Fimmtudaginn 30. október 2003.
Nr. 37/2003.	Sölufélag garðyrkjumanna svf. (Hörður F. Harðarson hrl.) Bananar ehf. og (Ragnar H. Hall hrl.) Eignarhaldsfélagið Mata ehf. (Þórunn Guðmundsdóttir hrl.) gegn samkeppnisráði (Karl Axelsson hrl. Reimar Pétursson hdl.) og gagnsök

 

Samkeppnismál. Stjórnsýsla. Valdmörk. Andmælaréttur. Stjórnvaldssektir.

Í kjölfar rannsóknar samkeppnisyfirvalda á meintu broti aðaláfrýjenda á samkeppnislögum komst S að þeirri niðurstöðu að fyrirtækin þrjú hefðu brotið gegn samkeppnislögum með ólögmætu samráði um verð og skiptingu markaða varðandi tilteknar vörutegundir. Lagði S stjórnvaldsektir á fyrirtækin með ákvörðun 30. mars 2001. Skutu aðaláfrýjendur þeirri ákvörðun til áfrýjunarnefndar samkeppnismála sem staðfesti í meginatriðum niðurstöðu S en lækkaði sektirnar nokkuð. Fyrir dómi kröfðust aðaláfrýjendur ógildingar úrskurðar áfrýjunarnefndarinnar vegna þess að S hefði brotið tilgreindar málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga við meðferð málsins. Til vara kröfðust þeir þess að hnekkt yrði niðurstöðu áfrýjunarnefndarinnar um að þau hefðu brotið gegn samkeppnislögum og til þrautavara að sektir á hendur þeim yrðu felldar niður eða lækkaðar. Ekki var fallist á að málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga hefðu verið brotnar við meðferð málsins fyrir samkeppnisyfirvöldum þannig að ógildi varðaði. Talið var að við meðferð málsins fyrir S hafi verið brotið gegn andmælarétti SG svf. og Á ehf. en úr því hafi verið bætt við málsmeðferð fyrir áfrýjunarnefndinni. Staðfest var niðurstaða héraðsdóms um að aðaláfrýjendur hefðu gerst brotlegir við samkeppnislög með ólögmætu samráði en ekki var fallist á rök héraðsdóms fyrir lækkun sekta og voru þær því ákvarðaðar í samræmi við niðurstöðu áfrýjunarnefndarinnar.

 

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Garðar Gíslason, Hrafn Bragason, Markús Sigurbjörnsson og Pétur Kr. Hafstein.

Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar með stefnum 24., 27. og 28. janúar 2003. Þeir krefjast þess aðallega að felldur verði úr gildi í heild sinni úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála 15. júní 2001 í málinu nr. 14/2001: Ágæti hf., Mata ehf. og Sölufélag garðyrkjumanna svf. gegn samkeppnisráði. Til vara krefjast þeir hver fyrir sig að úrskurðurinn verði felldur úr gildi um staðfestingu á einstökum greinum ákvörðunarorða gagnáfrýjanda í máli nr. 13/2001 að því er þá varðar, allir varðandi 1. gr. en að auki aðaláfrýjandi Sölufélag garðyrkjumanna svf. varðandi 3. gr. og aðaláfrýjandi Bananar ehf. varðandi 5. gr. ákvörðunarorðanna. Þeir krefjast þess og að sekt, sem þeim var gert að greiða með hinum áfrýjaða dómi, verði annaðhvort felld niður eða lækkuð verulega. Þeir krefjast loks allir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 7. apríl 2003 og krefst sýknu af kröfum aðaláfrýjenda. Hann krefst þess jafnframt að sekt hvers þeirra verði ákveðin þannig að Sölufélag garðyrkjumanna svf. greiði í ríkissjóð 25.000.000 krónur, Bananar ehf. 17.000.000 krónur og Eignarhaldsfélagið Mata ehf. 5.000.000 krónur. Hann krefst og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Eftir uppsögu héraðsdóms var heiti aðaláfrýjandans Mata ehf. breytt í Eignarhaldsfélagið Mata ehf.

I.

Í héraðsdómi er greint frá aðaláfrýjendum og starfsemi þeirra, tengslum og aðild að málinu. Þar eru málsatvik ýtarlega rakin frá því að samkeppnisstofnun hóf rannsókn 24. september 1999 á grænmetis- og ávaxtamarkaðinum hér á landi með húsleit hjá Sölufélagi garðyrkjumanna svf. og Ágæti hf. og hjá Mata ehf. 26. sama mánaðar. Rannsóknin laut að því hvort framleiðendur og dreifendur hafi með samningum, samráði eða samstilltum aðgerðum brotið gegn þágildandi ákvæðum 10. gr. og 12. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993. Lýst er í héraðsdómi skýrslu um frumathugun samkeppnisstofnunar í lok ágúst 2000 og ákvörðun gagnáfrýjanda 30. mars 2001 í máli nr. 13/2001, þar sem framangreind fyrirtæki voru talin hafa haft ólöglegt samráð á grænmetis-, kartöflu- og ávaxtamarkaði og brotið með því gegn 10. gr. samkeppnislaga, en fyrir það voru þau beitt stjórnvaldssektum. Þar var einnig talið að Sölufélag garðyrkjumanna svf. og framleiðendur, sem aðild áttu að félaginu, hafi brotið gegn 10. gr. og 12. gr. laganna, svo og að Ágæti hf. og framleiðendur, sem lögðu inn vörur hjá því félagi, hafi brotið gegn sömu ákvæðum, en stjórnvaldssektir voru ekki á lagðar vegna þessa þáttar. Þá er í héraðsdómi greint frá kæru ákvörðunar gagnáfrýjanda til áfrýjunarnefndar samkeppnismála.

 Í úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála 15. júní 2001 í máli nr. 14/2001, sem hér er krafist ógildingar á, var ákvörðun gagnáfrýjanda tekin til endurskoðunar. Í úrskurðinum taldi nefndin að fyrirtækin hefðu haft með sér samráð í andstöðu við 10. gr. samkeppnislaga um verð og skiptingu markaða varðandi viðskipti með grænmeti, kartöflur og ávexti. Einnig að bæði Sölufélag garðyrkjumanna svf. og aðildarfélög þess og Ágæti hf. og eigendur þess hefðu haft beint samráð um verð, komið á kvótakerfi í útirækt og takmarkað ylrækt á grænmeti innan aðildarfélaga í andstöðu við 10. gr. samkeppnislaga. Nefndin lýsti þessa háttsemi ólögmæta og lagði sektir á fyrirtækin, sem þó voru lægri en í ákvörðun gagnáfrýjanda. Nefndin lýsti einnig samráð innan vébanda Sölufélags garðyrkjumanna svf. og Ágætis hf. ólögmætt, en lagði ekki á sektir vegna þess. Nefndin lýsti jafnframt tiltekin ákvæði í samþykktum Sölufélags garðyrkjumanna svf. ógild, sbr. 4. gr. ákvörðunarorða gagnáfrýjanda, en fyrir Hæstarétti hefur þessi aðaláfrýjandi fallið frá kröfu varðandi þennan þátt í úrskurði áfrýjunarnefndarinnar.

II.

Aðaláfrýjendur krefjast þess aðallega sem áður segir að úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála verði felldur úr gildi í heild vegna galla á meðferð málsins hjá samkeppnisstofnun og gagnáfrýjanda. Reisa aðaláfrýjendur kröfur sínar á því að ekki hafi verið gætt að rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, andmælareglu 13. gr.,  málshraðareglu 9. gr., meðalhófsreglu 12. gr. og jafnræðisreglu 11. gr. laganna.

Aðaláfrýjendur eiga samlagsaðild að máli þessu. Hefur því hver þeirra forræði á málinu fyrir sitt leyti, enda tefla þeir hver fram sínum kröfum og málsástæðum. Galli gagnvart einum þeirra á meðferð málsins fyrir samkeppnisyfirvöldum getur því ekki í dómsmáli þessu haggað gildi úrskurðar áfrýjunarnefndarinnar að því er aðra varðar.

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um málsástæður aðaláfrýjenda, sem lúta að munnlegum málflutningi fyrir gagnáfrýjanda, skjölum á erlendum tungum, málshraða, gögnum sem lágu frammi hjá honum og aðgangi að þeim, rannsókn hans á málinu og ætluðu broti gegn jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga.

Fallast verður á með aðaláfrýjanda Sölufélagi garðyrkjumanna svf. að frestur hans hafi verið of skammur til andsvara eftir að hann fékk 19. mars 2001 í hendur eintak af þeim viðbótargögnum, sem samkeppnisstofnun aflaði eftir að athugasemdir höfðu borist við frumathugun hennar, enda bar henni jafnframt eftir meginreglum stjórnsýsluréttar að eigin frumkvæði að kynna félaginu ný gögn, sem komu fram á því stigi máls og horft gátu því til íþyngingar. Í héraðsdómi er rakið að Ágæti hf. hafi mótmælt því að sér hafi borist bréf samkeppnisstofnunar með gagnalista 28. febrúar 2001. Ekki verður lagt á aðaláfrýjandann Banana ehf., sem nú er kominn á stað Ágætis hf., að sanna að síðarnefnda félaginu hafi ekki borist umræddur gagnalisti. Vegna alls þessa verður ekki litið svo á að nægilega hafi verið gætt andmælaréttar Sölufélags garðyrkjumanna svf. og Ágætis hf. áður en gagnáfrýjandi tók ákvörðun sína 30. mars 2001. Til þess verður á hinn bóginn að líta að áfrýjunarnefnd samkeppnismála er æðra stjórnvald, sem fjallar meðal annars um ákvarðanir gagnáfrýjanda. Nefndin leysir sjálfstætt úr málum og getur því bætt úr ýmsum annmörkum, sem kunna að verða á meðferð þeirra á lægra stjórnsýslustigi. Ekki hafa verið bornar brigður á að Sölufélag garðyrkjumanna svf. og Ágæti hf. hafi í alla staði notið andmælaréttar við meðferð málsins fyrir áfrýjunarnefndinni. Ekki hefur heldur verið bent á nokkurt atriði, sem fyrirtækin hafi ekki átt kost á að koma á framfæri. Verður krafa um ógildingu úrskurðar áfrýjunarnefndarinnar því ekki á þessu byggð.

Að þessu athuguðu verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um að úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála verði ekki felldur úr gildi vegna annmarka á meðferð málsins fyrir samkeppnisyfirvöldum.

III.

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður fallist á með aðaláfrýjendum að dómstólar hafi vald til að leysa úr þeim málsástæðum, sem þeir bera fyrir sig og varða efnislega niðurstöðu áfrýjunarnefndar samkeppnismála í máli þeirra.

Í 1. gr. samkeppnislaga segir að lögin hafi að markmiði að efla virka samkeppni í viðskiptum og þar með vinna að hagkvæmri nýtingu framleiðsluþátta þjóðfélagsins. Er á því byggt að hagsmunum neytenda sé best borgið ef virk samkeppni nær að ríkja á markaði. Í lögunum er samkeppnisyfirvöldum falið að vinna gegn því að virkri samkeppni sé raskað. Ákvæði 10. gr. laganna leggur bann við hvers konar samvinnu milli fyrirtækja á sama sölustigi, sem ætlað er að hafa áhrif á eða getur haft áhrif á verð, skiptingu markaða og gerð tilboða. Samráð fyrirtækja um þau atriði, sem um er fjallað í ákvæðinu, er til þess fallið að valda neytendum og atvinnulífinu tjóni, enda tekið fram í athugasemdum við 10. gr. í frumvarpi til samkeppnislaga að „vart er að finna alvarlegri samkeppnistakmarkanir en þegar fyrirtæki koma sér saman um verð, álagningu eða hvaða afslætti skuli veita.“ Samningur í skilningi 10. gr. getur verið í hvaða formi sem er og verður að skýra hugtakið rúmt. Þær aðgerðir eða sú háttsemi, sem fellur undir 10. gr. laganna, þarf ekki að hafa haft áhrif á markaði til þess að ákvæðið teljist hafa verið brotið, heldur nægir að keppinautar hafi með sér samráð eða samstilltar aðgerðir, sem lúta að eða ætlað er að hafa áhrif á verð eða skiptingu markaða.

Að gættu framangreindu og með vísan til forsendna héraðsdóms, sem vísar til úrskurðar áfrýjunarnefndar samkeppnismála, verður staðfest sú niðurstaða hans að gagnáfrýjandi hafi nægilega sannað að Sölufélag garðyrkjumanna svf., Ágæti hf. og Mata ehf. hafi með þeirri háttsemi, sem þar er ýtarlega lýst, gripið til samstilltra aðgerða í andstöðu við 10. samkeppnislaga. Þá verður jafnframt staðfest niðurstaða héraðsdóms um brot Sölufélags garðyrkjumanna svf. og Ágætis hf. á 12. gr. laganna.

Við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti báru aðaláfrýjendur fyrir sig að sakir væru fyrndar eftir reglum almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þessari málsástæðu var ekki hreyft í héraði og verður því ekki á henni byggt, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 17. gr. laga nr. 38/1994. Er þess jafnframt að gæta að hér var um samfellda brotastarfsemi að ræða, sem lauk ekki fyrr en við upphaf rannsóknar samkeppnisyfirvalda 24. september 1999. Ákvörðun gagnáfrýjanda var tekin 30. mars 2001, eða innan tveggja ára frá þeim tíma, og gat því ekki verið um fyrningu að ræða.

IV.

Aðaláfrýjendur hafa krafist þess að sektir samkvæmt hinum áfrýjaða dómi verði felldar niður eða lækkaðar verulega. Gagnáfrýjandi krefst þess á hinn bóginn að sektir verði hækkaðar í sömu fjárhæð og áfrýjunarnefnd samkeppnismála komst að niðurstöðu um.

Eins nánar greinir í forsendum héraðsdóms reisti áfrýjunarnefndin sektarákvörðun sína á 52. gr. samkeppnislaga eins og hún var orðuð fyrir gildistöku laga nr. 107/2000. Með vísan til þessara forsendna verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um röksemdir áfrýjunarnefndarinnar og þau lagasjónarmið um beitingu og túlkun 52. gr. laganna, sem þar komu fram.

