Dómur Hæstaréttar

1. Mál þetta dæma Skúli Magnússon hæstaréttardómari, Árni Kolbeinsson fyrrverandi hæstaréttardómari, Helgi I. Jónsson fyrrverandi hæstaréttardómari, Guðmundur Sigurðsson prófessor og Margrét Einarsdóttir prófessor.

2. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. janúar 2026 en kærumálsgögn bárust réttinum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Landsréttar 8. þess mánaðar þar sem staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að héraðsdómarinn Hólmfríður Grímsdóttir viki sæti í máli varnaraðila gegn sóknaraðila.

3. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi.

4. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Ágreiningsefni

5. Ágreiningur aðila lýtur að hæfi héraðsdómara í máli sem varnaraðili hefur höfðað gegn sóknaraðila til greiðslu skaðabóta. Tilefni málsóknarinnar voru breytingar sem gerðar voru á réttindum félaga í A-deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins á grundvelli laga nr. 127/2016 sem breyttu lögum nr. 1/1997 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Deilt er um hvort dómarinn, sem ekki hefur hafið töku lífeyris en hefur um árabil greitt iðgjöld í A-deild lífeyrissjóðsins, skuli víkja sæti í málinu.

Atvik og meðferð málsins

6. Varnaraðili hóf töku ellilífeyris úr A-deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins í september 2022. Hinn 1. nóvember 2024 höfðaði hún mál gegn sóknaraðila til greiðslu 172.138 króna ásamt nánar tilgreindum vöxtum. Var málatilbúnaður hennar einkum á því reistur að fyrrnefnd lög nr. 127/2016 hefðu heimilað róttækar breytingar á réttindakerfi A-deildar sjóðsins og ellilífeyrir hennar skertur á þeim grundvelli frá árinu 2023. Var einkum vísað til þess að þessi skerðing væri andstæð grunnreglum stjórnarskrár og Mannréttindasáttmála Evrópu um jafnræði og vernd eignarréttar.

7. Með úrskurði 17. nóvember 2025 vék héraðsdómarinn Hólmfríður Grímsdóttir sæti í málinu. Í forsendum úrskurðarins kom fram að dómarinn hefði sjálf verið félagi í A-deild lífeyrissjóðsins allt frá árinu 2000. Úrlausn sakarefnis málsins varðaði því fjárhagslega hagsmuni hennar. Breytti þar engu þótt hún hefði ekki hafið töku lífeyris úr sjóðnum þar sem fyrirséð væri að umræddar breytingar myndu hafa áhrif á fjárhagsleg réttindi hennar til framtíðar. Var það niðurstaða dómarans að málið varðaði svo umtalsverða og sérstaka fjárhagslega hagsmuni hennar að ylli vanhæfi til meðferðar þess í skilningi g-liðar 5. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í því tilliti var áréttað að reglum um hæfi dómara væri ætlað að stuðla að trausti aðila og almennings til hlutleysis dómstóla.

8. Með hinum kærða úrskurði staðfesti Landsréttur niðurstöðu héraðsdóms með vísan til áðurgreindra forsendna hans en að viðbættum frekari röksemdum. Í úrskurðinum sagði þannig að ætla mætti að langflestir núverandi starfsmenn ríkisins, þar á meðal nær allir starfandi héraðsdómarar landsins, væru sjóðfélagar í A-deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins og hefðu hagsmuni af úrlausn málsins. Þá var vísað til þess að héraðsdómarinn í málinu ætti það sameiginlegt með stórum hópi fólks að hafa fjárhagslegra hagsmuna að gæta að þessu leyti. Þessi hópur væri þó töluvert minni og nokkuð afmarkaðri en sá hópur sem hefði haft hagsmuni af niðurstöðu í því máli er leyst var úr með dómi Hæstaréttar 30. apríl 2014 í máli nr. 266/2014. Yrði ekki fram hjá því litið að verulega fleiri væru í þeirri stöðu að eiga engra fjárhagslegra hagsmuna að gæta af úrlausn málsins en þeir sem hagsmuni ættu af því. Þá væri til þess að líta að efnislega lyti málið að því hvort heimilt hefði verið samkvæmt eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar að gera þá grundvallarbreytingu á lífeyrisréttindum ríkisstarfsmanna að afnema tryggingu launagreiðanda á lögbundnum réttindum sjóðfélaga í A-deild lífeyrissjóðsins eins og áður leiddi af II. kafla laga nr. 1/1997, sbr. einkum þágildandi 4. mgr. 13. gr. þeirra laga.

