Dómur Hæstaréttar

1. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Karl Axelsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Skúli Magnússon.

2. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. október 2025 en kærumálsgögn bárust réttinum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Landsréttar 25. september sama ár þar sem staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að hafna kröfu sóknaraðila um að dánarbú C yrði tekið til opinberra skipta og leyfi varnaraðila til setu í óskiptu búi fellt úr gildi.

3. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og fallist á að leyfi varnaraðila til setu í óskiptu búi verði fellt úr gildi og dánarbú C tekið til opinberra skipta. Hún krefst einnig málskostnaðar á öllum dómstigum.

4. Varnaraðili krefst þess að kröfum sóknaraðila verði hafnað og hinn kærði úrskurður staðfestur. Þá krefst hún málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Ágreiningsefni

5. Í málinu er deilt um hvort fallast beri á kröfu sóknaraðila um opinber skipti á dánarbúi C, föður hennar og eiginmanns varnaraðila. Ágreiningur er um hvort C hafi skort arfleiðsluhæfi þegar hann undirritaði erfðaskrá 23. september 2022, hvort hún sé þar af leiðandi efnislega gild og hvort sýslumanni hafi á grundvelli hennar verið rétt að veita varnaraðila leyfi til setu í óskiptu búi.

6. Í úrskurði héraðsdóms 20. ágúst 2025 var hafnað kröfum sóknaraðila um að dánarbúið yrði tekið til opinberra skipta og leyfi varnaraðila til setu í óskiptu búi fellt úr gildi. Með hinum kærða úrskurði var úrskurður héraðsdóms staðfestur.

7. Kæruleyfi í málinu var veitt 6. nóvember 2025, með ákvörðun réttarins nr. 2025-143, á þeim grunni að úrlausn um kæruefnið gæti haft fordæmisgildi þannig að fullnægt væri skilyrðum 2. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Málsatvik

8. Sóknaraðili er dóttir C og fyrri konu hans. C gekk í hjúskap með varnaraðila árið 2006. Hinn 23. september 2022 gerðu þau sameiginlega erfðaskrá. Var í 1. grein hennar kveðið á um heimild varnaraðila til setu í óskiptu búi með erfingjum C að honum látnum. Erfðaskráin var vottuð af lögbókanda. Sama dag undirrituðu þau einnig kaupmála þar sem kveðið var á um að helmingshlutur varnaraðila í nánar tilgreindri fasteign þeirra skyldi vera séreign hennar.

9. Með beiðni 16. janúar 2025 óskaði sóknaraðili eftir því að faðir hennar yrði sviptur fjárræði. Í beiðninni var því lýst að hann hefði verið greindur með illvíga heilabilun árið 2020 og heilsa hans farið stigversnandi. Þá kom fram að fasteign hans og varnaraðila hefði nýlega verið auglýst til sölu og kauptilboð samþykkt. Sóknaraðili fengi hins vegar ekki séð hvernig faðir hennar hefði í ljósi framangreinds getað samþykkt slíkt tilboð.

10. C lést […] 2025. Mun varnaraðili í kjölfarið hafa óskað leyfis sýslumanns til setu í óskiptu búi á grundvelli erfðaskrárinnar. Það var veitt með bréfi sýslumanns 18. febrúar sama ár. Með bréfi til héraðsdóms 21. sama mánaðar krafðist sóknaraðili opinberra skipta á búinu.

11. Atvikum málsins og skýrslum fyrir dómi er að öðru leyti lýst í úrskurði héraðsdóms.

Málsástæður

Helstu málsástæður sóknaraðila

12. Sóknaraðili telur að faðir hennar hafi ekki verið fær um að undirrita erfðaskrá og kaupmála 23. september 2022. Hafi hún í hyggju að vefengja báða gerninga. Henni hafi ekki gefist ráðrúm til að koma að sínum sjónarmiðum þar sem sýslumaður hafi veitt varnaraðila leyfi til setu í óskiptu búi skömmu eftir andlát föður hennar og þannig skert verulega rétt hennar til að vefengja erfðaskrána.