Að þessu athuguðu verður ekki fallist á þau rök héraðsdóms að það eigi að leiða til lækkunar sekta að viðhorf, sem samkeppnislög byggi á, séu ný af nálinni eða að vísan til Skálpsmálsins svonefnda hafi hér nokkuð að segja. Ekki verður heldur fallist á að leiða eigi til lækkunar sekta að samþykktir og framleiðslustýring Sölufélags garðyrkjumanna svf. hafi verið á allra vitorði, enda var þessum aðaláfrýjanda ekki gerð sekt fyrir samráð innan sinna vébanda, heldur út á við með samráði við Ágæti hf. og Mata ehf. Héraðsdómur komst einnig að þeirri niðurstöðu að atriði, sem varða meðferð málsins fyrir gagnáfrýjanda, ættu að leiða til lækkunar sekta. Á þetta verður ekki fallist, enda var tekin afstaða til málsmeðferðar þegar fjallað var um formhlið málsins. Loks verður ekki fallist á að brestur á að rannsaka þátt smásölunnar í verðmyndun eða að samráð fyrirtækjanna hafi verið til að verjast sívaxandi styrk smásöluverslunar ætti að leiða til lægri sekta.

Með vísan til þess, sem að framan segir, verður aðaláfrýjendum gert að greiða sektir, sem eru hæfilega ákveðnar á sama veg og í úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála. Skal Sölufélag garðyrkjumanna svf. greiða 25.000.000 krónur í sekt í ríkissjóð, Bananar ehf. 17.000.000 krónur og Eignarhaldsfélagið Mata ehf. 5.000.000 krónur.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður staðfest. Rétt er að hver aðilanna greiði sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður um aðalkröfu og fyrri varakröfu aðaláfrýjenda, Sölufélags garðyrkjumanna svf., Banana ehf. og Eignarhaldsfélagsins Mata ehf. varðandi gildi úrskurðar áfrýjunarnefndar samkeppnismála 15. júní 2001 í máli nr. 14/2001.

Aðaláfrýjandi Sölufélag garðyrkjumanna svf. greiði sekt að fjárhæð 25.000.000 krónur, sem renni í ríkissjóð.

Aðaláfrýjandi Bananar ehf. greiði sekt að fjárhæð 17.000.000 krónur, sem renni í ríkissjóð.

Aðaláfrýjandi Eignarhaldsfélagið Mata ehf. greiði sekt að fjárhæð 5.000.000 krónur, sem renni í ríkissjóð.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað er staðfest.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

 

Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 1. nóvember 2002.

Stefnendur málsins eru Sölufélag garðyrkjumanna svf., kt. 640269-6939, Súðarvogi 2f, Mata ehf., kt. 450269-0939, Sundagörðum 10, og Bananar ehf., kt. 530390-1289, Súðarvogi 2e, allir í Reykjavík, en stefndi er samkeppnisráð, Rauðarárstíg 10, Reykjavík.

Stefnendur höfðuðu hver sitt málið á hendur stefnda. Málin voru öll þingfest 30. október  2001. Mál Sölufélags garðyrkjumanna (eftirleiðis SFG eða Sölufélagið) var skráð númer 10932, mál Mata ehf. var skráð númer 10933 og mál Banana ehf. nr. 10934. Í stefnum sínum, sem og við þingfestingu málsins, óskuðu stefnendurnir Mata ehf. og Bananar ehf. eftir því, að mál þeirra yrðu sameinuð máli SFG, og varð dómari við þeirri ósk, enda var engum athugasemdum hreyft af hálfu stefnda við þessari tilhögun.   Beiðni um sameiningu málanna var byggð á 30. gr. laga nr. 91/1991 (eml.), sbr. 1. tl. 19. gr. sömu laga. Stefnendurnir Mata ehf. og Bananar ehf. lögðu aðeins fram stefnur en vísuðu að öðru leyti til framlagðra gagna í máli SFG nr. 10932. Stefndi skilaði síðan einni greinargerð til andsvara við kröfum og málsástæðum allra stefnenda.

Málið var dómtekið 18. september sl.

Dómkröfur stefnenda:

Aðalkrafa allra stefnenda er samhljóða og er svohljóðandi:

Að felldur verði úr gildi í heild sinni, að því er viðkomandi stefnanda varðar, úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála (hér eftir áfrýjunarnefnd), dagsettur 15. júní 2001, í málinu nr. 14/2001, Ágæti hf., Mata ehf. og Sölufélag garðyrkjumanna svf. gegn samkeppnisráði.

Varakröfur stefnenda eru sem hér segir:

Sölufélag garðyrkjumanna krefst þess til vara, að felldur verði úr gildi, að því er stefnanda varðar, úrskurður áfrýjunarnefndar, dagsettur 15. júní 2001, í málinu nr. 14/2001; Ágæti hf., Mata ehf. og Sölufélag garðyrkjumanna svf. gegn samkeppnis­ráði, varðandi staðfestingu á 1., 3. og 4. gr. ákvörðunarorða stefnda nr. 13/2001. Einnig krefst Sölufélagið þess, að ákvæði úrskurðar áfrýjunarnefndar nr. 14/2001 um, að Sölufélag garðyrkjumanna svf. skuli greiða stjórnvaldssekt að fjárhæð 25.000.000 kr., verði breytt þannig, að sektin verði annaðhvort alveg felld niður eða lækkuð verulega.

Mata ehf. (hér eftir Mata) krefst þess til vara, að felldur verði úr gildi, að því er stefnanda varðar, úrskurður áfrýjunarnefndar, dagsettur 15. júní 2001, í málinu nr. 14/2001; Ágæti hf., Mata ehf. og Sölufélag garðyrkjumanna svf. gegn samkeppnis­ráði, að því er varðar staðfestingu á 1. gr. ákvörðunarorða ákvörðunar stefnda nr. 13/2001. Þá krefst Mata ehf. þess, að felld verði úr gildi sú ákvörðun áfrýjunar­nefndar, að stefnanda skuli gert að greiða stjórnvaldssekt að fjárhæð 5.000.000 kr. og henni breytt þannig, að sektin verði annaðhvort alveg felld niður eða lækkuð verulega.

Bananar ehf. krefjast þess, að framangreindum úrskurði áfrýjunarnefndar verði með dómi breytt og þá felld úr gildi ákvæði hans um staðfestingu á 1. og 5. gr. ákvörðunarorða, samkvæmt ákvörðun stefnda nr. 13/2001. Þessi stefnandi krefst einnig til vara, að ákvæði úrskurðar áfrýjunarnefndar nr. 14/2001 um, að Ágæti hf. skuli greiða stjórnvaldssekt að fjárhæð 17.000.000 kr., verði fellt úr gildi að öllu leyti eða sektarfjárhæðin lækkuð verulega. (Vísað verður til Ágætis í umfjöllun um þennan stefnanda.)

Allir stefnendur krefjast málskostnaðar úr hendi stefnda samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi hvers fyrir sig.

Dómkröfur stefnda:

Stefndi, samkeppnisráð, krefst sýknu af öllum kröfum stefnenda og að stefnda verði dæmdur málskostnaður úr hendi stefnenda, in solidum, að skaðlausu.

I.

Sóknaraðild:

Rétt þykir í upphafi að gera stuttlega grein fyrir stefnendum málsins, hvaða starfsemi þeir hafa með höndum, tengslum þeirra í milli og lýsa þeim breytingum, sem orðið hafa á högum þeirra, eftir að samkeppnisyfirvöld hófu afskipti af starfsemi þeirra.

Sölufélag garðyrkjumanna er samvinnufélag samkvæmt lögum nr. 22/1991 um samvinnufélög. Félagsmenn eru 61, bæði einstaklingar og lögaðilar, samkvæmt framlögðum gögnum. Inngönguskilyrði eru þau, að umsækjandi reki ræktun í gróðurhúsum, vermi- eða sólreitum (a.m.k. 300 fermetrum) og hafi garðyrkju að aðalstarfi. Starfsemi félagsins er í meginatriðum tvíþætt. Annars vegar að annast umsýslusölu með afurðir félagsmanna gegn söluþóknun, en hins vegar innflutningur á grænmeti og ávöxtum. Hinn 25. apríl 1995 var samkomulag gert milli SFG og Bananasölunnar hf., að síðarnefnda félagið yfirtæki rekstur SFG. Þetta samkomulag gekk þó ekki eftir. Það var tvívegis framlengt, í fyrra skiptið á aðalfundi SGF hinn 9. maí 1997 og síðar á aðalfundi félagsins 19. mars 1999, en þá var yfirtöku­samkomu­laginu frestað til loka þess árs.

Fengur hf. (áður Bananasalan hf.) er hlutafélag í eigu 50 hluthafa. Þar af eru 45 hluthafar félagsmenn í SFG. Tilgangur félagsins, samkvæmt samþykktum þess, er umsýsla og sala á íslensku grænmeti, innflutningsverslun og allur almennur verslunarrekstur, lánastarfsemi, rekstur fasteigna og fjárfestingar í fyrirtækjum, sem félagið telur arðvænlegar á hverjum tíma, eins og segir í bréfi lögmanns félagsins og SFG til Samkeppnisstofnunar, dags. 22. maí 2000 (dskj. nr. 19). Þar segir einnig, að félagið sinni ekki innflutningi á grænmeti og ávöxtum, né sölu á þeim að undanskildum kaupum af Mata ehf. á vínberjum, kiwi og appelsínum, ákveðinn part úr ári og selji þær vörur síðan áfram til SGF og Banana ehf. en engra annarra.

Bananar ehf. annaðist einkum heildsölu grænmetis og ávaxta og sinnti smærri og sérhæfðari aðilum markaðarins, s.s. veitingahúsum, mötuneytum og smærri verslunum. Bananasalan hf. (nú Fengur hf.) keypti allt hlutafé Banana ehf. á árinu 1995. Á hluthafafundi í Ágæti hf. 8. október 2001 var ákveðið að sameina félagið Banönum ehf. og samdægurs var samrunaáætlunin samþykkt á hluthafafundi Banana ehf. Sameiningin byggðist á samrunaáætlun frá 26. júní s.á. Bananar ehf. yfirtóku öll réttindi og skyldur Ágætis hf. við samruna félaganna, m.a. þær skyldur Ágætis hf., sem fólust í ákvörðun stefnda og úrskurði áfrýjunarnefndar. Mál þetta varðar starfsemi Ágætis hf. á þeim tíma, sem afskipti samkeppnisyfirvalda ná yfir. Því verður í síðari umfjöllun í þessu máli vísað til Ágætis hf.

Ágæti hf. (hér eftir Ágæti) seldi afurðir kartöflu- og grænmetisframleiðenda í umsýslusölu, auk þess að flytja inn og selja matjurtir og ávexti í heildsölu. Búnaðarbanki Íslands keypti 95% hlutafjár í Ágæti hf. með samningi, dags. 10. júní 1999. Samdægurs undirritaði SFG framvirkan kaupsamning við Búnaðarbankann og skuldbatt sig til að kaupa hlutaféð af bankanum eða vísa á kaupanda. Ekkert varð úr kaupunum, þar sem bankinn kvaðst hafa komist að þeirri niðurstöðu, að sala hlutafjárins til SFG færi í bága við 18. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993. Þórhallur Bjarnason, garðyrkjubóndi að Laugalandi í Borgarfirði, keypti síðan hlut Búnaðar­bankans í Ágæti hf. 12. nóvember s.á. í nafni Grænmetis ehf., einkahlutafélags í hans eigu. Þórhallur var stjórnarmaður í SFG, en sagði sig úr stjórninni í tilefni kaupanna. Stefndi kannaði kaupin að eigin frumkvæði og veitti heimild til þeirra með ákvörðun nr. 44/1999, enda höfðu kaupandinn, SGF og Búnaðarbankinn lýst því yfir, að SFG kæmi hvergi nærri þessum viðskiptum eða fyrirtæki og/eða einstaklingar á þess vegum.  Stefndi tók málið til meðferðar að nýju í tilefni kaupa Banana ehf. á hlutafé  Grænmetis ehf. í Ágæti hf., sem áttu sér stað 29. nóvember 2000. Með ákvörðun nr. 3/2001 ógilti stefndi fyrri ákvörðun í máli nr. 44/1999 á þeirri forsendu, að byggt hefði verið á röngum upplýsingum hlutaðeigandi og SFG hefði í raun greitt kaupverð hlutabréfanna í Ágæti hf. en ekki Grænmeti ehf., eins og fullyrt hafi verið. SFG-samstæðan (Fengur hf., SFG og Bananar ehf.) hafi því við kaup Grænmetis ehf. öðlast virk yfirráð yfir Ágæti hf. í nóvember 1999, þegar kaup Grænmetis ehf. áttu sér stað. Í marsmánuði 2001 veitti stefndi SFG samstæðunni heimild til yfirtöku á Ágæti hf. með sérstaklega tilgreindum skilyrðum með ákvörðun í máli nr. 11/2001.

Stefndi komst að þeirri niðurstöðu, að Fengur hf. og Bananar ehf. myndi fyrirtækjasamstæðu í skilningi 18. gr. samkl. og SFG hafi orðið hluti þeirrar samstæðu við samninginn 25. apríl 1995, sem áður er lýst. Áfrýjunarnefndin staðfesti þessa niðurstöðu stefnda.

Mata ehf. er heildsölufyrirtæki, sem annast m.a. sölu grænmetis og kartaflna, sem framleiðendur leggja inn hjá félaginu, en flytur einnig inn ýmsar tegundir ávaxta, s.s. vínber, appelsínur, kiwi og banana.

II.

Málavextir.

