Dómur Hæstaréttar

1. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Björg Thorarensen, Sigurður Tómas Magnússon og Skúli Magnússon.

2. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 29. desember 2025. Þau krefjast þess að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur. Til vara krefst hvort þeirra um sig að stefndu verði óskipt dæmdir til að greiða sér skaðabætur að fjárhæð 15.000.000 króna með 4,5% vöxtum frá 18. maí 2020 til 23. apríl 2024 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hvort áfrýjenda þess að stefndu greiði málskostnað á öllum dómstigum eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

3. Stefndu hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti.

4. Málið var skriflega flutt og dómtekið 13. febrúar 2026.

Ágreiningsefni og málsmeðferð

5. Efnislegur ágreiningur málsins varðar kröfu áfrýjenda um miskabætur úr hendi stefndu vegna andláts sonar þeirra sem féll útbyrðis af netabát 18. maí 2020 þegar hann var að störfum fyrir stefnda C hf. Telja áfrýjendur að tjón þeirra megi rekja til stórfellds gáleysis útgerðarinnar og starfsmanna hennar þar sem sonur þeirra hafi ekki fengið nauðsynlega öryggisfræðslu, leiðbeiningum um störf hans verið ábótavant, skipstjóri ekki sinnt eftirliti með ferðum skipverja og vanrækt hafi verið að tilkynna atvikið til rannsóknarnefndar samgönguslysa. Að því er varðar formhlið málsins telja áfrýjendur að synjun Landsréttar á kröfu um frekari sönnunarfærslu og að málið yrði þar flutt munnlega hafi verið í andstöðu við 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.

6. Með héraðsdómi voru stefndu sýknaðir af kröfum áfrýjenda þar sem ekki var talið sýnt fram á að stefndi C hf. eða starfsmenn félagsins hefðu sýnt af sér stórfellt gáleysi sem væri skilyrði bótaskyldu samkvæmt 2. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og tryggingaverndar meðstefnda. Auk þess væru ósönnuð orsakatengsl ætlaðrar vanrækslu stefnda C hf. og þess að sonur áfrýjenda féll fyrir borð.

7. Áfrýjendur skutu málinu til Landsréttar 27. mars 2025. Með greinargerð þeirra til réttarins 14. maí sama ár voru lögð fram ýmis ný gögn. Jafnframt var þess óskað að fjögur ný vitni gæfu skýrslu og nánar tilgreindar vitnaskýrslur í héraði yrðu spilaðar við upphaf aðalmeðferðar fyrir Landsrétti.

8. Vegna mistaka lögðu stefndu ekki fram greinargerð fyrir Landsrétti innan lögboðins frests sem rann út 12. júní 2025. Daginn eftir óskuðu þeir eftir undanþágu samkvæmt 5. mgr. 158. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála til að skila greinargerð. Landsréttur hafnaði þeirri beiðni 19. sama mánaðar þar sem skilyrði undanþágu væru ekki uppfyllt. Jafnframt var tekið fram að ekki væri loku fyrir það skotið að frekari sönnunarfærsla færi fram fyrir réttinum en það væri háð mati hlutaðeigandi dómara hvort þeir teldu þörf á að leyfa munnlegan málflutning við þessar aðstæður.

9. Áfrýjendum var með bréfi Landsréttar 20. júní 2025 veittur frestur til 9. júlí sama ár til að ljúka gagnaöflun í málinu. Með erindi til réttarins 5. júlí 2025 fóru þau þess á leit að munnlegur flutningur færi fram þótt stefndu hefðu ekki tekið til varna, sbr. 3. mgr. 158. gr. laga nr. 91/1991. Þar yrðu einnig teknar skýrslur af nýjum vitnum og spilaðar umbeðnar skýrslur af vitnum úr héraði.

10. Á dómþingi Landsréttar 25. september 2025 færði lögmaður áfrýjenda fram röksemdir fyrir beiðni sinni um að fjögur vitni gæfu skýrslu fyrir Landsrétti og að dómurinn hlýddi á upptökur tiltekinna skýrslna í héraði. Þá rökstuddi hann frekar beiðni sína um að málið yrði flutt munnlega fyrir réttinum. Samkvæmt bókun í þingbók tilkynnti dómsformaður að rétturinn myndi ákveða hvort skýrslutökur yrðu heimilaðar og hvort málið yrði munnlega flutt og þá hvort upptökur yrðu spilaðar við aðalmeðferð.