13. Samkvæmt lögum nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. sé gert ráð fyrir að skipti dánarbús fari annaðhvort fram með einkaskiptum eða opinberum skiptum. Samkvæmt 53. gr. laganna sé það eitt af því fyrsta sem skiptastjóri taki afstöðu til, eftir að bú hafi verið tekið til opinberra skipta, hverjir teljist til erfingja. Í því felist að sé um erfðaskrá að ræða, sem ekki sé sammæli um meðal erfingja, sendi skiptastjóri slíkan ágreining til úrlausnar héraðsdóms. Þannig geri lögin ráð fyrir því að vefenging erfðaskrár fari fram fyrir dómi eftir tilkynningu skiptastjóra undir opinberum skiptum dánarbús. Öðruvísi komi ágreiningur um gildi erfðaskrár ekki til úrlausnar dómstóla. Eina leið sóknaraðila til að vefengja erfðaskrána og kaupmálann sé því við opinber skipti. Með því að sýslumaður hafi veitt varnaraðila leyfi til setu í óskiptu búi hafi embættið í reynd svipt sóknaraðila þeim möguleika.

14. Sóknaraðili telur að við þær aðstæður sem uppi voru hefði sýslumaður átt að tilkynna henni að fram væri komin beiðni varnaraðila þessa efnis áður en leyfið var veitt. Einnig hefði sýslumaður átt að veita sóknaraðila frest til þess að koma að mótmælum við gildi erfðaskrárinnar. Þetta hafi sýslumaður ekki gert. Sóknaraðili hafi hins vegar komið mótmælum sínum við erfðaskránni á framfæri eins fljótt og framast var unnt.

15. Krafa sóknaraðila um opinber skipti er reist á 3., sbr. 1. mgr. 38. gr. laga nr. 20/1991. Þá er til frekari rökstuðnings fyrir kröfunni vísað til 47. gr. erfðalaga nr. 8/1962, svo og 45. og 120. gr. laga nr. 20/1991.

Helstu málsástæður varnaraðila

16. Varnaraðili vísar til þess að ákvæði erfðaskrárinnar um rétt hennar til setu í óskiptu búi hafi í alla staði verið eðlileg í ljósi aðstæðna. Er fullyrðingum þess efnis að C hafi brostið hæfi til að gera erfðaskrána mótmælt. Þá er vísað til ákvæða erfðalaga um rétt langlífari maka til setu í óskiptu búi og skilyrða laga til að sýslumaður gefi út leyfi þess efnis. Fyrir liggi að sýslumaður hafi farið yfir umsókn varnaraðila, talið hana uppfylla öll skilyrði og gefið út leyfi þess efnis 18. febrúar 2025. Skiptum hafi með því lokið samkvæmt 27. gr. laga nr. 20/1991.

17. Varnaraðili vísar til þess að ekkert óvenjulegt eða óeðlilegt hafi verið við meðferð sýslumanns eða útgáfu leyfisins. Er því mótmælt að sýslumanni hafi borið að tilkynna sóknaraðila um beiðni varnaraðila áður en leyfið var veitt eða veita henni frest til að vefengja erfðaskrána. Í því tilliti er áréttað að sýslumaður hafi hafnað kröfu sóknaraðila um að leyfið yrði fellt úr gildi.

18. Varnaraðili vísar til þess að í 38. gr. laga nr. 20/1991 komi fram að dánarbú skuli tekið til opinberra skipta verði skiptum ekki lokið á grundvelli 25. til 27. gr. laganna. Samkvæmt 3. mgr. greinarinnar geti erfingi þó krafist opinberra skipta þótt maki hafi fengið leyfi til setu í óskiptu búi hafi hann heimild til þess eftir erfðalögum.