Mál þetta er mikið að vöxtum. Umfang þess spannar yfir þúsundir blaðsíðna. Því verður stiklað á stóru í málsatvikalýsingu, en að því stefnt, að heildstætt yfirlit fáist yfir helstu staðreyndir málsins. Einnig verður helstu málavaxta getið, ef þeir horfa með ólíkum hætti við stefnendum, og viðhorfum stefnda lýst með sama hætti. Upphaf málsins má rekja til þess, að Samkeppnisstofnun fékk í septembermánuði 1999 heimild Héraðsdóms Reykjavíkur til húsleitar hjá stefnendum og haldlagningar gagna, sem þar kynnu að finnast, svo og heimild til afritunar gagna á tölvutæku formi. Úrskurðir Héraðsdóms Reykjavíkur sem sneru að Ágæti og SFG voru uppkveðnir 23. september s.á. en 26. sama mánaðar að því er varðaði Mata hf. Aðgerðir Samkeppnisstofnunar beindust einnig að Bananasölunni hf. (nú Fengur hf.) og Banönum ehf., svo og fleiri félögum, sem ekki þykir ástæða til að geta hér. Lagt var hald á ýmis gögn, sem afrituð voru og skilað að því búnu til eigenda þeirra. Aðgerðirnar beindust að því að afla upplýsinga um það, hvort umræddir dreifingaraðilar hefðu brotið gegn ákvæðum 10., 11. og 12. gr. samkeppnislaga með samningum eða samstilltum aðgerð­um. Samkeppnisstofnun tók skýrslu af Matthíasi Guðmundssyni, fyrrum frkv. stj. Ágætis, í tengslum við rannsóknina, sem dagsett er 17. mars 2000 (dskj. 39). Skýrslan var staðfest með undirritun Matthíasar. Einnig gaf Gunnar Gíslason, frk.stj. Mata, skýrslu hjá Samkeppnisstofnun 29. sama mánaðar (dskj. 41). Þórunn Guðmundsdóttir hrl., lögmaður Mata, var viðstödd skýrslutökuna. Skýrsla Gunnars var hljóðrituð og hann brýndur á vitnaskyldu með vísan til 2. mgr. 57. gr. samkeppnislaga. Þá gaf Bernhard Jóhannesson, fyrrum garðyrkjubóndi að Sólbyrgi í Borgarfirði og fyrrum stjórnarmaður í Ágæti, skýrslu hjá Samkeppnis­stofnun 8. ágúst s.á. (dskj. 26). Sú skýrsla er í endursögn starfsmanna Samkeppnis­stofnunar og óundirrituð af Bernhardi. Hann gaf síðan sérstaka skriflega yfirlýsingu 9. maí 2001 (dskj. 88), þar sem hann staðfesti réttmæti skýrslu sinnar.

Samkeppnisstofnun sendi öllum stefnendum bréf, dags. 30. mars árið 2000, og óskaði ítarlegra upplýsinga og skýringa á fjölmörgum atriðum, sem tengdust rannsókninni (dskj. 14). Í upphafi bréfsins var stefnendum gerð grein fyrir því að hvaða atriðum rannsókn stofnunarinnar beindist, en þau væru þessi:

1. Hvort dreifingaraðilar og framleiðendur grænmetis hafi með samningum eða samstilltum aðgerðum brotið gegn ákvæðum 10., 11. og 12. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993 eða haft skaðleg áhrif á samkeppni í skilningi 17. gr. samkeppnislaga.

 2. Hvort dreifingaraðilar grænmetis hafi með samningum, samþykktum eða samstilltum aðgerðum brotið gegn ákvæðum 10. eða 12. gr. samkeppnislaga eða haft skaðleg áhrif á samkeppni í skilningi 17. gr. laganna.

3. Hvort dreifingaraðilar grænmetis hafi með samningum eða samstilltum aðgerðum við smásala brotið gegn ákvæðum 10., 11. og 12. gr. samkeppnislaga eða haft skaðleg áhrif á samkeppni í skilningi 17. gr. laganna.

Stefnendur svöruðu fyrirspurnum samkeppnisstofnunar hver í sínu lagi í maí­mánuði s.á. og skýrðu jafnframt sjónarmið sín. Með bréfi, dagsettu 29. ágúst s.á., sendi Samkeppnisstofnun stefnendum svokallaða frumathugun sína (dskj. 24). Í bréfinu kemur fram, að samkeppnisyfirvöld hafi tekið þá ákvörðun að fjalla um það í sérstöku máli, hvort dreifingarfyrirtæki (stefnendur) og smásalar hefðu brotið gegn samkeppnislögum, sbr. 3. tl. í bréfi stofnunarinnar frá 30. mars s.á. Einnig var stefnendum sendur með sama bréfi listi yfir öll rannsóknargögn, sem Samkeppnis­stofnun byggði frumathugun sína á, ásamt skrá yfir aðildarfélög SFG og innleggjendur afurða hjá Ágæti hf. Í frumathugun Samkeppnisstofnunar er lýst í löngu og ítarlegu máli, hvað rannsókn hennar hafi leitt í ljós. Í niðurlagi frumathugunarinnar segir orðrétt svo, að því er varðar SFG:

Samkeppnisstofnun virðist sem þau meintu brot SFG á ákvæðum samkeppnislaga sem lýst hefur verið í frumathugun þessari séu mjög alvarleg. Hin meintu brot hafa staðið yfir í langan tíma, sum frá gildistöku samkeppnislaga. Meint brot varða umfangsmikil viðskipti Jafnframt virðast hin meintu brot hafa leitt til þess að neytendur hafi þurft að greiða hærra verð en ella fyrir mikilvæga vöru. Samkeppnisstofnun telur að skilyrði kunni að vera fyrir því að beita ýtrustu viðurlögum skv. 52. gr. samkeppnislaga gagnvart SFG. SFG og Bananasalan hf. mynda fyrirtækjasamstæðu og Bananasalan hefur sem móðurfélag yfirráð yfir SFG og ber ábyrgð skv. samkeppnislögum á hegðun SFG. Jafnframt liggur fyrir að fjallað hefur verið um hin meintu brot að einhverju leyti innan stjórnar Bananasölunnar. Sökum þessa kemur til álita að umrædd sekt leggist in solidum á Bananasöluna og SFG.

Niðurstaða samkeppnisráðs að því er varðaði Ágæti hf. og Mata ehf. var efnislega samhljóða, með þeirri breytingu að því er varðar Ágæti hf., að þar segir í niðurlagi, að höfð verði hliðsjón af Skálpsmálinu (sbr. síðar), en í umfjöllun um brot Mata ehf. segir í lokaorðum, að höfð verði hliðsjón af því, að meint brot Mata séu ekki jafn umfangsmikil og annarra aðila og hafi varað skemur.

Stefnendum var gefinn frestur til 29. september s.á. til andsvara. Sá frestur var framlengdur með hliðsjón af umfangi málsins og skiluðu stefnendur, hver fyrir sig, ítarlegri greinargerð síðari hluta októbermánaðar s.á. og gerðu grein fyrir afstöðu sinni til frumathugunar Samkeppnisstofnunar.  Starfsmenn Samkeppnisstofnunar áttu fund með lögmanni SFG og framkvæmdarstjóra félagsins á skrifstofu þess hinn 1. nóvem­ber s.á., þar sem farið var yfir málið. Í kjölfar fundarins var þess óskað af hálfu Samkeppnisstofnunar, að SFG upplýsti nánar um viðskipti sín og gæfi mánaðarlegt meðalheildsöluverð og grunntölur fyrir kartöflur og ýmsar grænmetistegundir á tímabilinu frá 1993 til 1999. Í svarbréfi lögmanns SFG, dags. 7. nóvember s.á. (dskj. 31), kom fram, að umbeðnar upplýsingar fyrir tímabilið 1995 til 1999 yrðu veittar, en eldri upplýsingar lægju ekki á lausu og þyrfti að ráðast í mikinn kostnað til að afla þeirra. Samkeppnisstofnun yrði að bera þann kostnað og fengi hún aðgang að öllum gögnum sem með þyrfti. Samkeppnisstofnun réðst ekki í að vinna þetta verk.

Nokkur bréfaskipti áttu sér stað eftir þetta milli lögmanns SFG og Samkeppnis­stofnunar, sem ekki þykir ástæða til að gera sérstaka grein fyrir. Lögmaður SFG fór fram á það í bréfi til stefnda, dags. 26. janúar 2001, að málið yrði flutt munnlega, áður en stefndi tæki ákvörðun í málinu. Stefndi hafnaði beiðninni á fundi 9. mars s. á. á þeirri forsendu, að málsaðilar hefðu skilað skriflegum athuga­semdum og átt fundi með starfsmönnum samkeppnisyfirvalda. Sjónarmið og röksemdir stefnenda hefðu þannig komið fram í gögnum málsins og því ekki þörf á munnlegum málflutningi. Lögmaður SFG kærði seinagang stefnda í málinu til áfrýjunarnefndar með bréfi, dags. 7. febrúar 2001, og krafðist þess, að áfrýjunarnefndin legði fyrir stefnda að ljúka málinu tafarlaust, að virtum andmælarétti SFG. Ekki er að sjá af gögnum málsins, að áfrýjunarnefndin hafi brugðist formlega við kærunni.

Samkeppnisstofnun sendi lögmönnum stefnenda lista yfir öll gögn málsins með bréfi, dags. 28. febrúar s.á., og tilkynnti þeim jafnframt, að stefndi myndi taka ákvörðun í málinu í marsmánuði. Lögmaður SFG krafðist þess í bréfi til Samkeppnisstofnunarinnar, dags. 5. mars, að fá ljósrit allra gagna, sem stofnunin hefði aflað eftir birtingu frumathugunar, sem ekki stöfuðu frá honum eða SFG. Þessi ósk var ítrekuð með bréfi lögmannsins, dags. 13. mars, og var þá sérstaklega merkt við þau gögn, sem óskað var að afhent yrðu. Samkeppnisstofnun sendi lögmanninum umbeðin gögn með bréfi, dags. 19. mars, að undanskildum þeim gögnum, sem litið var á sem trúnaðargögn af hálfu Samkeppnisstofnunar.

Stefndi, samkeppnisráð, tók síðan ákvörðun í málinu á fundi 30. mars, mál nr. 13/2001.

Gögn málsins sýna, að málið var tekið fyrir á sjö fundum samkeppnisráðs, áður en endanleg ákvörðun var tekin. Málið var fyrst tekið fyrir á fundi stefnda 1. október 1999. Í fundargerð segir undir 6. tölulið:

Guðmundur Sigurðsson gerði  grein fyrir húsleit sem stofnunin framkvæmdi hjá nokkrum fyrirtækjum á grænmetismarkaði og hvernig úrvinnslu málsins miðaði.

Málið er næst tekið fyrir á fundi 3. apríl árið 2000. Þar gerði Guðmundur Sigurðsson grein fyrir athugun stofnunarinnar á grænmetismarkaðinum og á hvaða stigi athugunin væri, eins og bókað er undir liðnum önnur mál. Frumathugun Samkeppnisstofnunar er lögð fyrir stefnda og kynnt fundarmönnum á fundi 28. ágúst s.á. Þar segir í fundargerð að Ásgeir [Einarsson] og Guðmundur [Sigurðsson] hafi farið yfir og gert grein fyrir athuguninni, hvernig staðið hafi verið að upplýsingaöflun o.fl.  og að starfsmenn hafi veitt greið svör við fyrirspurnum fundarmanna. Því næst er málið reifað á fundi 26. febrúar 2001 og farið yfir frumdrög þess, eins og í fundargerð segir. Á næsta fundi hinn 8. mars s.á. reifaði formaður málið í heild sinni. Málið var rætt en frestað til næsta fundar, sem haldinn var daginn eftir. Á þeim fundi var enn fjallað um málið, en einnig voru kynnt tilmæli SFG um, að málinu yrði lokið með sátt. Þá var og tekin afstaða til kröfu lögmanns SFG um munnlegan málflutning, sem áður er lýst. Síðasti fundur, áður en ákvörðun er tekin, var haldinn 22. mars s.á. Þar var tekin ákvörðun í máli nr. 11/2001, sem varðaði yfirtöku SFG og tengdra félaga á Ágæti hf. Einnig var hafnað tilmælum SFG um að ljúka málinu með sátt. Fram kemur í bókun þess fundar, að SFG og tengd félög gætu fallist á sátt, sem fæli í sér sektargreiðslu, enda myndu samkeppnisyfirvöld ekki greina opinberlega frá þeim atvikum málsins, sem í frumathugun Samkeppnisstofnunar voru talin sýna fram á brot á bannreglum samkeppnislaga. Einnig kemur fram í fundargerð, að aðrir aðilar málsins hafi mótmælt því að hafa gerst sekir um brot á ákvæðum samkeppnislaga. Meginröksemd stefnda, samkeppnisráðs, fyrir því að hafna umræddum tilmælum SFG, byggðist á því, að óhjákvæmilegt sé, að málum, sem varði brot á banni við verðsamráði og markaðsskiptingu, ljúki með formlegri ákvörðun. Ekki er að sjá í fundargerð, að fjallað hafi verið efnislega um málið.

Af fundargerðum stefnda má ráða, að samkeppnisráð hefur ávallt verið full­skipað, þegar mál stefnenda kom til umræðu, en í nokkur skipti hefur varamaður komið í stað aðalmanns. Einnig bera fundargerðir með sér, að starfsmenn Samkeppnisstofnunar hafa setið þessa fundi, auk forstjóra stofnunarinnar. Þar koma einkum við sögu Guðmundur Sigurðsson, yfirhagfræðingur stofnunarinnar, og Ásgeir Einarsson, yfirlögfræðingur hennar.

Stefndi tók ákvörðun í málinu nr. 13/2001 30. mars 2001, eins og áður er getið, og eru ákvörðunarorðin svohljóðandi:

1. gr.

Fengur hf. (áður Bananasalan hf.), Sölufélag garðyrkjumanna svf., Bananar ehf. (hér eftir öll framangreind fyrirtæki nefnd SFG), Ágæti hf. og Mata ehf. hafa brotið 10. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993 með samningum og samstilltum aðgerðum, sem lýst er nánar í VI. kafla í þessari ákvörðun, og lúta að eða var ætlað að hafa áhrif á verð og skiptingu markaða í viðskiptum með kartöflur, grænmeti og ávexti. Brot þessi hafa varað a.m.k. frá árinu 1995 til 1999. Í aðalatriðum felast brotin í eftirfarandi samningum eða samstilltum aðgerðum:

– Verðsamráði SFG og Ágætis hf. varðandi kartöflur og grænmeti.

– Verðsamráði og markaðsskiptingu SFG og Ágætis hf. varðandi kartöflur og innflutt  

                           grænmeti og ávexti.

– Verðsamráði og markaðsskiptingu SFG og Ágætis hf. í viðskiptum með banana.

– Verðsamráði og markaðsskiptingu SFG og Mata ehf. varðandi innlent grænmeti, 

    vínber, appelsínur og kiwi.

– Verðsamráði og markaðsskiptingu SFG og Mata ehf. varðandi banana.

– Verðsamráði og markaðsskiptingu Mata ehf. og Ágætis hf. varðandi kartöflur,

    grænmeti og  ávexti.

     – Aðgerðum Mata ehf., Ágætis hf. og SFG í því skyni að koma tilteknum

         grænmetisframleiðanda út  af markaðinum.

     – Sameiginlegum útflutningi SFG og Ágætis hf. í því skyni að draga úr framboði

      innanlands og hækka þar með verð.

2. gr.

