafi verið lostugt samkvæmt 209. gr. almennra hegningarlaga. Túlkun ákvæðisins í þessum dómum sé í engu samræmi við efnisinnihald þess, gangi gegn fordæmum Hæstaréttar og brjóti gegn 1. gr. almennra hegningarlaga og 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrárinnar. Að þessu gættu verði háttsemi ákærðu ekki heimfærð til 209. gr. almennra hegningarlaga og geti því hvorki varðað refsingu samkvæmt þeirri lagagrein né 1. mgr. 199. gr. a laganna, sbr. 1. gr. laga nr. 8/2021.

Niðurstaða

15. Svo sem fram er komið er ekki deilt um þau málsatvik sem þýðingu hafa. Ákærða hefur viðurkennt að hafa í ágúst 2020 aflað sér og dreift þeim myndum af brotaþolunum sem ákæran lýtur að.

16. Í 1. mgr. 2. gr. almennra hegningarlaga er mælt fyrir um að hafi refsilöggjöf breyst frá því að verknaður var framinn til þess er dómur gengur ráðist refsinæmi verknaðar og ákvörðun um refsingu af fyrirmælum yngri laganna. Aldrei megi þó dæma refsingu nema heimild hafi verið til þess í lögum þegar verk var framið og ekki þyngri refsingu en orðið hefði eftir þeim lögum. Þá segir í 1. mgr. 69. stjórnarskrárinnar að engum verði gert að sæta refsingu nema hann hafi gerst sekur um háttsemi sem var refsiverð samkvæmt lögum á þeim tíma þegar hún átti sér stað eða megi fullkomlega jafna til slíkrar háttsemi.

17. Af hálfu ákæruvaldsins er á því byggt að ákærða hafi með þeirri háttsemi sem í ákæru greinir gerst brotleg við 1. mgr. 199. gr. a almennra hegningarlaga, sbr. 1. gr. laga nr. 8/2021, sem tók gildi 27. febrúar 2021. Ráðist refsinæmi og refsiákvörðun af þeirri lagagrein. Jafnframt byggir ákæruvaldið á því að þegar atvik máls áttu sér stað hafi háttsemi ákærðu verið refsinæm samkvæmt 209. gr. laganna.

18. Ákvæði 199. gr. a almennra hegningarlaga var lögfest með 1. gr. laga nr. 8/2021 um breytingu á almennum hegningarlögum. Hljóðar 1. mgr. svo:

Hver sem útbýr, aflar sér eða öðrum, dreifir eða birtir myndefni, texta eða sambærilegt efni, þ.m.t. falsað efni, af nekt eða kynferðislegri háttsemi annars manns án hans samþykkis skal sæta sektum eða fangelsi allt að 4 árum.

19. Staðfest verður með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms sú niðurstaða að ákærða hafi aflað sér og dreift myndum sem sýndu nekt brotaþola án samþykkis þeirra, sbr. 199. gr. a almennra hegningarlaga. Kemur að því búnu til skoðunar hvort sama háttsemi hafi á verknaðarstundu falið í sér brot gegn 209. gr. laganna en greinin er svohljóðandi:

Hver sem með lostugu athæfi særir blygðunarsemi manna eða er til opinbers hneykslis skal sæta fangelsi allt að 4 árum, en fangelsi allt að 6 mánuðum eða sektum ef brot er smávægilegt.

20. Ákvæðið var upphaflega lögfest með eldri hegningarlögum handa Íslandi frá árinu 1869 og var með smávægilegri orðalagsbreytingu tekið upp við lögfestingu gildandi hegningarlaga árið 1940.

21. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms sem vísar þar um til forsendna héraðsdóms er fallist á að með umræddri háttsemi ákærðu hafi hún sært blygðunarsemi brotaþola í merkingu 209. gr. almennra hegningarlaga. Eftir stendur þá að taka afstöðu til þess hvort háttsemi ákærðu hafi jafnframt falið í sér lostugt athæfi í skilningi tilvitnaðrar lagagreinar en um það atriði var komist að öndverðri niðurstöðu í dómi héraðsdóms og hinum áfrýjaða dómi.