11. Landsréttur ákvað á dómþingi 29. sama mánaðar að hafna kröfum áfrýjenda um sönnunarfærslu, bæði um viðbótarskýrslutökur fyrir réttinum og spilun á framburðum vitna í héraðsdómi. Enn fremur var ákveðið með vísan til 3. mgr. 158. gr. laga nr. 91/1991 að rétturinn myndi kveða upp dóm á grundvelli fyrirliggjandi gagna, þar með talinna upptaka af framburði vitna, og án munnlegs flutnings.

12. Með hinum áfrýjaða dómi Landsréttar 9. október 2025 var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að sýkna stefndu.

13. Áfrýjunarleyfi var veitt 22. desember 2025, með ákvörðun Hæstaréttar nr. 2025-157, á þeim grunni að á málsmeðferð Landsréttar kynnu að vera þeir annmarkar að rétt væri að heimila áfrýjun málsins.

Niðurstaða

14. Aðalkröfu sína um ómerkingu dóms Landsréttar byggja áfrýjendur á því að málsmeðferð fyrir réttinum hafi verið stórlega ábótavant. Þau hafi áfrýjað málinu, lagt fram greinargerð innan lögboðins frests og boðað þar frekari sönnunarfærslu til að bregðast við forsendum héraðsdóms. Til hafi staðið að leiða ný vitni fyrir réttinn, tvo lögreglumenn sem komu að rannsókn málsins og tvo nefndarmenn úr rannsóknarnefnd samgönguslysa, meðal annars til að varpa ljósi á ástæður þess að nefndin taldi ekki tilefni til rannsóknar.

15. Þá hafi áfrýjendur rökstutt sérstaklega mikilvægi þess að fá að flytja málið munnlega fyrir Landsrétti. Þótt stefndu hafi þar ekki látið málið til sín taka sé 3. mgr. 158. gr. laga nr. 91/1991 ekki fortakslaus um að munnlegur málflutningur fari ekki fram við þær aðstæður og hafi réttinum borið að fallast á beiðni þeirra þar um. Með synjun Landsréttar um að sönnunarfærsla færi fram og áfrýjendur fengju að flytja mál sitt munnlega hafi verið brotið gegn rétti þeirra til réttlátrar málsmeðferðar samkvæmt 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu.

16. Umkvörtunarefni áfrýjenda varðandi málsmeðferð Landsréttar er samkvæmt framangreindu tvíþætt. Annars vegar lýtur það að neitun á frekari sönnunarfærslu fyrir Landsrétti sem áfrýjendur óskuðu eftir, það er viðbótarskýrslum af fjórum vitnum og spilun á tilteknum framburðum vitna úr héraði. Hins vegar telja þau að Landsréttur hafi ranglega synjað beiðni þeirra um að málið yrði þar munnlega flutt.

17. Hvað varðar fyrra atriðið er þess fyrst að gæta að áfrýjendur lögðu fram ný gögn með greinargerð sinni til Landsréttar, þar á meðal staðfestingu rannsóknarnefndar samgönguslysa um móttöku tilkynningar um atvikið. Þá var þeim veittur viðbótarfrestur til gagnaöflunar.

18. Þótt réttur aðila einkamáls til að leiða fram vitni teljist ótvírætt þáttur í réttlátri málsmeðferð fyrir dómi samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu er hann ekki án takmarkana, eins og ráðið verður af ýmsum fyrirmælum réttarfarslöggjafar. Í 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 er þannig mælt svo fyrir að telji dómari bersýnilegt að atriði, sem aðili vill sanna, skipti ekki máli eða gagn sé tilgangslaust til sönnunar geti hann meinað honum um sönnunarfærslu.

19. Áfrýjendur hafa ekki sýnt fram á að það hefði þýðingu fyrir sönnun um atvik málsins að umrædd vitni kæmu fyrir dóm og svöruðu spurningum um rannsókn þess, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 3. júní 2013 í máli nr. 321/2013. Einnig ber að líta til þess að málið var dæmt á grundvelli allra fyrirliggjandi gagna, þar með talið endurrita og upptaka af framburði vitna í héraði. Var meðal annars vísað til framburðar vitna í hinum áfrýjaða dómi og lagt mat á ný gögn sem áfrýjendur lögðu fram. Ekki er því fallist á með áfrýjendum að ákvörðun Landsréttar, sem tekin var í samræmi við 1. mgr. 164. gr. laga nr. 91/1991 um að synja um frekari sönnunarfærslu, hafi farið í bága við rétt þeirra til réttlátrar málsmeðferðar. Því verður ekki hróflað við þessari ákvörðun réttarins.