Vegna brota á 10. gr. samkeppnislaga sem nefnd eru í 1. gr. hér að framan og með heimild í 52.

 gr. samkeppnislaga leggur samkeppnisráð á eftirfarandi stjórnvaldssektir:

– Sölufélag garðyrkjumanna svf. skal greiða kr. fjörutíu milljónir (40.000.000 kr.)

– Ágæti hf. skal greiða kr. þrjátíu og fimm milljónir (35.000.000 kr.)

– Mata ehf. skal greiða kr. þrjátíu milljónir (30.000.000 kr.)

3. gr.

Þau aðildarfyrirtæki Sölufélags garðyrkjumanna svf., sem tilgreind eru í viðauka I, við ákvörðun þessa hafa brotið gegn 10. gr. samkeppnislaga með samningum og samstilltum aðgerðum, sem nánar er lýst í VII. kafla í ákvörðun þessari, sem lúta að eða er ætlað að hafa áhrif á verð og skiptingu markaða í viðskiptum með grænmeti. Sölufélag garðyrkjumanna svf. hefur brotið 12. gr. samkeppnislaga með ákvörðunum og hvatningum, sem nánar er lýst í VII. kafla í ákvörðun þessari, sem lúta að eða er ætlað að hafa áhrif á verð og skiptingu markaða í viðskiptum með grænmeti. Brot þessi hafa varað a.m.k. frá árinu 1993-1999.

4. gr.

Ákvæði 1. mgr., 3. mgr., 4. mgr. og 5. mgr. 4. gr. og 14. gr. samþykkta Sölufélags garðyrkjumanna svf. brjóta í bága við 10. gr. samkeppnislaga, sbr. lög nr. 107/2000. Þessi ákvæði samþykktanna eru því ógild, sbr. 1. mgr. 49. gr. samkeppnislaga.

5. gr.

Þeir framleiðendur Ágætis hf. sem tilgreindir eru í viðauka II við ákvörðun þessa hafa brotið gegn 10. gr. samkeppnislaga með samningum og samstilltum aðgerðum, sem nánar er lýst í VIII. kafla í ákvörðun þessari, sem lúta að eða er ætlað að hafa áhrif á verð og skiptingu markaða í viðskiptum með grænmeti og kartöflur. Ágæti hf. hefur brotið 12. gr. samkeppnislaga með aðgerðum, sem nánar er lýst í VIII. kafla í ákvörðun þessari, sem lúta að eða er ætlað að hafa áhrif á verð og skiptingu markaða í viðskiptum með grænmeti og kartöflur. Brot þessi hafa varað a.m.k. frá árinu 1993-1999.

6. gr.

Innleggssamningar Ágætis hf. við framleiðendur sem leggja inn hjá fyrirtækinu brjóta í bága við 10. gr. samkeppnislaga, sbr. lög nr. 107/2000. Samningar þessir eru því ógildir, sbr. 1. mgr. 49. gr. samkeppnislaga.

7.                gr.

Með vísan til a-liðar 1. mgr. 17. gr. samkeppnislaga, sbr. lög nr. 107/2000, beinir samkeppnisráð þeim fyrirmælum til aðila þessa máls að stöðva nú þegar, hafi það ekki verið gert, öll þau brot á samkeppnislögum sem tilgreind eru í ákvörðun þessari.

8.                gr.

Stjórnvaldssektir skv. 2. gr. ákvörðunarorðs skulu greiðast ríkissjóði eigi síðar en þremur mánuðum eftir dagsetningu þessarar ákvörðunar.

 

Í 1. gr. ákvörðunarorða stefnda var byggt á því, að stefnendur hefðu brotið gegn 10. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993 frá árunum 1993 og 1995 til ársins 1999 að minnsta kosti. Lagagreinin hljóðaði svo:

Samningar og samþykktir, hvort heldur þær eru bindandi eða leiðbeinandi, og samstilltar aðgerðir milli fyrirtækja á sama sölustigi eru bannaðar þegar þær lúta að eða er ætlað að hafa áhrif á:

a.       Á verð, afslætti eða álagningu,

b.       skiptingu markaða eftir svæðum, eftir viðskiptavinum eða eftir sölu og magni,

c.        gerð tilboða. Samvinna á sama sölustigi um leiðsögn við útreikning á verði,

     afslætti og álagningu er bönnuð.

Með lögum nr. 107/2000 var samkeppnislögum breytt, þar á meðal 10. grein. Breytingin var m.a. fólgin í því, að lýsing á banni við samkeppnishömlum var gerð ítarlegri og nær bannið þannig til fleiri verknaða en áður. Með hliðsjón af almennum reglum um lagaskil og 1. mgr. 2. gr. laga nr. 19/1940 þykir eiga í þessu máli að beita lögunum eins og þau voru fyrir þá breytingu, sem á þeim var gerð með lögum nr. 107/2000.

III.

Úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála.

Stefnendur kærðu ákvörðun stefnda til áfrýjunarnefndar innan lögmælts frests. Krafðist hver kærandi þess, að ákvörðun stefnda yrði felld niður að því er hann varðaði, en til vara kröfðust stefnendurnir SFG og Ágæti, að stjórnvaldssekt, sem stefndi gerði þeim að greiða, yrði felld niður eða lækkuð verulega.

Þeir aðilar, sem upp eru taldir í I. og II. viðauka með ákvörðunarorðum stefnda, létu málið ekki til sín taka fyrir áfrýjunarnefndinni.

Úrskurðarorð áfrýjunarnefndar er svohljóðandi:

Úrskurðarorð.

Fengur hf. (áður Bananasalan hf.), Sölufélag garðyrkjumanna svf., Bananar ehf., Ágæti hf. og Mata ehf. hafa brotið gegn ákvæðum 10. gr. samkeppnislaga með þeim hætti sem greinir nánar í liðum 13) - 16) í úrskurði þessum.

Fengur hf. (áður Bananasalan hf.), Sölufélag garðyrkjumanna svf., Bananar ehf. skulu með skírskotun til 52. gr. samkeppnislaga greiða 25.000.000 kr., Ágæti hf. 17.000.000 kr. og Mata ehf. 5.000.000 kr. sekt í ríkissjóð. Sektirnar skulu greiddar innan þriggja mánaða frá dagsetningu úrskurðar þessa.

Ákvæði 4. gr. ákvörðunarorða samkeppnisráðs er staðfest að öðru leyti en því að ákvæði 1. málsliðar 1. mgr. 4. gr. og 1. málsliðar 14. gr. samþykkta Sölufélags garðyrkjumanna svf. frá 1979 skulu standa óhögguð.

Ákvæði 3., 5. og 6. gr. ákvörðunarorða samkeppnisráðs er staðfest að því leyti sem þeim hefur verið áfrýjað, sbr. liði 19) - 21) í úrskurði þessum.

Ákvæði 7. gr. ákvörðunarorða samkeppnisráðs er fellt úr gildi.

 

Verkefni dómsins er að taka afstöðu til niðurstöðu áfrýjunarnefndar í ljósi þeirra gagna og sem fyrir hana voru lögð og þeirra málsástæðna málsaðila og lagaraka, sem málsaðilar héldu þar fram, máli sínu til stuðnings.

Stefnendur skýrðu ítarlega kröfur sínar, málsástæður og lagarök í kæru sinni, auk þess sem lögmaður hvers og eins flutti málið munnlega fyrir nefndinni, áður en hún kvað upp úrskurð sinn 15. júní 2001.

Hér fyrir dómi styðja stefnendur dómkröfur sínar sömu málsástæðum og lagarökum og fyrir áfrýjunarnefndinni. Verða þeim gerð skil í þeim kafla dómsins, þar sem fjallað er um kröfur og málsástæður málsaðila.

IV.

Niðurstaða stefnda, samkeppnisráðs.

Í úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála, sem hér er krafist ógildingar á, var ákvörðun stefnda tekin til endurskoðunar. Verður því samhengisins vegna að fjalla allítarlega um ákvörðun stefnda, að því leyti, sem hún var staðfest af áfrýjunar­nefndinni.

Niðurstaða stefnda byggðist á viðamikilli rannsókn á hegðun stefnenda á þeim markaði, sem þeir störfuðu á, svo og á könnun á markaðinum sjálfum.

Verður þeirri könnun lýst í stórum dráttum, svo og þeim sjónarmiðum, sem stefndi lagði til grundvallar niðurstöðu sinni.

Stefndi taldi nauðsynlegt að skilgreina markað þann, sem stefnendur störfuðu á af tvíþættum ástæðum. Sú skilgreining á sér lagalegar forsendur.

Í fyrsta lagi ræðst beiting 10. gr. samkeppnislaga af styrk viðkomandi fyrirtækja á markaði og takmarkast af ákvæðum 13. gr. sömu laga. Samkvæmt síðarnefndri lagagrein geta fyrirtæki gert með sér samning eða haft með sér samvinnu, enda þótt það leiði til takmörkunar á samkeppni, ef takmörkunin hefur aðeins, að mati samkeppnisráðs, lítil áhrif á þann markað, sem um er að ræða. Í greinargerð með frumvarpi til samkeppnislaga nr. 8/1993 segir um 13. gr., að viðmiðun EB um markaðsstyrk sé 5% í þessu tilliti. Stefndi miðar við þá hlutfallstölu í umfjöllun sinni.

Í annan stað var nauðsynlegt, að mati stefnda, að meta markaðsstyrk stefnenda, því að beiting viðurlaga miðast við stöðu og styrk þeirra á þeim markaði, sem þau störfuðu á.

1) Vörumarkaðurinn.

Stefndi skilgreinir vörumarkað þann, sem kemur við sögu á því tímabili, er mál þetta spannar, á eftirfarandi hátt.

Landfræðilegi markaðurinn er Ísland allt, en þar störfuðu stefnendur.

Vörumarkaðinn skilgreindi stefndi þannig:

Kartöflur eru sjálfstæð tegund matjurta, sem aðrar matjurtir koma ekki í staðinn fyrir, (eftirleiðis staðganga).

Grænmetisframleiðsla skiptist annars vegar í ylrækt, þar sem framleiðsla á sér stað í gróðurhúsum, en hins vegar í útiræktun, þar sem ræktað er undir berum himni, eins og nafnið gefur til kynna. Stefndi leit svo á, að ekki sé um að ræða beina staðgöngu milli einstakra tegunda grænmetis, enda verði þær matvöruverslanir, sem einkum skiptu við stefnendur, að hafa á boðstólnum allar helstu tegundir grænmetis.

Ávextir tilheyra sérstökum vörumarkaði, að mati stefnda. Hver ávaxtategund hafi sjálfstæða eftirspurn. Þær sem hér koma við sögu eru bananar, appelsínur, kiwi og vínber.

Stefndi kannaði styrk og markaðshlutdeild, hvers stefnanda fyrir sig, á einstökum vörutegundum á árinu 1999. Í frumathugun var stefnendum gerð grein fyrir niðurstöðu þeirrar rannsóknar. Stefnendur töldu hlutdeild sína ofmetna og því réðst stefndi í frekari rannsókn. Niðurstaða hennar byggðist á upplýsingum frá skatt­yfirvöldum um heildarveltu samkvæmt virðisaukaskattsskýrslum hjá rekstraraðilum í heildverslun með ávexti og grænmeti, svo og frá dreifingaraðilunum sjálfum.

Hún var á þessa leið:

1. Kartöflur:  Bæði innlend ræktun og innfluttar.

Ágæti 40%, SGF 15%, Mata 6%, aðrir 39%, þar af bein sala framleiðenda 

   28%.

2. Grænmeti allar tegundir:

    SFG 52%, Ágæti 21%, Mata 9%, aðrir 18%, þar af bein sala framleiðenda 

    1%.

3. Bananar:

   SFG 67%, Ágæti 17%, Mata 16 %.

4. Appelsínur:

    SFG 31%, Ágæti 16%, Mata 29%, Ávaxtahúsið 24%.

5. Kiwi:

    SFG 18%, Ágæti 15%, Mata 42%,  Ávaxtahúsið 25%.

 Vínber:

 SFG 19%, Ágæti 14%, Mata 44%, Ávaxtahúsið 23%.

Ávaxtahúsið var stofnað um mitt ár 1999 af SFG og Baugi hf.

Stefndi dró þá ályktun af rannsókn sinni, að SFG væri markaðsráðandi á bananamarkaði og einnig á markaði með grænmeti, ekki síst eftir að SFG-samstæðan náði virkum yfirráðum yfir Ágæti um mitt ár 1999 og stofnun Ávaxtahússins um sama leyti.

Stefnendur telja allir, að stefndi hafi ofáætlað markaðshlutdeild þeirra varðandi ofangreindar matvörur, og verður viðhorfum þeirra lýst síðar.

2) Umfjöllun stefnda um samráð stefnenda.

Áfrýjunarnefndin byggði niðurstöðu sína um samráð stefnenda á rannsókn stefnda. Því verður ekki hjá því komist að greina nokkuð ítarlega frá rannsókninni og ályktunum stefnda, sem leiddu til ákvörðunarinnar í máli nr. 13/2001.

Stefndi heldur því fram, að samráð stefnenda um verð og markaðsskiptingu hafi hafist eigi síðar en á árinu 1995 og falist í innbyrðis samráði milli SFG og Ágætis, SGF og Mata ehf., og Ágætis og Mata ehf.

2.1. Meint samráð SFG og Ágætis.

Stefndi taldi gögn málsins veita sönnun fyrir því, að um áramótin 1994/1995 hafi þessi fyrirtæki farið að þreifa fyrir sér um styrkara samstarf, sem ýmist hafi falist í markaðsskiptingu eftir grænmetistegundum, gagnkvæmri verðstýringu á tilteknum tegundum eða samkomulagi um að grípa til aðgerða til þess að minnka framboð á markaði. Stefndi vísaði til fundargerða stjórnar beggja félaganna þessu til stuðnings, svo og til fundargerða ýmissa stjórnareininga innan þeirra. Fundargerðir þessar liggja frammi í málinu. Stefndi dró þá ályktun af efni þeirra, að verðstríð hafi verið milli þessara félaga fram á árið 1994, en þá hafi verið hvatt til þess af beggja hálfu, að samvinna þeirra og samstarf yrði aukið í því skyni að draga úr samkeppni. Í upphafi ársins 1995 hafi SFG leitað eftir kaupum á Ágæti, sem ekki gengu eftir. Í fundargerð stjórnarfundar SFG hinn 8. janúar 1995 (dskj. nr. 108) segi m.a. svo:

Hlutafjárkaup í Ágæti: Georg [Ottósson, stjórnarformaður SFG] skýrði frá þeirri hugmynd að kaupa hlut í Ágæti. Taldi hann að það gerði meiri frið á markaðinum. Höfðu þeir rætt við Matthías framkvæmdastjóra Ágætis. Hugmynd frá Ágæti um að sameinast eða stofna sameiginlegt innflutningsfyrirtæki fannst Pálma [Haraldssyni frkv.stj. SFG] ekki áhugaverð. Pálmi taldi að ef það yrði óbreytt ástand þá yrði verðstríð næsta sumar, sem væri mjög slæmt fyrir framleiðendur. Pálmi ræddi síðan vítt og breitt um hlutafjárkaup og taldi að best væri að ná ca 50% hlutafjárins til að vera öruggur með að góður árangur náðist.