22. Með „lostugu athæfi“ í skilningi ákvæðisins er átt við athöfn sem er af kynferðislegum toga en gengur skemmra en samræði og önnur kynferðismök, sbr. dóma Hæstaréttar 18. október 2007 í máli nr. 242/2007 og 10. desember 2015 í máli nr. 312/2015. Lagður hefur verið hlutrænn mælikvarði á það hvað teljist lostugt athæfi í skilningi 209. gr. almennra hegningarlaga og þá að virtum atvikabundnum aðstæðum hverju sinni. Ekki er ráðandi þáttur við það mat af hvaða hvötum verknaðurinn er sprottinn, sbr. til hliðsjónar fyrrnefndan dóm Hæstaréttar í máli nr. 312/2015.

23. Svo sem rakið hefur verið skoðaði ákærða innihald tölvu sem brotaþolinn A hafði haft til umráða á sameiginlegum vinnustað þeirra. Þar fann hún samskipti brotaþolanna í Messenger-skilaboðakerfinu. Prentaði hún út um 100 blaðsíður af þeim samskiptum. Daginn eftir tók ákærða ljósmyndir af níu blaðsíðum og sendi þær sem viðhengi með tölvupósti til A og þeirra tveggja kvenna sem fyrr er getið. Á þremur af þeim blaðsíðum voru myndir af hluta af brjósti eða brjóstum brotaþolans B, ein mynd sýndi andlit og nakinn efri hluta líkama A liggjandi í rúmi og þá var ein mynd af getnaðarlim hans. Textaskilaboð milli brotaþolanna tveggja á sömu blaðsíðum eru persónuleg þeirra í milli og hafa enga tengingu við persónu ákærðu eða sona þeirra fyrrverandi hjóna. Ákært er vegna þriggja þessara mynda. Á þremur öðrum blaðsíðum sem ákærða sendi ber hins vegar ákærðu og syni hennar á góma.

24. Þótt fallist sé á það með ákærðu að umræddar gjörðir hennar hafi öðrum þræði stjórnast af reiði og geðshræringu vegna þess hvernig brotaþolinn A ræddi um syni þeirra í samskiptum við brotaþolann B er á hinn bóginn til þess að líta að ákærða valdi sérstaklega níu blaðsíður úr um 100 blaðsíðna samskiptum og sendi með tilvitnuðum tölvupósti. Þetta gerði hún daginn eftir að hún komst að þessum samskiptum. Þær myndir sem ákært er vegna og textaskilaboðin sem þeim fylgdu í samskiptum brotaþola lutu alfarið að persónulegum samskiptum þeirra, þar með talið kynferðislegum. Á þeim blaðsíðum sem þessar myndir og samskipti voru á var sem fyrr segir ekki að finna neinar tilvísanir til ákærðu eða sona þeirra. Með hliðsjón af því verður val hennar á umræddum myndum með engu móti skýrt með vísan til þeirra ástæðna sem hún ber fyrir sig. Að þessum aðstæðum virtum þykir einsýnt að sending ákærðu á nektarmyndum af brotaþolum til kvennanna tveggja hafi verið af kynferðislegum toga. Er því komin fram nægileg sönnun, sem ekki verður vefengd með skynsamlegum rökum, fyrir því að háttsemi ákærðu hafi umrætt sinn verið lostug í skilningi 209. gr. almennra hegningarlaga. Ákvæði greinarinnar þannig skýrt uppfyllir áskilnað 1. gr. almennra hegningarlaga og 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 312/2015. Verður ákærða því sakfelld fyrir þá háttsemi sem í ákæru greinir og er þar réttilega heimfærð til refsiákvæða.

25. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um refsingu ákærðu. Þá verða ákvæði hans um sakarkostnað í héraði og áfrýjunarkostnað staðfest.

26. Ákærðu verður gert að greiða áfrýjunarkostnað málsins fyrir Hæstarétti, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, sem ákveðin eru með virðisaukaskatti eins og segir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Ákærða, X, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 1.121.871 krónu, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, Sigurbjörns Þorbergssonar lögmanns, 1.004.400 krónur.