Dómur Hæstaréttar

1. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Karl Axelsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Sigurður Tómas Magnússon.

2. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 22. maí 2025. Þeir krefjast sýknu af öllum kröfum stefnda og málskostnaðar á öllum dómstigum.

3. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

Ágreiningsefni

4. Ágreiningur aðila lýtur að því hvort áfrýjandi A hf. beri skaðabótaábyrgð á líkamstjóni sem stefndi varð fyrir […] ágúst 2018 við störf fyrir félagið sem var með frjálsa ábyrgðartryggingu hjá áfrýjanda VÍS tryggingum hf.

5. Með héraðsdómi 11. janúar 2024 voru áfrýjendur sýknaðir af kröfu stefnda þar sem slysið yrði hvorki rakið til vanbúnaðar á vinnustað né ófullnægjandi verklags sem áfrýjandi A hf. bæri ábyrgð á heldur til óhappatilviks og aðgæsluleysis stefnda. Með hinum áfrýjaða dómi 13. mars 2025 var hins vegar viðurkennd skaðabótaskylda áfrýjanda A hf. og réttur stefnda til bóta úr frjálsri ábyrgðartryggingu félagsins hjá áfrýjanda VÍS tryggingum hf. Talið var að aðstæður á slysstað og vinnulag hefðu verið ófullnægjandi og skilyrði sakarreglu skaðabótaréttar uppfyllt.

6. Áfrýjunarleyfi var veitt 22. maí 2025, með ákvörðun Hæstaréttar nr. 2025-68, á þeim grunni að úrslit málsins gætu haft verulegt almennt gildi, meðal annars um þýðingu umsagna Vinnueftirlits ríkisins í vinnuslysamálum.

Málsatvik

7. Stefndi slasaðist […] ágúst 2018 við störf hjá áfrýjanda A hf. er hann féll úr 1,55 metra hæð af flatvagni þegar hann var að hífa forsteyptar steypueiningar með bílkrana. Stefndi hlaut varanlegt líkamstjón. Engin vitni voru að falli stefnda.

8. Atvikið var tilkynnt til Vinnueftirlits ríkisins sem kom samdægurs á vettvang. Í umsögn þess um slysið kom fram sú lýsing á málavöxtum að stefndi hefði staðið á flatvagnspalli og verið að ganga á honum er honum „skrikaði fótur og féll niður á jörð um 155 cm fall“. Jafnframt var tiltekið að áfrýjandi A hf. hefði gert skriflega áætlun um öryggi og heilbrigði á vinnustaðnum, þar með talið áhættumat og áætlun um forvarnir. Tilgreind voru þau tæki og búnaður sem notuð hefðu verið umrætt sinn og að stefndi hefði haft tilskilin vinnuvélaréttindi og verið með langa starfsreynslu sem bílstjóri hjá þessum áfrýjanda. Síðan sagði: „Með hliðsjón af framangreindu er mat Vinnueftirlitsins að rekja megi orsök slyssins til eftirfarandi þátta: Skipulagi verkefnisins við hífingar á steypueiningum var ábótavant. Staðsetningu stjórnanda bílkrana við hífingar. Fullnægjandi fallvarnir vantaði.“ Þá var í skýrslunni vísað til þess að atvinnurekandi bæri ábyrgð á því að vinnu skyldi haga og framkvæma þannig að gætt væri fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta samkvæmt 37. gr., sbr. 13. og 14. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Þá var tekin upp í umsögnina 4. gr. reglugerðar nr. 367/2006 um notkun tækja er lýtur að skyldu atvinnurekanda um gerð áhættumats sem eins og áður greinir lá fyrir er slysið varð. Loks voru í umsögninni svofelld „fyrirmæli um úrbætur […] 1. Þegar unnið er í hæð þarf að tryggja að fallvarnir séu til staðar. 2. Yfirfara áhættumat með verkefni með tilliti til slyssins.“

9. Í vinnureglum áfrýjanda A hf. sem giltu um verkið segir: „Vinna í hæð. Fallvarnarbúnað skal nota þegar unnið er í hæð yfir 2 m. Afmarkið svæðið fyrir neðan ykkur (vinnuradius). Notið viðurkennda stiga, vinnupalla og mannlyftur sem eru í lagi. Gangið úr skugga um að allur búnaður sé skoðaður og í góðu lagi.“

10. Fyrir liggur matsgerð um varanlega læknisfræðilega örorku stefnda vegna slyssins. Áfrýjandi VÍS tryggingar hf. og stefndi hafa gert upp bætur úr slysatryggingu launþega áfrýjanda A hf. hjá tryggingafélaginu.