Ekkert hafi orðið úr kaupunum, en í kjölfar þessa hafi, að mati stefnda, náðst samkomulag milli félaganna um ólögmætt samkomulag (samkomulag notað sem samheiti yfir samninga, samþykktir og samstilltar aðgerðir í skilningi 10. gr. samkeppnislaga í umfjöllun stefnda) um eftirfarandi atriði: 1. Grænmeti og kartöflur. 2. Kartöflur og „flugvörur“. 3 Banana. 4. Sameiginlegan útflutning.

2.1.1. Um grænmeti og kartöflur.

Stefndi vísaði til fundargerðar stjórnarfundar SFG 4. janúar 1995 (dskj. nr. 108) í þessu sambandi, þar sem aukið samstarf milli félaganna var ráðgert, svo og til stjórnarfundar í Ágæti 8. janúar s.á. (dskj. nr. 181). Fyrirhuguð samvinna félaganna hafi verið rædd á þessum stjórnarfundi Ágætis. Þar sé m.a. fært til bókar í fundargerð: Matthías útskýrði hugmyndir um að nánara samstarf milli fyrirtækjanna þó þannig t.d. að Ágæti yrði innleggjandi á ylræktarvöru í SFG en SFG innleggjandi á kartöflum í Ágæti og útiræktun skiptist milli fyrirtækja eftir seinni tíma ákvörðun.  Aðalmarkmið aðgerða yrði að vera að ná hærri verðum og minnka spennuna á markaðinum vonandi til hagsbóta fyrir fyrirtækin og ekki síður framleiðendur. …Guðmundur: Aðalmálið að ná hærri verðum hann taldi að hægt yrði að ná samkomulagi á milli aðila ef vilji væri f. hendi. Ármann: Hvernig f. með viðskiptasamninga t.d. KÁ samninginn. Fram kom á fundinum að menn töldu ekki koma til greina að selja SFG hlut í Ágæti. Markús: Telur að ekki komi til greina lægri afsetningu til bænda t.d. v/rýrnunar. Hann telur að það verði að skipta markaðssvæðinu á milli fyrirtækja. Guðjón: heldur fundinn vera um viljayfirlýsingu til aðgerða, smáatriðin verði rædd síðan en auðvitað þarf að kynna málin vítt og breitt, spurning um hvað á fyrsta skrefið að vera stórt.  Á útirækin að vera með í fyrsta skrefi. Matthías og Aðalsteinn færðu rök fyrir því að hafa hana með þ.e. útiræktin. Aðalsteini líst vel á þessar aðgerðir ef þær verði til hækkunar á afurðum. … Menn voru almennt á því að það þyrfti að skipta markaðinum og framleiðendur réðu meira ferðinni. Ákveðið að fara á fund með stjórn SFG framkvæmdastjóralausir. Markús vill að það verði ekki farið út í viðræður fyrr en fyrri samningar verði uppfylltir, þ.e. kartöflusala SFG.

Vísað sé í þessari fundargerð til ummæla stjórnarmanna í stjórn Ágætis. Í upphafi fundargerðar stjórnar SFG frá 10. janúar 1995 (dskj. 109) sé og vísað til fundar, sem stjórnarformaður, ásamt öðrum ótilgreindum, hafi átt með hluta stjórnarmanna Ágætis um þá hugmynd, að grænmeti færi í gegn hjá SFG, en kartöflur hjá Ágæti, eins og þetta sé orðað í fundargerð. Síðan sé bókað orðrétt svo:

Pálmi [frkv.stjóri SFG] útskýrði þetta nánar og taldi algera nauðsyn að hvort fyrirtæki fyrir sig skilaði sölugreiningu í þeim vörutegundum svo sem SFG skilaði sölugreiningu á kartöflum en Ágæti á grænmeti. Mikið rætt um aðra hugmynd. Óbreytt kerfi en mjög gott eftirlitskerfi og SFG hefði stjórn á grænmetisverði og Ágæti yfir kartöfluverði. Svokölluð rauð strik væru notuð. Fundarhlé. Fundi framhaldið eftir að stjórnin sat fund með stjórn Ágætis. Umræður við stjórn Ágætis snerust mest um óbreytt kerfi en með góðu eftirliti. Var ákveðið á þeim fundi að formenn og framkvæmdastjórar settust niður og útfærðu þetta nánar. Voru stjórnarmenn sammála um að þetta hefðu verið góðar viðræður og það ætti að vinna vel að þessu máli.  

Stefndi bendir á, að tilvitnaðar fundargerðir séu undirritaðar af stjórnarmönnum í viðkomandi félögum.

Einnig vísaði stefndi í þessu sambandi til stjórnarfundar Ágætis 9. febrúar s.á. (dskj. nr. 183) þar sem samstarfið við SFG hafi enn komið til umræðu. Þar sé bókað í fundargerð:

að við [Ágæti] mörkum okkur stefnu gagnvart SFG í ljósi endurtekinna brota gagnvart okkur, en einnig sé bókað: vilji nokkurra stjórnarmanna til að halda áfram samstarfi við SFG og styrkja samstarfið við Mata en með því þó að halda sjálfstæði okkar sem mest.

Þá vísaði stefndi til þess, að á aðalfundi Ágætis 11. apríl s.á. (dskj. nr. 217) hafi stjórnarformaður félagsins varpað fram þeirri spurningu hvers vegna Sölufélagið stundi þessa samkeppni svona. Stefndi dró þá ályktun af þessum fundargerðum, að stjórnendur Ágætis hafi gengið út frá því, að sérstakar leikreglur væru í gildi milli félaganna, sem hefti sjálfstæði þeirra, en ekki virk samkeppni. Í þessu sambandi benti stefndi einnig á svar stjórnarformanns SFG á aðalfundi félagsins 9. mars s.á. (dskj. nr. 123) við fyrirspurn um samstarf félaganna. Þar er bókað: Georg svaraði að samstarfið fælist í því að samráð yrði haft í öllum verðum og ýmsu öðru.

Stefndi byggði á því, að framangreind sönnunargögn veittu fullnægjandi sönnun fyrir því, að félögin tvö hafi á árinu 1995 náð samkomulagi um verðsamráð, hvað varðar grænmeti og kartöflur.

2.1.2. Samkomulag um kartöflur og „flugvörur“.

Stefndi taldi einnig sannað, að umrædd félög hafi samið sín í milli um svonefndar flugvörur og vísaði í þessu sambandi í ákvörðun sinni til ummæla á stjórnarfundi í Ágæti 3. maí 1995 (dskj. nr. 186). Þar sé bókað:

Aðalsteinn [Guðmundsson, sölustjóri Ágætis] greindi frá markaðsmálum og sagði að samkeppni væri mikil í svokölluðum flugvörum.

 Fundist hafi við húsleit hjá Ágæti skjal, sem sent hafði verið með símbréfi frá SFG þann 3. maí s.á. (dskj. nr. 231).

Skjalið er svohljóðandi:

Minnispunktar eftir fund Pálma og Matthíasar.

1. Frá Ágæti til SFG og BA

Ágæti sér um að útvega SFG og BA allar þær kartöflur sem að félögin þarfnast í umboðssölu á þeim umboðslaunum sem þau hafa í dag. SFG og BA skuldbinda sig til að taka ekki kartöflur frá öðrum aðilum en Ágæti. Undanskildir eru löglegir félagsmenn SFG enda er magn þeirra sáralítið í dag. Allar verðákvarðanir eru í höndum Ágætis s.s. nettóverð, listaverð og almennir afslættir.

2. Frá BA og SFG til Ágætis.

Ágæti skuldbindur sig til að kaupa alla ávexti og flugvörur af SFG og BA. SFG og BA skuldbinda sig til að útvega Ágæti 20% framlegð af innfluttum ávöxtum og flugvörum samkvæmt sölugreiningum. Listaverð og lágmarksverð  eru í höndum SFG og BA. Allar vörur á milli fara í formi afgreiðsluseðla sem að eru gerðir upp í vikulok.

Samningsaðilar eru sammála því að hætta söluakstri eigi síðar en 30 dögum eftir undirritun hefur átt sér stað. Einnig ætla aðilar að athuga þann möguleika að vera með sameiginlega þjónustu á Suðurnesjum. Við undirritun þessa samkomulags bindast þessi félög trúnaðarböndum þar sem hagur þeirra allra skal hafður að leiðarljósi.

Stefndi taldi skjalið sýna og sanna, að framkvæmdastjórar félaganna hafi hist og samið um verð og verðstýringu, eins og þar komi fram. Hvorugur þessara aðila hafi mótmælt tilvist skjalsins. SFG greini frá því í greinargerð til Samkeppnisstofnunar, dags. 22. maí 2000 (dskj. nr. 19, bls. 6), að umræður hafi hafist milli framkvæmdastjóra félaganna um að SFG myndi kaupa allar sínar kartöflur af Ágæti, eftir að sameiningaviðræður sigldu í strand í ársbyrjun 1995. Þar segi enn fremur: til að gæta jafnvægis í viðskiptum milli félaganna, hafi niðurstaðan orðið sú, að Ágæti myndi á móti kaupa innflutta ávexti af SFG. Stefndi taldi ljóst, að SFG og Bananar ehf. (hér eftir SFG) annars vegar og Ágæti hins vegar hafi gert með sér samkomulag um verðsamráð og markaðsskiptingu, sem fari í bága við 10. gr. samkeppnislaga. Samkomulagið hafi þannig veitt Ágæti möguleika á að tryggja, að heildsöluverð SFG á kartöflum væri ekki lægra en heildsöluverð Ágætis til sinna viðskiptavina. Félögin hafi borið því við í greinargerðum sínum til Samkeppnisstofnunar í maí 2000 (dskj. nr. 19, SFG og dskj. nr. 70 Ágæti), að umrætt samkomulag hafi ekki komið til framkvæmda. Að mati stefnda hafi félögin með ofangreindu samkomulagi lýst yfir vilja sínum til samkeppnishamlandi hegðunar, sem eitt og sér fari í bága við 10. gr. samkeppnislaga. Stefndi vísaði einnig í þessu samhengi til ummæla framkvæmdastjóra SFG á stjórnarfundi 4. júlí 1995 (dskj. nr. 110), en þar skýrir hann frá mikilli söluaukningu í peningum, sem orðið hafi í kjölfar þessa, aðallega vegna hærra verðs. Stefndi vísaði enn fremur til skýrslu Ágætis, sem fundist hafi við húsleit hjá félaginu (dskj. nr. 226), undir fyrirsögninni „Aðhaldsaðgerðir fyrir árið 1997“. Þar komi fram, að stefnt hafi verið að 30% hækkun kartöfluverðs og hækkun á innlendu grænmeti á árinu 1995. Í sama skjali segi frá því, að hækkun á kartöflum seinni hluta árs miðað við þann fyrri hafi verið 85%. Síðan segi þar orðrétt:

Markmið um hækkun á kartöflum náðist því og langt umfram það. Ef tekin er breyting á milli áranna 1995 og 1996 var hækkun á skilaverði kartaflna um 14%.

Í svari Ágætis við frumathugun Samkeppnisstofnunar komi fram (dskj. nr. 74, bls. 7), að samkeppnisyfirvöld hafi dregið rangar ályktanir af upplýsingum í síðastgreindu skjali, án þess, að það sé sérstaklega rökstutt með öðru en því, að Ágæti hafi ekki verið markaðsráðandi á kartöflumarkaði.

2.1.3. Samkomulag um banana.

Stefndi byggði á því, að umrædd félög hafi einnig gert með sér ólögmætt samkomulag um bananaviðskipti. Samkomulagið hafi falist í því, að Ágæti hafi hætt við að koma sér upp aðstöðu til þroskunar banana og sölu þeirra í samkeppni við SFG, en hafi þess í stað skuldbundið sig til að kaupa banana af SFG. 

Fram kemur í ákvörðun stefnda, að bananar séu fluttir inn með tvennum hætti. Annars vegar séu þeir fluttir inn þroskaðir og þá með flugi, þar sem geymsluþol þeirra sé takmarkað, eða óþroskaðir í gámum sjóleiðis. Bananar séu þroskaðir í sérstökum þroskunarklefum. SFG og Mata hafi haft yfir slíkum tækjabúnaði að ráða en Ágæti ekki.  Fundargerðir stjórnar Ágætis frá árinu 1994 beri með sér, að rætt hafi verið um, að félagið kæmi sér upp aðstöðu til þroskunar banana (dskj. nr. 178 og 179).  Einnig sé að þessu vikið á stjórnarfundi í félaginu 9. mars 1995 (dskj. nr. 184), en þar sé bókað eftir framkvæmdastjóra félagsins, að bráðnauðsynlegt sé, að Ágæti komi sér upp þroskun sem allra fyrst til þess að loka hringnum í vöruframboði Ágætis. Fram komi í skjali, sem fundist hafi við húsleit hjá Ágæti (dskj. nr. 231, aðhaldsaðgerðir 9.3. ‘95), að fjárfesting í þremur klefum nemi á bilinu 10-15 milljónir króna og borgi sig upp á 1,5-2,2 árum miðað við þær forsendur, sem Matthías Guðmundsson, þáverandi framkvæmdastjóri Ágætis, hafi gefið sér. Í skjalinu komi enn fremur fram, að framkvæmdastjórinn telji þetta góðan kost. Í skýrslu sinni hjá Samkeppnisstofnun hafi Matthías sagt, að Ágæti hefði aldrei haft fjárhagslegt bolmagn til að koma sér upp þroskunarklefum, og því hafi ekkert orðið úr þeirri ráðagerð. Niðurstaða stefnda í þessu sambandi var byggð á því, að gögn málsins, virt í heild, veittu sönnur fyrir því, að SFG og Ágæti hafi komist að ólögmætu samráði um viðskipti með banana. Sú niðurstaða var m.a. byggð á skjali, sem fannst við húsleit á skrifstofu SFG. Skjalið ber yfirskriftina „Samningur um afslátt vegna Bananaviðskipta“ og hljóðar svo:

Undirritaðir  aðilar, Ágæti hf. og Sölufélag garðyrkjumanna svf. gera hér með eftirfarandi samning um afslátt í bönunum. Sölufélag garðyrkjumanna veitir Ágæti sérstakan afslátt vegna bananaviðskipta 1997, Kr. 2.743.477. Afsláttur þessi greiðist með fjórum mánaðarlegum kreditnótum í fyrsta sinn 15. febrúar 1997. Afsláttur er því 685.869 kr. í hvert sinn. Samþykkt laugardaginn 8. febrúar 1997.  Pálmi Haraldsson (sign) Matthías G. Guðmundsson (sign).