9. Leyfi til að kæra úrskurð Landsréttar til Hæstaréttar var veitt 5. mars 2026, með ákvörðun réttarins nr. 2026-9, á þeim grundvelli að úrlausn um kæruefnið gæti haft grundvallarþýðingu fyrir meðferð þess.

10. Undir meðferð málsins fyrir Hæstarétti óskaði rétturinn eftir upplýsingum frá Landsrétti um hvernig lífeyrissjóðsgreiðslum þeirra dómara sem kváðu upp hinn kærða úrskurð væri háttað.

Niðurstaða

11. Í a- til f-lið 5. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er mælt fyrir um nánar tiltekin atvik og aðstæður sem leiða til vanhæfis dómara. Að þeim frágengnum er dómari einnig vanhæfur til að fara með mál ef fyrir hendi eru önnur atvik eða aðstæður en þar greinir sem til þess eru fallnar að draga óhlutdrægni hans með réttu í efa, sbr. g-lið greinarinnar.

12. Af 1. mgr. 6. gr. sömu laga leiðir að dómara ber að gæta af sjálfsdáðum að hæfi sínu til að fara með mál þótt aðili geti einnig krafist að hann víki sæti. Kveður dómari sjálfur upp úrskurð um kröfu þessa efnis svo og ef hann víkur sæti af sjálfsdáðum, sbr. 2. mgr. greinarinnar. Af þessu leiðir að það er sá hinn sami dómari og krafist er að víki sæti vegna vanhæfis sem fyrsta kastið leysir úr því hvort orðið skuli við slíkri kröfu eða hvort efni séu til að hann geri það að eigin frumkvæði.

13. Samkvæmt a-lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 sæta úrskurðir héraðsdómara um hvort hann víki sæti í máli kæru til Landsréttar og eiga hæfisreglur 5. gr. laganna þá við um dómara Landsréttar sem skera úr um hæfi héraðsdómarans, sbr. 4. mgr. 150. og 166. gr. þeirra. Ber að hafa í huga að við þessar aðstæður er það hlutverk Landsréttar að endurskoða niðurstöðu héraðsdómara um sitt eigið hæfi. Er brýnt að dómarar á kærustigi gæti að hæfi sínu samkvæmt þeim réttarfarsreglum sem áður greinir svo réttlát meðferð máls fyrir óháðum og óhlutdrægum dómstóli sé tryggð, sbr. til hliðsjónar dóm Mannréttindadómstóls Evrópu 24. júní 2025 í máli nr. 4986/24, A og B gegn Möltu, lið 75.

14. Svo sem áður greinir vék héraðsdómarinn Hólmfríður Grímsdóttir sæti í málinu af þeirri ástæðu að hún hefði greitt iðgjöld til A-deildar Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins allt frá árinu 2000. Í hinum kærða úrskurði var lagt til grundvallar að héraðsdómarinn hefði umtalsverða og sérstaka fjárhagslega hagsmuni af úrslitum málsins sem félagi til margra ára í þeirri deild sjóðsins. Væru aðstæður því til þess fallnar að draga mætti óhlutdrægni hennar í efa samkvæmt fyrrnefndum g-lið 5. gr. laga nr. 91/1991.

15. Fyrir liggur að þeir dómarar sem stóðu að hinum kærða úrskurði hafa um árabil sjálfir einnig verið sjóðfélagar í A-deild lífeyrissjóðsins. Verður því ekki annað ráðið en að þeir séu í áþekkri stöðu og sá héraðsdómari sem þeir töldu rétt að viki sæti í málinu vegna vanhæfis.

16. Við þær aðstæður sem nú hefur verið lýst brast fyrrgreinda landsréttardómara hæfi til að fara með málið og leysa úr því. Er þá til þess að líta að tilgangur hinnar almennu vanhæfisreglu g-liðar 5. gr. laga nr. 91/1991 er ekki einungis að tryggja óhlutdrægni dómara í tilteknu máli heldur einnig að stuðla að trausti málsaðila svo og almennings til dómstóla. Sé uppi réttmætur vafi um óhlutdrægni dómara er því rétt að hann víki sæti, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 22. apríl 2015 í máli nr. 511/2014 og 1. júní 2017 í máli nr. 90/2016.

17. Þar sem málið hefur samkvæmt framangreindu ekki hlotið löglega meðferð fyrir Landsrétti er óhjákvæmilegt að fella hinn kærða úrskurð úr gildi og leggja fyrir réttinn að taka það til meðferðar að nýju. Getur ágreiningur aðila því ekki komið frekar til úrlausnar Hæstaréttar.

18. Rétt er að kærumálskostnaður falli niður.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og málinu vísað til Landsréttar til löglegrar meðferðar.

Kærumálskostnaður fellur niður.