11. Slysið var tilkynnt til Sjúkratrygginga Íslands 14. janúar 2019.

Málsástæður

Helstu málsástæður áfrýjenda

12. Áfrýjendur byggja á því að engar forsendur séu til að láta áfrýjanda A hf. bera skaðabótaábyrgð á líkamstjóni stefnda, hvorki á grundvelli sakarreglu skaðabótaréttar né reglna um vinnuveitendaábyrgð. Ósannað sé að slysið megi rekja til saknæmrar háttsemi áfrýjanda A hf. eða starfsmanna hans. Þeir vísa til þess að allur búnaður flatvagnsins sem stefndi hafi notað við verkið hafi verið í samræmi við lög nr. 46/1980, 4. gr. II. viðauka reglugerðar nr. 367/2006, þágildandi umferðarlög nr. 50/1987 og þágildandi reglugerð um gerð og búnað ökutækja nr. 822/2004. Engin skylda hafi verið samkvæmt ákvæðum þessara laga og reglugerða til að nota sérstakar fallvarnir við verkið.

13. Áfrýjendur byggja á því að tjón stefnda verði annað hvort rakið til aðsvifs hans eða óhappatilviks og aðgæsluleysis hans sjálfs. Leggja verði til grundvallar þá atvikalýsingu sem ráða megi af frumgögnum málsins þannig að dómsniðurstaða verði byggð á því að stefndi hafi annað hvort fengið aðsvif og fallið aftur fyrir sig af palli flatvagnsins eða gleymt sér um stund og stigið út af honum.

14. Samkvæmt meginreglum skaðabóta- og vátryggingaréttar beri tjónþoli sönnunarbyrði um að slys hafi átt sér stað og á tildrögum þess. Þá þurfi tjónþoli að sanna að orsakatengsl séu á milli hinnar saknæmu háttsemi og tjóns og að það sé sennileg afleiðing hennar. Beri stefndi því sönnunarbyrði fyrir því að hann hafi stigið út af vagninum en ekki fengið aðsvif og fallið af honum. Óumdeilt sé að slysið hafi verið tilkynnt til Vinnueftirlitsins og að fyrir hendi hafi verið áhættumöt og verklagsreglur vegna téðs verks. Því séu engar forsendur til að víkja frá hefðbundnum sönnunarreglum.

15. Fyrir liggi að stefndi hafði unnið hjá áfrýjanda A hf. í um 20 ár þegar hann slasaðist og margoft framkvæmt verk sambærilegt því sem hann var að vinna þegar slysið varð. Stefndi hafi sjálfur ákveðið tilhögun verksins og stýrt því. Hann hafi verið með öku- og vinnuvélaréttindi á slysdegi og lýst því fyrir dómi að hann hafi aldrei notað fallvarnir við vinnu á flatvagni. Með framburði stefnda sé sannað að það hafi ekki verið almennt verklag að nota fallvarnir við sambærileg verk. Hafi stefndi ekki sýnt fram á að verklagi eða skipulagi verksins, sem hvorki hafi verið óvenjulegt né sérstaklega hættulegt, hafi verið ábótavant. Óumdeilt sé að verklagsreglur hafi verið í öryggishandbók og að stefnda hafi borið að fylgja þeim. Engar sértækar verklagsreglur hafi þó gilt um það verk sem stefndi vann umrætt sinn.