Frá því er greint í ákvörðun stefnda (dskj. 49 bls. 46), að bæði fyrirtækin hafi viðurkennt tilvist samningsins. Stefndi taldi athyglivert, að skjalið sé gert í upphafi árs og varði nákvæman fyrirframgreiddan afslátt vegna bananasölu ársins 1997, en þá hafi verið alls óljóst um umfang þeirra viðskipta. Sú skýring var gefin af félaganna hálfu, að samningurinn byggist á því, að bananasala Ágætis hafi verið þekkt stærð vegna viðskipta undangenginna ára. Veittur afsláttur hafi þannig verið eðlilegur og hafi ekkert haft með ólögmætt samráð að gera. Stefndi benti á, í þessu samhengi, að gögn málsins sýni, að bananasala Ágætis hafi margfaldast á árunum 1997-1999 og því sé skýring félaganna ótrúverðug ekki síst í ljósi skýrslu Bernhards Jóhannssonar (dskj. nr. 26). Bernhard hafi skýrt svo frá, að Ágæti hafi á árinu 1994 hafið innflutning á banönum í flugi og ráðgert að hefja þroskun banana í samkeppni við SFG, en unnt hafi verið að fá þroskunarklefa á mjög hagstæðu verði á þessum tíma. SFG hafi gripið til þeirra aðgerða að lækka kartöfluverð mikið, þar sem styrkur Ágætis var mestur, í því skyni að valda keppinauti sínum tjóni. Félögin hafi í kjölfar þessa náð samkomulagi um það á árinu 1995, að Ágæti hæfi ekki bananaþroskun, heldur keypti banana af SFG og að SFG léti kartöflumarkaðinn í friði. Þá var til þess vísað í umfjöllun stefnda, að í fundargerð framleiðendafundar innan Ágætis hinn 10. apríl 1996 (dskj. nr. 218) hafi orð fallið á þá leið, að nú væri svo komið, að bananar væru sú vörutegund sem best tryggði gott kartöfluverð. Stefndi vísaði í þessu sambandi einnig til skjals, sem fannst við húsleit í tölvu SFG, (dskj. nr. 143). Skjalið er dagsett 8. október 1998 og er ætlað til undirritunar framkvæmdastjóra beggja félaganna. Það hefur að geyma sex tölusettar greinar. Í 1. gr. segir, að Ágæti kaupi alla banana af SFG, sem það þarfnist til sölu til viðskiptavina sinna, sem þeir hafa á hverjum tíma. Í 2. gr. er ákveðið verð tilgreint, sem þó sé háð gengi þýsks marks. Ákvæði 3. gr. er svohljóðandi:

Ágæti skuldbindur sig á samningstímanum til að fara ekki í þroskun á bönunum, hvorki í eigin nafni né í samstarfi við aðra, stofna að einhverju eða öllu leyti í samstarfi við aðra fyrirtæki til þroskunar á bönunum né stunda innflutning á bönunum, þroskuðum sem óþroskuðum.

Fram kemur í 4. gr., að gildistími samningsins sé þrjú ár, en uppsegjanlegur með sex mánaða fyrirvara. Í 6. gr. segir svo:

Samningur þessi er gerður í tveimur samhljóða eintökum, eitt fyrir hvorn samningsaðila og skal farið með hann sem algjört trúnaðarmál.  

Stefndi taldi framangreind gögn staðfesta í fyrsta lagi, að umrædd félög hafi þegar á árinu 1995 gert með sér ólögmætt samkomulag um bananaviðskipti og í annan stað, að SFG hafi fyrirhugað á árinu 1998 að ganga enn lengra á þessari braut og fá Ágæti til að undirrita formlegan samning um að halda sig algerlega frá bananaþroskun.

2.1.4. Samkomulag um útflutning.

Stefndi komst einnig að þeirri niðurstöðu, að SFG og Ágæti hafi í lok ársins 1994 eða í upphafi árs 1995 gert samkomulag um að standa saman að útflutningi á kartöflum og grænmeti. Byggði stefndi þá afstöðu sína á eftirfarandi heimildum. Á stjórnarfundi SFG 10. nóvember 1994 (dskj. 105) sé eftirfarandi fært í fundargerð: Fengum heilmikla tilsögn í hagfræði frá Pálma, sem var mjög fróðlegt. Ræddu menn vítt og breitt um útflutning og aukningu undir gleri og hvernig aukningin kæmi út á milli tegunda.

Þessi ummæli kveður stefndi hafa fallið í tengslum við ráðagerðir SFG um að draga úr framboði og hækka verð. Á stjórnarfundi Bananasölunnar 26. sama mánaðar sé fært í fundargerð, að talsvert hafi verið rætt um útflutnings­möguleika á grænmeti, sérstaklega til að minnka toppa á innlendum markaði (dskj. 149). Þá vísaði stefndi til stjórnarfundar í Ágæti 15. nóvember 1994. Þar hafi útflutningsmál einnig borið á góma (dskj. nr. 180). Þar sé bókað undir liðnum Útflutningsmál: Matthías útskýrði og var honum falið að keyra málið hratt áfram …. Stefndi vísar og til fundar með grænmetisframleiðendum Ágætis 28. nóvember 1994 (dskj. 216). Í fundargerð segi orðrétt svo:

Næsta mál á dagskrá eru útflutningsmál. Matthías kynnir fyrir mönnum hugmyndir um samstarf Ágætis, SFG og blómaframleiðenda um útflutning á grænmeti og blómum. Reynt að koma umframframleiðslu úr landi. Markmiðið með því sé að komast hjá því að henda þurfi framleiðslunni. Komin er hugmynd um að stofna dótturfyrirtæki Ágætis, SFG + Blómaframleiðenda, sem yrði sölufyrirtæki staðsett t.d. á Norðurlöndum ….

Stefndi byggði einnig á skjali, sem fannst við húsleit hjá Banönum ehf. Skjalið ber yfirskriftina yfirlýsing (dskj. 141), en í niðurlagi þess kemur fram, að það sé gert hinn 30. desember 1994 á Hótel Sögu. Þar segir m.a.:

Við undirritaðir fulltrúar eftirfarandi fyrirtækja lýsum því yfir að við munum eftir fremsta megni hafa samvinnu um útflutning á kartöflum nú í vetur þannig að upplýsingastreymi sé nægjanlegt milli aðila um verð og þess háttar hluti.

 Ekki er þess getið í skjalinu, hvaða fyrirtæki eigi hér hlut að máli. Undir 7. tölulið í stjórnarfundargerð SFG frá 29. desember 1994 (dskj. 107) er svofelld bókun: Pálmi kynnti hugmyndir sínar um stofnun sameiginlegs útflutningsfyrirtækis SFG, Ágætis, Blómamiðstöðvarinnar, Blómasölunnar, Samb. garðyrkjubænda og Lands­sambands kartöflubænda. Stjórn SFG er sammála því að vinna áfram á grundvelli þeirra hugmynda.

 Einnig er í ákvörðun stefnda vísað til skjala, sem fundust í tölvu framkvæmdastjóra SFG við húsleit hjá fyrirtækinu (dskj. 144).  Þar er því m.a. lýst, að tilgangur með stofnun félagsins sé að taka framleiðslutoppa úr umferð þannig að stöðugleiki haldist á innanlandsmarkaði.

 Enn er getið bókunar aðalfundar Ágætis 11. apríl 1995 (dskj. 217). Þar er fært til bókar:

Sigurbjartur sagði að hann vildi fá aðgang að fjármagni sem hægt er að nota til að tappa af markaðinum. Það sýndi sig í vetur þegar flutt voru út um 700 tonn. Verðið hækkaði um 100%.  

Stefndi fullyrti í umfjöllun sinni, að útflutningsskýrslur sýni, að kartöflur hafi verið fluttar út fyrir tæplega 1 mkr. á árinu 1994 en um rúmlega 26 mkr. árið eftir. Ekki er sérstaklega vísað til gagna til stuðnings þessari fullyrðingu.

Loks byggði stefndi í þessu sambandi á skýrslu Bernhards Jóhannssonar. Hann hafi skýrt frá því, að SFG og Ágæti hafi staðið saman að útflutningi á grænmeti og kartöflum til þess að minnka framboðið hér á landi og halda uppi verði, sérstaklega á kartöflum. Fyrirtækin hafi litið svo á, að skárra sé að selja þær ódýrt til útlanda en henda þeim.

Stefndi taldi fullljóst með vísan til framangreindra gagna, að umrædd félög hafi gert með sér samkomulag um útflutning grænmetis og kartaflna í því skyni að draga úr framboði innanlands og hækka þar með verð eða vinna gegn verðlækkunum.

2.2 Samráð milli SFG og Mata.

Stefndi byggði niðurstöðu sína gagnvart þessum stefnendum m.a. á gögnum, sem fundust við húsleit hjá þeim í septembermánuði 1999. Fyrst er að nefna skjal, sem fannst í tölvu Mata og vistað var undir heitinu „Gunnar/Sfgsamn.“ Skjalið ber yfirskriftina „Bananahækkun“ og er svohljóðandi:

Hvað getum við sameinast um: 1) SFG verður innleggjandi í ylræktargrænmeti hjá okkur: 2) Bananar/sfg kaupa Cape vínber/Outspan appelsínur/NZ af okkur: 3) Við hækkum bananaverð í sumar: 4) Við gefum verðlínu á föstudögum fyrir það sem við seljum þeim og þeir gefa verðlínu fyrir það sem þeir selja okkur:  Öll þessi atriði hver fyrir sig hækka sölu og heildarframlegð hjá okkur.

Túlkunaratriði sem verður að festa:

Eiga þeir að kaupa öll vínber af okkur eða bara þegar þeir ætla að kaupa Cape? Eins með appelsínur. Ætla þeir að kaupa allar appelsínur af okkur eða bara þegar þeir eru búnir með Robin appelsínurnar sem þeir kaupa í bunkum og endast fram í ágúst eða þegar þeim líst ekki á Urudor?

Hvað fáum við mikið af innlendu grænmeti þegar það er skortur (paprika sérstaklega)?

Hvað gerist ef við þurfum að losa út mikið af gúrkum frá okkar framleiðendum en verðlínan er fyrir?

Hvernig leysum við úr deilum með það hvað sé Rotterdamverð CIF Reykjavík á vínberjum?

Hvað skilar þetta hvorum aðila.

Hverjar 10 krónur sem þeir hækka bananaverðin um skilar þeim 1.000 til 1.350 þús á mán í aukna framlegð Við fáum 680 þús á mánuði EF okkur tekst að hækka alla um 10 kr. þar á meðal Samland, Fjarðarkaup, Þína verslun og Kaupfélag Suðurnesja.

Verðmæti vínberjainnflutnings okkar í maí og júní 1994 var 6,6 millj (án Hagkaups) og verðmæti appelsínuinnflutnings okkar í maí og júní 1994 var 6,7 millj (án Hagkaups). Samtals voru þessir liðir hjá okkur 13,3, millj og ef við áætlum að þeir kaupi 20 millj af þessum liðum þá gerir 8% nettó  af því 1,6 fram í september.

Ylræktarsala okkar var 17 millj maí-sept 1994. Ef við gerum ráð fyrir 4 millj söluaukningu á mánuði við það að hafa ótakmarkað framboð og 15% nettó sölulaun þá fáum við 3 millj í aukna framlegð af grænmetissölu næsta sumar auk þess sem við bætum álit okkar sem heildarlausnarheildsalar.

Göngum við á einhvern hátt gegn samkeppnislögum með þessu?

Á skrifstofu SFG fannst annað skjal, sem lýsti, að mati stefnda, sama fundi og vísað er til í skjali Mata. Það ber yfirskriftina „Fundur með Mata laugardag 18. mars 1995“ og hljóðar að öðru leyti svo:

A Íslenskt grænmeti

1. Mata kaupir allt innlent grænmeti af SFG fyrir utan það sem þeir frá sínum

    innleggjendum.

2. Fyrir hverja viku skal Mata leggja fram söluupplýsingar um meðalverð vikunnar

   og greiða 80% af því verði til SFG. Einnig skal SFG fá að vita birgðastöðu í lok   

   hverrar viku.

3. Lágmarksverð verði gefin af SFG.

B. CAPE OUTSPAN NEW ZEELAND

SFG-Bananar kaupa alla ofangreinda ávexti af Mata á  RD verðum. SFG flytur ekki inn sambærileg merki.

C Bananar

Mata dregur sig út af Suðurnesjum með banana. Lágmarksverð á markaðinum 100.

Í ákvörðun stefnda er greint frá því, að stefnendur hafi viðurkennt að framangreind gögn stafi frá hvoru fyrirtæki fyrir sig og eigi rót sína að rekja til fundar fyrirsvarsmanna þeirra. Stefndi taldi því fullsannað, að samkomulag hafi verið gert milli félaganna á framangreindum fundi og í kjölfar óformlegra viðræðna um verðlagningu á umræddum vörum og um skiptingu markaða. Samráð félaganna hafi í fyrsta lagi falist í því, að Mata hafi fengið allt íslenskt grænmeti frá SFG, að undanskildu því grænmeti, sem félagið fengi frá eigin framleiðendum. Mata hafi þannig allt frá sumrinu 1995 endurselt grænmeti frá SFG á fyrirfram ákveðnu lágmarksverði, sem SFG hafi stýrt. Ef út af var brugðið hafi Mata átt á hættu að verða synjað um viðskipti næst. Þetta fyrirkomulag hafi orðið þess valdandi, að Mata hafi lent í erfiðleikum, þegar félagið hafi þurft að afsetja mikið magn agúrkna frá einum innleggjanda sínum. Verðstýring SFG á grænmeti hafi verið fundin þannig, að Mata greiddi SFG 80% af fyrirfram ákveðnu smásöluverði. Á síðari stigum viðskiptanna hafi endurgreiðsluverð Mata til SFG miðast við ákveðið hlutfall af söluverði Hagkaups. Með sama hætti hafi Mata stýrt verði SFG á vínberjum og kiwi.