20. Munnlegur málflutningur er ein forsenda opinberrar málsmeðferðar fyrir dómi og jafnframt þáttur í réttlátri málsmeðferð aðila einkamáls samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmálans. Hefur það verið staðfest í framkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu, sbr. til hliðsjónar dóm 6. desember 2007 í máli Súsönnu Rósar Westlund gegn Íslandi nr. 42628/04. Af þeirri framkvæmd verður einnig ráðið að réttur til munnlegs málflutnings geti verið takmörkunum háður, svo sem við málsmeðferð á áfrýjunarstigi sem lýtur einvörðungu að lagaatriðum máls. Þá verði að meta í hverju tilviki við beitingu slíkra takmarkana hvernig hagsmunum aðila er háttað og þá í ljósi þeirra álitaefna sem áfrýjunardómstóli er ætlað að leysa úr.

21. Samkvæmt 3. mgr. 161. gr. laga nr. 91/1991 er meginreglan sú að mál fyrir Landsrétti skuli munnlega flutt ef stefndi hefur skilað greinargerð. Í 3. mgr. 158. gr. laganna er hins vegar mælt svo fyrir að hafi stefndi í einkamáli ekki skilað greinargerð til Landsréttar skuli líta svo á að hann krefjist staðfestingar héraðsdóms. Að lokinni gagnaöflun áfrýjanda skuli Landsréttur við þær aðstæður kveða upp dóm í málinu á grundvelli fyrirliggjandi gagna og að jafnaði án munnlegs flutnings. Þessi skipan byggist á þeim rökum að hafi stefndi kosið að taka ekki til varna verði hann jafnframt að þola það óhagræði að koma ekki að andsvörum og mótrökum við greinargerð og viðbótarsönnunargögnum áfrýjanda, eins og honum hefði gefist færi á við munnlegan flutning málsins. Á hinn bóginn er ákvæðið ekki fortakslaust enda myndi slíkt fyrirkomulag í reynd veita stefnda færi á að ákveða einhliða að munnlegur flutningur færi ekki fram og svipta þar með gagnaðila möguleika á að fylgja skriflegum málatilbúnaði sínum eftir.

22. Þegar litið er til markmiðs breytinga á 3. mgr. 158. gr. laga nr. 91/1991 með lögum nr. 18/2019 er ljóst að Landsrétti ber að meta í hverju tilviki hvort áfrýjandi hafi réttmæta hagsmuni af því að fá að reifa munnlega fyrir réttinum sjónarmið að baki kröfum sínum eða viðbótargögnum, jafnvel þótt ekki fari þar fram viðbótarsönnunarfærsla með skýrslutöku af nýjum vitnum.

23. Í beiðni sinni um munnlegan flutning málsins fyrir Landsrétti rökstuddu áfrýjendur ríka hagsmuni sína af því að rétturinn neytti heimildar til að láta hann fara fram þótt stefndi hefði ekki tekið til varna, sbr. 3. mgr. 158. gr. laga nr. 91/1991. Þegar litið er til þeirra sjónarmiða, sérstakra atvika málsins og þeirrar þýðingar sem réttur til munnlegs flutnings máls hefur sem þáttur í réttlátri málsmeðferð fyrir dómi samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu er fallist á með áfrýjendum að efni hafi verið til að heimila þeim að flytja mál sitt fyrir réttinum þótt útivist hefði orðið þar af hálfu stefndu. Samkvæmt því bar Landsrétti að fallast á þá beiðni áfrýjenda.

24. Í ljósi alls framangreinds er um slíkan annmarka á málsmeðferð Landsréttar að ræða að óhjákvæmilegt er að ómerkja hinn áfrýjaða dóm.

25. Rétt er að hver aðili beri sinn kostnað af rekstri málsins fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og málinu vísað á ný til Landsréttar til löglegrar meðferðar.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.