16. Áfrýjendur andmæla niðurstöðum Vinnueftirlitsins um að skipulagi verkefnisins og staðsetningu stjórnanda bílkrana við hífingu hafi verið ábótavant. Byggja þeir sérstaklega á því að Landsrétti hafi ekki verið heimilt að líta til skýrslunnar eða niðurstaðna hennar við sakarmat. Slík nálgun við mat á sök stríði gegn ákvæði 3. mgr. 81. gr. laga nr. 46/1980 sem tekið hafi gildi 1. janúar 2025. Samkvæmt því skuli skýrslum Vinnueftirlits um rannsókn einstakra vinnuslysa, óhappa og mengunar ekki beitt sem sönnunargögnum í dómsmálum auk þess sem rannsókn stofnunarinnar skuli ekki miða að því að ákvarða sök eða ábyrgð. Eftir gildistöku þessa ákvæðis sé dómstólum því beinlínis óheimilt að líta til umsagna og niðurstaðna Vinnueftirlits við sakarmat. Á þetta hafi áfrýjandi bent í kjölfar gildistöku ákvæðisins í beiðni hans um áfrýjunarleyfi.

Helstu málsástæður stefnda

17. Stefndi byggir á því að áfrýjandi A hf. beri skaðabótaábyrgð á vinnuslysinu á grundvelli sakarreglu skaðabótaréttar og reglunnar um vinnuveitendaábyrgð en slysið verði rakið til vanbúnaðar á vinnustað sem falist hafi í ófullnægjandi og hættulegu verklagi og skorti á fallvörnum. Áfrýjandi A hf. hafi ekki hagað framkvæmd vinnu og aðbúnaði á vinnustað í samræmi við 13., 37. og 42. gr. laga nr. 46/1980. Þá hafi áfrýjandi brotið gegn 4. mgr. 3. gr. og 5. mgr. 39. gr. reglna nr. 581/1994 um húsnæði vinnustaða, B. hluta IV. viðauka reglna nr. 547/1996 um aðbúnað og hollustuhætti og öryggisráðstafanir á byggingarvinnustöðum og við aðra tímabundna mannvirkjagerð og II. viðauka reglugerðar nr. 367/2006.

18. Stefndi telur að leggja beri til grundvallar að hann hafi gleymt sér í augnablik og stigið út af flatvagninum með þeim afleiðingum að hann féll á jörðina og varð fyrir líkamstjóni. Hann hafni því að hafa fengið aðsvif og fallið af þeim sökum. Engar fallvarnir hafi verið til staðar við verkið sem stefndi hafi unnið með venjubundnum hætti og í samræmi við verklagsreglur. Það verklag hafi verið hættulegt og ekki tryggt öryggi hans með fullnægjandi hætti.

19. Þá byggir stefndi á því að unnt hefði verið að nýta annað tæki, svokallaðan hlaupakött, við verkið. Hlaupaköttur hafi verið til staðar á vinnustaðnum og nýttur við sams konar verk í um helmingi tilfella. Við notkun á hlaupaketti, sem gangi á brautum í lofti vinnustaðarins, geti stjórnandi staðið á jörðu niðri við hífingar. Byggir stefndi á að það verklag hefði hentað betur við verkið og komið í veg fyrir fallhættu.

20. Þá vísar stefndi til þess fyrir Hæstarétti að nota hefði mátt bómu og öryggistaug við verkið líkt og verkstjóri stefnda hafi upplýst í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi að væri mögulegt.

21. Stefndi mótmælir þeirri málsástæðu áfrýjenda að Landsrétti hafi verið óheimilt að líta til niðurstaðna og umsagnar Vinnueftirlitsins við sakarmat. Í fyrsta lagi sé sú málsástæða of seint fram komin og eigi því ekki að komast að við úrlausn málsins fyrir Hæstarétti, sbr. 2. mgr. 187. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í öðru lagi hafi ákvæði 3. mgr. 81. gr. laga nr. 46/1980 ekki þýðingu í málinu þar sem atvik þess hafi átt sér stað áður en það ákvæði varð að lögum. Beri því að byggja niðurstöðu á öllum sönnunargögnum málsins, þar á meðal umsögn Vinnueftirlits.

22. Loks mótmælir stefndi málsástæðu áfrýjenda um að engar verklagsreglur hafi gilt um verkið og að stefndi hefði getað unnið það með öðrum hætti. Auk þess sé sú málsástæða of seint fram komin.