Við húsleit hjá Mata fannst enn eitt skjalið, sem varpaði enn frekara ljósi, að mati stefnda, á samskipti og samráð félaganna. Þar var um að ræða skjal, sem fannst í tölvu hjá Mata (dskj. 38) og ber yfirskriftina „Naflaskoðun Mata í nóvember 1997“.

Þar er lýst áhyggjum Mata af stöðu þeirra á markaðinum. Niðurlag skjalsins hljóðar svo:

Verðstýring okkar sífellt að verða veikari. Ógnun okkar við markaðsaðila felst nær eingöngu í útsöluverðum FK  nema við tökum upp á því að fara í stríð á öllum vígstöðvum með því að reyna að kroppa í búðir með samninga. Ef að feðgarnir í FK láta undan samráðsþrýstingi samkeppnisaðila sinna er búið að slá það vopn úr höndum okkar. Við förum halloka í samráðinu. Búðir fást ekki bættar. Við sjáum það að okkur reynist erfiðara að fá bætur fyrir búðir sem við missum. Hluti af skýringunni er sá að það er lítið eftir af stökum búðum sem hægt er að nota sem skiptimynt en einnig virðast mótaðilar okkar bera sífellt minni virðingu fyrir okkur. Pálmi svíkur okkur í sambandi við banana í Nóatún. Innflutningur fer ekki allur í gegn um okkur. Þrátt fyrir að allir segjast kaupa appelsínur af okkur í sumar nema Bónus þá erum við ekki nema með 43% af appelsínuinnflutningi í jún-sept.

Enn eitt gagn fannst við húsleit hjá Mata. Það er handskrifað og óundirritað skjal (dskj. 238), sem dagsett er 29. apríl 1998. Ber það yfirskriftina „Ný stefna í Benna“ og hljóðar svo:

1) Frestum vandamáli í gúrkum með því að senda í ORA núna (1 viku í maí) eða henda. 2) Segjum Pálma að við höldum okkur á mottunni í grænmetissölu=> engin ástæða til að hætta að kaupa af okkur vínber. 3) Sjáum til hvernig okkur gengur að afsetja tómata/paprikur í magnumbúðum í FK. 4) Söfnum upp innleggi hjá Benna fram í maí og stígum á bremsuna með útgreiðslur.  5) Athugum afsetningu til Grænlands og Færeyja. 6) Höldum dyrum opnum hvað varðar stríð. 7) Höfum í huga að við eigum engar paprikur í sumar aðrar en Benna og við keyptum glás af tómötum af SFG í maí ´97. Hvað  viljum við fá frá Pálma?...“

Þar eru nokkur atriði tilgreind. Skjalinu lýkur með þessum orðum: Hvernig losum við okkur við Benna.

Benni, sem vísað er til, mun vera Bernhard Jóhannesson, garðyrkjubóndi að Sólbyrgi, sem áður er getið. Hann hafði lagt inn framleiðslu sína hjá Ágæti, þar til í árslok 1997, en þá færði hann sig yfir til Mata. Hann var langstærsti framleiðandi agúrkna, sem hann lagði inn hjá Ágæti og einnig stór tómataframleiðandi, eins og segir í ákvörðun stefnda. Mata lenti í erfiðleikum með að afsetja allt það framleiðslumagn, sem barst frá garðyrkjustöð Bernhards, og olli því ekki síst verð­stýring SFG, að því er stefndi taldi, sbr. einnig framburð Gunnars Gíslasonar frkv.stj. Mata (dskj. 41).

Stefndi vísaði einnig til skjals, sem greinir frá fundi, sem Gunnar Gíslason átti með Pálma Haraldssyni, frkv.stj. SFG, í Öskjuhlíð í júní 1999, til sönnunar því, að samráðið hafi staðið a.m.k. þangað til. Skjalið (dskj. 90 og 239 í heild sinni) er dags. 9. júní 1999 og er minnisblað um fundinn og hvað var þar fjallað um. Skjalið hefst á þessum orðum:

Hitti Pálma á labbi í Öskjuhlíðinni. Hann lagði mikla áherslu á að enginn frétti þetta sem hann sagði við mig.  Ekki einu sinni aðrir í fjölskyldunni en EÁG.

 Í skjalinu kemur fram, að Pálmi hafi greint frá fyrirhuguðum kaupum SFG á Ágæti, en á pappírunum verði aðrir tilgreindir kaupendur af samkeppnissjónarmiðum. Þá segir enn fremur í skjalinu:

Hann [Pálmi] orðaði það reyndar þannig að vildi fá að stjórna verðunum hjá okkur næstu 2 vikurnar. Vildi að við kæmum með sprengjur inn á markaðinn eins og banana í 99 o.s.frv. Ég [Gunnar] sagði það af og frá að hann hefði nokkuð með verð hjá okkur að gera án þess að við sæjum eitthvað haldfast í því fyrir okkur.

Í ákvörðun stefnda var einnig fjallað um meint ólögmætt samráð Mata og SFG í tengslum við viðskipti við verslanir Nóatúns með banana; um meint ólögmætt samráð um að Mata drægi sig út af Suðurnesjum með banana og um meint samráð allra umræddra fyrirtækja um kaup á garðyrkjustöðinni Sólbyrgi í því skyni að takmarka framboð á þeim matjurtum, sem stöðin framleiddi. Áfrýjunarnefndin komst að þeirri niðurstöðu, að sannanir skorti um ólögmætt samráð félaganna varðandi öll þessi lögskipti. Umfjöllun stefnda um þessi atriði verður því ekki frekar lýst.

Þá taldi stefndi, að Ágæti og Mata hafi náð samkomulagi um verðsamráð og markaðsskiptingu á árinu 1995 eða síðar, annaðhvort beint eða fyrir milligöngu SFG. Áfrýjunarnefndin féllst ekki á, að félög þessi hafi gerst sek um þessar ávirðingar. Verður því ekki frekar að þessu vikið í þessu máli.  Málsókn stefnenda nær ekki til þessara atriða og verður því ekki frekar um þau fjallað.

Stefndi byggði niðurstöðu sína á þeim gögnum, sem lýst hefur verið, og taldi, að fyrir lægi bein og ótvíræð sönnun um ólögmætt samráð og samstilltar aðgerðir stefnenda, sem brytu í bága við 10. gr. samkeppnislaga, eins og nánar er vikið að í 1. gr. ákvörðunarorða stefnda.

Í 2. gr. ákvörðunarorðanna eru stefnendum ákveðnar stjórnvaldssektir vegna brota þeirra. Verður vikið að þeirri ákvörðun síðar.

V.

Um 2. - 6. grein ákvörðunarorða stefnda.

Um 3. gr. ákvörðunarorða stefnda.

Þessi grein ákvörðunarorðanna snýr bæði að SFG beint, en einnig að aðildarfélögum (einstaklingum) innan SFG. Í viðauka I, sem vísað er til í 3. gr. ákvörðunarorðanna, eru tilgreind 61 félag og einstaklingar, sem ákvörðun stefnda beinist gegn.

Stefndi byggði á því í þessu sambandi, að líta verði á SFG bæði sem fyrirtæki í skilningi 4. gr. samkeppnislaga og sem samtök fyrirtækja, samkvæmt 12. gr. laganna. Að þeirri niðurstöðu fenginni tæki 12. gr. samkeppnislaga jafnt til SFG sjálfs, starfsmanna þess, stjórnarmanna og manna sem valdir hafi verið til trúnaðarstarfa í þágu SFG.

Niðurstaða stefnda var studd fjölmörgum gögnum, sem Samkeppnisstofnun aflaði undir rekstri málsins og stefndi vísar til í ákvörðun sinni og taldi veita fullnægjandi sönnun fyrir því, að SFG og aðildarfélög þess hafi viðhaft framleiðslu­stýringu (kvóta), bæði á útiræktuðu og ylræktuðu grænmeti. Stefndi vísaði í þessu sambandi til fjölmargra fundargerða SFG og ýmissa stjórnareininga innan Sölufélagsins og aðildarfélaga þess, svo og til fundargerða Bananasölunnar hf. Má hér nefna í dæmaskyni samþykkt, sem gerð var á haustfundi SFG 7. nóvember 1997 (dskj 128). Hún er svohljóðandi:

Haustfundur SFG haldinn að Hótel Örk 07.11.97 samþykkir að ekki verði tekin vara til sölumeðferðar í Sölufélagi garðyrkjumanna úr gler eða plasthúsum sem reist eru eftir 01.12.97. Samþykktin nær eingöngu til eftirtalinna tegunda: agúrkur, tómatar paprika, steinselja, skrautsalat. Samþykkt þessi gildir til 31.12.98. Fyrir haustfund 1998 skal starfshópur, sem til þess er kjörinn, fjalla um hugsanlegar breytingar á samkomulagi þessu. Að öðru leyti gilda þær fermetratölur, sem voru í ræktun 1997.

Þessi samþykkt SFG var nefnt glerstoppið manna í milli.

Formaður stjórnar Bananasölunnar hf. hafði daginn áður borið upp efnislega samhljóða tillögu á stjórnarfundi félagsins, sem síðan skyldi leggja fyrir haustfund SFG til samþykktar (dskj. nr. 157).

Á haustfundi SFG hinn 17. nóvember 1998 var samþykkt að framlengja framleiðslustýringuna (glerstoppið) um eitt ár (dskj. 130).

Einnig byggði stefndi á því, að SFG og aðildarfélög þess hafi sett hömlur á fjárfestingu og framleiðslu aðildarfélaganna. Í framleiðslustýringarkerfi (glerstoppinu) hafi falist hömlur, sem stefnt hafi að því að hindra eða takmarka einstök félög til að auka framleiðslu sína og/eða ráðast í framkvæmdir í því skyni. Stefndi tilnefndi ýmis dæmi, s.s. fundargerðir stjórnar SFG og umsóknir aðildarfélaga um heimild til framkvæmda eða aukinnar framleiðslu, sem hafnað hafi verið.

Um 4. gr. ákvörðunarorða stefnda.

Þau ákvæði samþykkta SFG, stefndi ógilti í 4. gr. ákvörðunarorðanna, hljóða svo:

1. mgr. 4. gr. Inngöngu í félagið fá einstaklingar og félög, er reka ræktun í gróðurhúsum, vermi- eða sólreitum (a.m.k. 300²), enda hafi þeir garðyrkju að aðalatvinnu að mati stjórnar félagsins. Óheimilt skal þeim að reka verslun á félagssvæðinu í samkeppni við félagið ... 3. mgr. 4. gr. Félagsmönnum er óheimilt án samþykkis félagsstjórnarinnar, að selja sjálfir framleiðsluvörur þær, sem skyldar eru til innleggs í félagið samkvæmt reglugerð um innleggsskyldar vörur, sem félagstjórnin semur og aðalfundur samþykkir. ... 4 . mgr. 4. gr. Félagstjórnin hefur vald til þess að synja mönnum um upptöku ef henni virðist ástæða til, en umsækjandi getur þó borið mál sitt undir félagsfund. ... 5. mgr. 4. gr. Við inngöngu skal hver félagsmaður eða umboðsmaður félags skrifa undir skuldbindingu um, að hann sé háður samþykktum félagsins, eins og þær eru eða verða á hverjum tíma. 

14. gr. samþykkta SFG er svohljóðandi:

Félagið hefur skrifstofu og geymsluhús, þar sem það tekur á móti afurðum félagsmanna, flokkar þær upp á kostnað viðkomandi framleiðanda, ef þörf gerist, selur í heildsölu gegn staðgreiðslu eða tryggum greiðsluloforðum.

Félagsstjórnin ákveður á hverjum tíma, hvaða framleiðsluvörur félagsmönnum er skylt að senda félaginu til sölumeðferðar, samkvæmt nánari reglum, er félagsstjórnin semur og aðalfundur samþykkir. Félagsstjórnin felur jafnan einum eða tveim úr sínum flokki, að ákveða, ásamt framkvæmdastjóra, verð á afurðum.

Stefndi taldi ljóst, að efni 4. gr. samþykkta SFG færi í bága við 10. gr. samkeppnislaga, enda sé félagsmönnum þar m.a. bannað að reka verslun á félags­svæðinu, sem sé allt landið samkvæmt 1. gr. samþykktanna. Sama gilti um bann við því, að félagsmenn selji sjálfir, án samþykkis félagsstjórnar, framleiðsluvörur sínar, sem þeim bæri að leggja inn, sbr. 3. mgr. 4. gr. og 14. gr., sem og bann við því, að félagsmenn ákvæðu sjálfir á hvaða verði þeir seldu neytendum vöru sína á framleiðslustað, sbr. 4. mgr. 4. gr.

Fram komi í 6. mgr. 4. gr., að félagsmenn skuli við inngöngu í félagið undirrita skuldbindingu um, að hann sé háður samþykktum félagsins.

Stefndi taldi, að gögn málsins sýndu, að reglum félagsins væri framfylgt. Aðildarfélögum SFG væri bannað að selja framleiðsluvörur sínar til annarra dreifingarfyrirtækja og endurseljenda og að verulegar hömlur væru settar við heimildir þeirra til að selja beint til neytenda.

Stefndi taldi því, að framangreind ákvæði samþykkta SFG brytu gegn 10. gr. samkeppnislaga, sbr. lög nr. 107/2000, og ógilti því þennan hluta í samþykktanna með vísan til 1. mgr. 49. gr. samkeppnislaga.

Úrskurðarnefndin féllst á þessa niðurstöðu að öðru leyti en því, að hún taldi ekki ástæðu til að ógilda 1. málslið 1. mgr. 4. gr. og 1. málslið 14. gr. samþykktanna.

Um 5. gr. ákvörðunarorða stefnda.

Þessi grein ákvörðunarorðanna beinist gegn Ágæti og þeim 75 framleiðendum, sem þar lögðu inn framleiðslu sína á því árabili, sem vísað er til í þessari grein ákvörðunarorðanna, sbr. viðauka II.