19. Varnaraðili telur sóknaraðila ekki hafa heimild til að krefjast opinberra skipta á grundvelli framangreindra ákvæða. Krafa sóknaraðila sé ekki á því reist að varnaraðili hafi rýrt efni búsins samkvæmt 1. mgr. 15. gr. erfðalaga. Hvað sem því líði er því mótmælt að svo hátti til í málinu. Sóknaraðili hafi því ekki sýnt fram á að hún hafi heimild til að fara fram á opinber skipti á grundvelli 13. til 17. gr. erfðalaga en fyrir því beri hún sönnunarbyrði. Fullyrðingum sóknaraðila um að C hafi brostið hæfi til að gera erfðaskrána sé sem fyrr segir einnig mótmælt og á því byggt að sýslumaður hafi réttilega lokið skiptum búsins á grundvelli 27. gr. laga nr. 20/1991. Engin lagaheimild sé því til að fallast á kröfu sóknaraðila um opinber skipti.

20. Varnaraðili vísar einnig til þess markmiðs erfðalaga að heimild til setu í óskiptu búi sé ætlað að styrkja stöðu eftirlifandi maka gagnvart niðjum hins látna. Heimildir niðja til að krefjast skipta við þessar aðstæður séu því tæmandi taldar í erfðalögum. Telur varnaraðili ekki samrýmast þessum tilgangi ef þeir gætu farið fram á opinber skipti á óljósum grunni þótt eftirlifandi maka hefði verið veitt leyfi til setu í óskiptu búi.

Niðurstaða

21. Samkvæmt 3. mgr. 8. gr. erfðalaga, eins og þeim lögum var breytt með lögum nr. 48/1989, á það hjóna sem lengur lifir rétt til setu í óskiptu búi með stjúpniðjum sínum, hvort sem þeir eru fjárráða eða ófjárráða, ef hið látna hefur mælt svo fyrir í erfðaskrá. Í 1. mgr. 10. gr. laganna segir að sá sem sækir um setu í óskiptu búi skuli sem fyrst eftir lát maka síns sækja um leyfi til þess hjá sýslumanni í því umdæmi þar sem búskipti eftir hinn látna fara fram. Er í 2. og 3. mgr. greinarinnar mælt nánar fyrir um efni og meðferð slíkrar umsóknar. Skal sýslumaður veita umsækjanda leyfi til að sitja í óskiptu búi og láta honum í té skilríki fyrir því ef hann telur skilyrðum til þess fullnægt, sbr. 4. mgr. greinarinnar. Samkvæmt 1. mgr. 27. gr. laga nr. 20/1991 gilda reglur erfðalaga um heimild sýslumanns til að ljúka skiptum dánarbús, þegar hinn látni hefur verið í hjúskap, með útgáfu leyfis til setu í óskiptu búi.

22. Meðal gagna málsins er afrit sameiginlegrar erfðaskrár varnaraðila og C heitins 23. september 2022 vottuð af lögbókanda. Er ágreiningslaust að það vottorð sé fullnægjandi um þau atriði sem greinir í 42. gr. erfðalaga. Telst erfðaskráin því rétt nema sá sem rengir færi sönnur á hið gagnstæða, sbr. 2. mgr. 46. gr. laganna.

23. Í 1. grein fyrrnefndrar erfðaskrár er kveðið á um að varnaraðili hafi heimild til setu í óskiptu búi með erfingjum eiginmanns síns kjósi hún svo, sbr. 3. mgr. 8. gr. erfðalaga. Í kjölfar andláts C […] 2025 mun hún hafa óskað eftir leyfi til setu í óskiptu búi á þeim grunni en í málinu liggur fyrir tilkynning sýslumanns um erfðaskrána 5. febrúar sama ár. Var það leyfi veitt með bréfi sýslumanns 18. sama mánaðar. Lauk þar með skiptum búsins og fluttist forræði þess frá sýslumanni til varnaraðila. Svo sem áður greinir krafðist sóknaraðili hins vegar opinberra skipta á dánarbúinu 21. þess mánaðar með vísan til 3., sbr. 1. mgr. 38. gr. laga nr. 20/1991.