Niðurstöður

Um frjálst sönnunarmat dómara og 3. mgr. 81. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, öryggi og hollustuhætti á vinnustöðum.

23. Ein af meginreglum einkamálaréttarfars er reglan um frjálst sönnunarmat dómara og kemur hún einkum fram í 1. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991. Þar segir að dómari skeri úr því hverju sinni eftir mati á þeim gögnum sem komið hafa fram í máli hvort staðhæfing um umdeild atvik teljist sönnuð enda bindi fyrirmæli laga hann ekki sérstaklega um mat í þessum efnum. Er þessari meginreglu ætlað að stuðla að því að dómar byggist á rökbundnu efnislegu mati á sönnunargögnum fremur en formreglum og samræmist hún ákvæði 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 um réttláta málsmeðferð.

24. Samkvæmt 1. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 afla aðilar sönnunargagna ef þeir fara með forræði á sakarefni og þurfa að jafnaði aðeins að færa sönnur á þau atvik sem þá greinir á um. Þá hvílir sönnunarbyrði að meginstefnu á þeim sem heldur fram staðhæfingu um umdeilda staðreynd. Eftir því sem sönnunarfærslu vindur fram við meðferð máls og málsaðila tekst að gera staðhæfingu sína nægilega sennilega getur sönnunarbyrðin færst yfir á gagnaðila. Það hefur þá þýðingu að honum sé þá rétt að afla sönnunar um að atvik hafi verið með öðrum hætti en haldið er fram, til að mynda ef gagnaðila er í lófa lagið að hnekkja staðreynd með sönnunarfærslu af sinni hálfu.

25. Samkvæmt 1. mgr. 81. gr. laga nr. 46/1980 skal Vinnueftirlit ríkisins meðal annars rannsaka orsakir slysa í þeim tilgangi að stuðla að því að komið sé í veg fyrir að slíkt endurtaki sig á vinnustöðum. Þegar Vinnueftirliti hefur borist tilkynning skulu starfsmenn þess fara á staðinn án ástæðulauss dráttar til að hefja vettvangskönnun.

26. Stefndi reisti málatilbúnað sinn í héraði meðal annars á skýrslu Vinnueftirlitsins, líkt og almennt tíðkast í skaðabótamálum vegna vinnuslysa, enda geta umsagnir og gögn sem eftirlitið aflar við gerð þeirra haft nokkuð sönnunargildi um atvik máls, sbr. til dæmis dóma Hæstaréttar 2. júní 2016 í máli nr. 639/2015, 30. mars 2017 í máli nr. 468/2016, 11. apríl 2017 í máli nr. 524/2016 og 31. maí 2018 í máli nr. 423/2017. Finni Vinnueftirlitið að aðbúnaði á vinnustað þar sem slys hefur orðið getur það aukið líkur á því að það verði rakið til saknæmrar háttsemi þótt álit eða ályktanir Vinnueftirlitsins séu ekki bindandi fyrir dómara um niðurstöðu máls, sbr. meðal annars til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 7. febrúar 2013 í máli nr. 458/2012 og 9. mars 2017 í máli nr. 417/2016.

27. Með 5. gr. laga nr. 105/2024 um breytingu á ýmsum lögum vegna samstarfs og eftirlits á vinnumarkaði var nýrri málsgrein, 3. mgr., bætt við 81. gr. laga nr. 46/1980. Í henni er sem fyrr segir kveðið á um að skýrslum Vinnueftirlits ríkisins um rannsókn skuli ekki beitt sem sönnunargögnum í dómsmálum auk þess sem rannsókn stofnunarinnar skuli ekki miða að því að ákvarða sök eða ábyrgð.

28. Breytingarákvæði þetta tók á hinn bóginn ekki gildi fyrr en 1. janúar 2025 eða eftir það atvik sem um ræðir í málinu og að gengnum héraðsdómi. Eðli málsins samkvæmt verður ákvæðinu ekki beitt með afturvirkum hætti um umsögn Vinnueftirlits sem veitt var fyrir gildistöku þess. Gagnstæð niðurstaða er jafnframt til þess fallin að raska grundvelli málsóknar tjónþola sem treyst hefur á sönnunargildi slíkrar umsagnar við að sækja bætur vegna vinnuslyss. Verður því litið til skýrslu Vinnueftirlitsins við sakarmat eins og annarra gagna málsins.

Um sakarmat

29. Með vísan til forsendna verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur um að miða skuli við að stefndi hafi orðið fyrir slysi við vinnu sína við að hífa steypueiningar með krana vörubifreiðar en gleymt sér augnablik, stigið út af flatvagninum, fallið úr 1,55 metra hæð niður á steypta jörð og hlotið líkamstjón af.

30. Fram er komið að veður var ágætt er slysið varð og pallur flatvagnsins ekki háll. Á hinn bóginn er ekki með öllu ljóst hvar stefndi stóð á pallinum og þar með hvaða svigrúm hann hafði til að athafna sig er hann féll.

31. Ekki er að finna í gögnum málsins fullnægjandi upplýsingar um hvort og þá með hvaða hætti notkun hlaupakattar við það verk sem stefndi vann hefði dregið úr hættueiginleikum þess og meðal annars ekkert vísað til þess í umsögn Vinnueftirlits. Leiðir framburður stefnda og vitna fyrir héraðsdómi heldur ekki til annarrar ályktunar. Þá liggja ekki fyrir í málinu fullnægjandi gögn um að öryggisbúnaður, svo sem bóma og öryggistaug, hefði verið hentugur og til þess fallinn að auka öryggi stefnda við verkið.

32. Fram er komið að stefndi vann verkið í samræmi við verklagsreglur áfrýjanda A hf. sem settar voru með hliðsjón af lagafyrirmælum þar um. Þannig mæla hvorki lög nr. 46/1980 né reglur samkvæmt þeim fyrir um sérstaka skyldu til fallvarna við vinnu sem fram fer í minna en tveggja metra hæð. Þá verður heldur ekki séð að umsögn og niðurstaða Vinnueftirlits feli í sér að hvaða leyti skipulag verksins við hífingar eða staðsetning stefnda, sem stjórnanda kranans, hafi verið ófullnægjandi eða hvaða þýðingu það hafði við mat á nauðsyn fallvarna að stefndi stóð á flötum palli í 1,55 metra hæð. Virðist umfjöllun Vinnueftirlitsins um úrbætur fela í sér almenna skírskotun til þess að þegar unnið sé í hæð skuli tryggja að fallvarnir séu til staðar og að yfirfara skuli „áhættumat með verkefni með tilliti til slyssins“.

33. Ekki er fallist á með stefnda að sök verði reist á slíkri almennri skírskotun til vinnuverndarreglna. Er þá meðal annars til þess að líta að fyrir lá áhættumat áfrýjanda A hf. er verkið var unnið . Þá var ekki að finna í lögum nr. 46/1980 eða reglum settum samkvæmt þeim sérstök fyrirmæli um aðgerðir vinnuveitanda sem skylt hefði verið að grípa til vegna vinnu í þeirri hæð sem hér um ræðir. Til viðbótar þessu er fram komið að stefndi var þrautreyndur við starf sem þetta og verður ekki annað talið en að hann hafi sjálfur ráðið verklagi sínu og framkvæmt verkið eins og hann var vanur.

34. Samkvæmt öllu framansögðu hefur stefndi ekki sýnt fram á að orsök slyss hans verði rakin til vanbúnaðar á vinnustað eða ófullnægjandi verklags sem áfrýjandi A hf. beri skaðabótaábyrgð á heldur til óhappatilviks og aðgæsluleysis stefnda við störf sín umrætt sinn. Ber því að sýkna áfrýjendur af kröfu stefnda.

35. Rétt er að málskostnaður falli niður á öllum dómstigum.

36. Um gjafsóknarkostnað stefnda fer eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Áfrýjendur, VÍS tryggingar hf. og A hf., eru sýknir af kröfu stefnda, B.

Málskostnaður fellur niður á öllum dómstigum.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um gjafsóknarkostnað í héraði og fyrir Landsrétti skulu vera óröskuð.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Agnars Þórs Guðmundssonar, 900.000 krónur, sem greiðist úr ríkissjóði.