24. Samkvæmt 3. mgr. 38. gr. laga nr. 20/1991 getur erfingi krafist þess að dánarbú verði tekið til opinberra skipta þótt maki þess látna hafi fengið leyfi til setu í óskiptu búi, hafi hann heimild til þess eftir ákvæðum erfðalaga. Með ákvæðinu er vísað til þeirra reglna II. kafla laganna sem veita erfingja heimild til að krefjast skipta vegna síðar tilkominna atvika, svo sem þeirra að ástæða sé til að ætla að makinn rýri efni bús með óhæfilegri fjárstjórn sinni eða veiti tilefni til að óttast megi slíka rýrnun, sbr. 1. mgr. 15. gr. þeirra. Hvergi í þeim lögum er erfingja hins vegar veitt heimild til að krefjast opinberra skipta á þeim grundvelli að hann telji erfðaskrá haldna efnislegum annmörkum og hyggist vefengja hana, svo sem byggt er á í máli þessu. Verður þá einnig að hafa í huga það almenna markmið réttarreglna um setu í óskiptu búi að vernda eftir föngum stöðu eftirlifandi maka, þar á meðal við þær aðstæður að um sé að ræða stjúpniðja hins látna.

25. Ákvæði 38. gr. laga nr. 20/1991 standa því ekki í vegi að sóknaraðili geti haft uppi kröfu um opinber skipti á þeim grunni sem hér um ræðir, sbr. dóm Hæstaréttar 3. júní 2015 í máli nr. 327/2015. Þá verður sú ályktun ekki dregin af ákvæðum 47. gr. erfðalaga að sóknaraðila sé fyrirmunað að hafa uppi andmæli við gildi erfðaskrárinnar í ágreiningsmáli vegna slíkrar kröfu. Gildir þá einu þótt fyrir liggi að sýslumaður hafi lokið skiptum dánarbúsins með útgáfu leyfis til setu í óskiptu búi.

26. Hvað sem þessu líður liggur hvorki fyrir í málinu matsgerð dómkvadds manns né önnur viðhlítandi sönnun fyrir því að C hafi brostið hæfi til þess að gera umrædda erfðaskrá. Slíks sönnunargagns var sóknaraðila þó í lófa lagið að afla samkvæmt þeim reglum sem gilda um meðferð ágreiningsmáls vegna kröfu um opinber skipti, sbr. 2. mgr. 131. gr. laga nr. 20/1991 og IX. kafla laga nr. 91/1991. Eins og málið liggur fyrir samkvæmt þessu verður krafa sóknaraðila ekki tekin til greina á þeim grunni að fram sé komin sönnun um að erfðaskráin hafi verið efnislega ógild og skilyrði brostið til að ljúka skiptum með því að veita varnaraðila leyfi til setu í óskiptu búi.

27. Án tillits til þessarar niðurstöðu athugast að sóknaraðili á þess kost að leggja fram nýja kröfu um opinber skipti. Komi fram mótmæli við slíkri kröfu getur hún undir meðferð ágreiningsmáls óskað eftir dómkvaðningu manns til að meta atriði er varða hæfi föður hennar til að gera erfðaskrána. Undir meðferð slíks máls getur sóknaraðili eftir atvikum einnig krafist þess að héraðsdómari kveði á um að réttaráhrif leyfis til setu í óskiptu búi falli niður að einhverju leyti eða öllu undir meðferð ágreiningsmálsins að fullnægðum skilyrðum 1. mgr. 45. gr. laga nr. 20/1991.

28. Eins og málið liggur fyrir samkvæmt þessu hefur sóknaraðili ekki sýnt fram á heimild að lögum til að krefjast opinberra skipta á dánarbúi föður síns. Verður niðurstaða hins kærða úrskurðar því staðfest.

29. Eftir úrslitum málsins verður sóknaraðila gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Sóknaraðili, A, greiði varnaraðila, B, 500.000 krónur í kærumálskostnað.