Stefndi byggði niðurstöðu sína í fyrsta lagi á því, að framlögð gögn veittu fullnægjandi sönnun fyrir því, að Ágæti og þeir framleiðendur, sem vísað væri til í viðauka II (eftirleiðis framleiðendur), hefðu viðhaft verðsamráð, sem andstætt væri 10. gr.samkeppnislaga á árabilinu frá 1993-1999, og í öðru lagi stýrt framleiðslu og viðhaft aðrar ólögmætar aðgerðir á sama tímabili. 

Í umfjöllun stefnda um samræmda ólögmæta verðstýringu er vísað til fjölmargra fundargerða stjórnar Ágætis og stjórnareininga innan félagsins. Má hér nefna brot úr fundargerð stjórnarfundar Ágætis 12. október 1992 (dskj. 166) en þar segir:

Rætt var um með hvað hætti væri hægt að hækka kartöfluverð. Fundarmenn voru feimnir við að hækka kartöfluverð í stórum stökkum. Stefnt var að hækkun á verði á kartöflum í áföngum … Markaðsnefndarfundur tekur endanlega ákvörðun með hvaða hætti verði staðið að henni.

Markaðsnefnd var skipuð trúnaðarmönnum framleiðenda og voru þeir kosnir á aðalfundi Ágætis. Einnig benti stefndi á viðræður um verðhækkanir á stjórnarfundum 3. nóvember s.á. og 25. nóvember s.á. (dskj. 167 og 168).  Þá vísaði stefndi til fundar í markaðsnefnd Ágætis 15. ágúst 1994, þar sem eina fundarefnið var lágt verð á markaðinum (dskj. 214). Stefndi studdi niðurstöðu sína með vísan til fjölmargra annarra funda, sem haldnir voru á vegum Ágætis og/eða framleiðenda, þar sem fjallað hafi verið um samræmda verðstýringu þessara aðila á því tímabili, sem nefnt er í 5. gr. úrskurðarorða stefnda.

Þá var á því byggt af hálfu stefnda, að Ágæti og framleiðendur hafi viðhaft framleiðslustýringu og aðrar aðgerðir til að skipta markaðinum og draga úr framboði og halda uppi verði á kartöflum og grænmeti.

Stefndi taldi að svonefndar afsetningarreglur Ágætis takmörkuðu heimildir framleiðenda til framleiðsluaukningar og stýrðu þannig framleiðslu þeirra og þar með markaðshlutdeild. Stefndi vísaði m.a. til skjals, sem fannst við húsleit hjá Ágæti og ber yfirskriftina Afsetningar- og viðskiptareglur (dskj. 237). Um er að ræða drög að breytingum þessara reglna. Fram kemur í niðurlagi draganna, að þau skyldu lögð fyrir næsta aðalfund í félaginu, en ekki er að sjá, að það hafi gengið eftir.  Í skjali þessu er afsetningarétturinn skilgreindur svo:

Með afsetningarrétti er átt við að félagið skuldbindi sig til að kaupa af viðkomandi afsetningarréttarhafa afurðir í hlutfalli við heildarafsetningarrétt í viðkomandi afurðagrein með tilliti til þess heildarmagns sem félagið kaupir af afurðinni á viðkomandi sölutímabili.

Í IV. kafla draganna er fjallað um brot á afsetningarreglunum og viðurlög við þeim. Þar kemur m.a. fram, að rétthöfum sé óheimilt að selja afurðir sínar eða bjóða þær til sölu  í samkeppni við félagið að viðlagðri sviptingu réttarins, ef um gróf eða ítrekuð brot sé að ræða. Stefndi vísaði til þess, að Matthías Guðmundsson, fyrrverandi frkv.stj. Ágætis, hafi í skýrslu sinni hjá Samkeppnisstofnun staðfest tilvist afsetningar­reglnanna. Þær hafi beinst að því að stýra framboði. Afsetningarrétturinn hafi miðast við eign í félaginu og ráðist af heildarsölu haustið áður. Einnig vísaði stefndi til skýrslu Bernhards Jóhannessonar, en hann hafi staðfest, að framleiðslunni hafi verið stýrt með þeim hætti, að ákveðið hafi verið fyrirfram, hvert heildarmagnið skyldi vera, og hlutfall hvers og eins hafi því ráðist af afsetningarrétti hans. Stefndi vísaði þessu til viðbótar til ýmissa annarra gagna til styrktar afstöðu sinni, s.s. umsókna framleiðenda til stjórnar Ágætis um heimild til að auka framleiðslu, sem hafnað hafi verið.

Um 6. gr. ákvörðunarorða stefnda.

Afsetningarreglur Ágætis voru í gildi fram á árið 1999, en við tóku svonefndir innleggssamningar.

Samningar þessir voru að sögn stefnda í stöðluðu formi (sjá sýnishorn dskj. 244.6). Í 3. gr. þeirra segi, að Ágæti hafi einkasölurétt á framleiðslu innleggjanda, sem skuldbindi sig jafnframt til að dreifa ekki né hafa á nokkurn hátt milligöngu um viðskipti á framleiðsluvörum, sem samningurinn nái til, til annarra en Ágætis. Síðan segir:

Brot á þessu ákvæði, veitir Ágæti heimild til að rifta samningnum að undangenginni einni aðvörun og heimild til að halda eftir fjárhæð, sem nemur söluþóknun næstliðna 12 mánuði þar á undan. Ágæti hefur á hverjum tíma handveðsrétt í innleggi innleggjanda til tryggingar á þessari vanefndagreiðslu. Þeir sem brotið hafa reglur félagsins verða að greiða fyrir réttinn, auk þess að gangast undir þá skilmála sem stjórnin setur þegar og ef hún samþykkir þá inn. Framleiðanda er heimilt að selja í heimasölu takmarkað magn af vöru, en sala sú er háð samþykki stjórnar Ágætis hf.

Í 9. gr. sé lagt bann við því að leigja réttinn samkvæmt samningnum nema að fengnu samþykki stjórnar Ágætis, en í 11. gr. segi, að skipa skuli framleiðsluráð, sem hafi það meginhlutverk að tryggja framkvæmd innleggs­samninga og sameiginlega hagsmuni Ágætis og framleiðenda. Í nefndinni eigi sæti þrír fulltrúar, sem stjórn Ágætis skipi, en auk þess þrír fulltrúar framleiðenda.

Stefndi taldi, með vísan til framangreindrar umfjöllunar, að innleggssamningar legðu veruleg höft á framleiðendur Ágætis, sem fælust í því, að þeim væri óheimilt að selja afurðir sínar til keppinauta, endurseljenda eða selja beint til neytenda, að þeir verði fyrir tekjutapi selji þeir framhjá Ágæti og að samningarnir takmarki, hvaða afurðir þeir megi framleiða og magn þeirra. Þessir samningar brytu í bága við 10. gr. samkeppnislaga og bæri því að ógilda þá.

Áfrýjunarnefndin tók ekki afstöðu til 7. og 8. gr. í ákvörðunarorðum stefnda og er því ekki ástæða til að fjalla sérstaklega um þær.

Um 2. gr. ákvörðunarorða stefnda.

Að öllu því virtu, sem að framan er rakið, gerði stefndi stefnendum að greiða stjórnvaldssekt, samkvæmt 2. gr. ákvörðunarorða, misháa eftir sök hvers og eins.

Við ákvörðun sektar var við það miðað, að brot félaganna hefðu staðið lengi, þau stæðu að baki langstærstum hluta heildsöluviðskipta á umræddum markaði og umfang hins ólögmæta samráðs fyrirtækjanna hafi verið til þess fallið að valda neytendum miklum skaða. Þá var talið, að ávinningur félaganna af minnkandi samkeppni hafi verið mikill.

Að mati stefnda, hafi SFG gegnt mikilvægu hlutverki í hinu ólögmæta samráði. Fengs-samstæðan væri öflugt fyrirtæki með um tveggja milljarða króna ársveltu árið 1999, þar af SFG með um 1.100 milljónir kr. SFG hefði markaðsráðandi stöðu m.a. á heildsölumarkaði fyrir ylræktað og útiræktað grænmeti, svo og banana. Því væri SFG ákveðin hæsta sektin.

Sekt Ágætis var studd þeim rökum, að félagið væri öflugt með ársveltu að fjárhæð 1.100 milljónir kr. og helsti keppinautur SFG á þeim mörkuðum, sem málið snerist um.

Við ákvörðun sektar Mata var litið til þess, að félagið sé eitt af stærstu fyrirtækjum á þeim mörkuðum, sem málið snerist um, og hefði mjög sterka stöðu á markaði fyrir vínber, kiwi og appelsínur. Höfð var hliðsjón af því, að brot Mata voru ekki talin jafn umfangsmikil og hinna tveggja.

Stefndi lagði ekki stjórnvaldssektir á þá einstaklinga og aðildarfélög SFG né heldur á framleiðendur Ágætis, sem vísað er til í viðaukum I og II í ákvörðunarorðum.

VI.

Málsatvikalýsing  Mata.

Í þessum kafla dómsins verður fjallað um málsatvik frá sjónarhóli Mata ehf., en vísað til málavaxtalýsingar í II. kafla að því er varðar aðra stefnendur, enda er sú lýsing í meginatriðum í samræmi við málsatvikalýsingar í stefnum þeirra.

Einnig verður gerð grein fyrir málsástæðum og lagarökum stefnenda, sem eru samhljóða í verulegum atriðum, en gerð sérstaklega grein fyrir sérsjónarmiðum hvers stefnenda, þar sem ástæða þykir.

Í niðurlagskafla dómsins verður afstaða tekin til úrvinnslu og niðurstöðu áfrýjunarnefndar.

Stefnandi máls þessa sé heildverslun, sem m.a. selji grænmeti og ávexti. Mata hafi tekið við rekstri ávaxta- og grænmetisdeildar Heildverslunar Eggerts Kristjánssonar á árinu 1986, en það félag hafi verið stofnað árið 1925. Félagið sé fjölskyldufyrirtæki, sem stjórnað sé af Gunnari og Eggerti Gíslasonum,  dóttursonum Eggerts Kristjánssonar, en aðaleigandi sé Gísli V. Einarsson, faðir þeirra. Auk þeirra starfi fjórir aðrir fjölskyldumeðlimir hjá fyrirtækinu.

Vegna óeðlilegs ástands á grænmetismarkaðinum, sem leitt hafi af verndartollum og innflutningshöftum landbúnaðarráðuneytisins, hafi félagið ávallt reynt að komast í beint samband við grænmetisbændur. Það hafi gengið erfiðlega vegna mikillar samstöðu grænmetisbænda og samtaka þeirra. Félagið hafi í lok árs 1993 gert skriflegan samning við Ásland á Flúðum, sem hafi verið einn af stærstu innleggjendunum hjá SFG. Samningurinn hafi gengið út á það, að Ásland myndi leggja inn alla framleiðslu sína hjá Mata, sem síðan hafi neyðst til að leysa Ásland undan þessum samningi næsta vor vegna félagslegs þrýstings annarra bænda á Flúðasvæðinu á eigendur Áslands, þrátt fyrirframgreiðslu upp á 4 milljónir króna. Haustið 1995 hafi Mata enn gert tilraun til að komast í beint samband við bændur með því að gera tilboð í meirihluta hlutabréfa Ágætis hf. og sameina félögin síðan. Þannig hefði félagið styrkt stöðu sína á markaðinum og tryggt sér meiri aðföng á íslensku grænmeti og kartöflum. Stjórn Ágætis hafi komið í veg fyrir þessi áform, þrátt fyrir að Mata teldi sig hafa náð munnlegu samkomulagi um hlutabréfakaupin við meirihluta eigenda Ágætis. Á árunum fyrir 1995 hafi Mata og Bananar ehf., sem sérhæfðu sig í innflutningi og sölu á ávöxtum og grænmeti, selt slíkar vörur til nær allra stærstu verslananna. SFG og Ágæti hf. og önnur félög í eigu bænda hafi selt þessum verslunum innlent grænmeti, meðan það var á markaðinum. Síðan hafi SFG og Ágæti hf. farið að bjóða verslunum svokallaða heildarsamninga, sem fólu í sér betri kjör á innlendu grænmeti, ef þær keyptu einnig allt innflutt grænmeti og ávexti af þessum fyrirtækjum. Mata hafi átt erfitt með að bjóða sömu kjör vegna erfiðleika við að útvega innlent grænmeti, sem hafi síðan leitt til þess, að félagið missti nokkra stóra viðskiptavini, svo sem Kaupfélag Árnesinga og Kaupfélag Suðurnesja.  Það hafi verið Mata lífsnauðsynlegt að ná samningum um kaup á íslensku grænmeti. 

Mata hafi á árinu 1993 leitað til Flúðasveppa um kaup á sveppum, sem þá framleiddu þá um 70% allra sveppa, sem ræktaðir voru í landinu. Flúðasveppir hafi á þessum tíma selt 70-75% af framleiðslu sinni til SFG en 25-30% beint til Hagkaupa.  Flúðasveppir hafi hafnað beiðni Mata en vísað þess í stað á SFG.  Forsvarsmenn Mata hafi verið ósáttir við að þurfa að fara í viðskipti við samkeppnisaðila sinn og hafi því leitað til Félags íslenskra stórkaupmanna, sem kærðu Flúðasveppi til Samkeppnis­stofnunar vegna þessara viðskiptahátta með bréfi dags. 26. maí 1993. Sá háttur hafi verið viðhafður, þar sem Mata hafi kosið að koma ekki fram undir eigin nafni til að skaða ekki viðskiptamöguleika sína gagnvart Flúðasveppum enn frekar. Samkeppnis­ráð hafi með ákvörðun nr. 17/1994 komist að þeirri niðurstöðu, að sú ófullnægjandi og takmarkaða samkeppni sem ríkti í heildsöludreifingu á sveppum, meðan innflutningstakmarkanir væru í gildi, stríddi gegn markmiði samkeppnislaga og fæli í sér skaðlegar samkeppnishindranir. Hafi samkeppnisráð mælt fyrir um, að Flúðasveppir skyldu selja sveppi til þeirra dreifingaraðila á heildsölustigi, sem þess óskuðu, þegar svo stæði á, að innflutningur á sveppum sætti takmörkunum og aðrir innlendir framleiðendur sveppa hefðu ekki sveppi til sölu, að uppfylltu skilyrði um umbúnað á sveppum, sem séu viðkvæm vara. Næst þegar landbúnaðarráðuneytið hafi stöðvað innflutning á sveppum, eða 10. nóvember 1994, hafi Mata óskað eftir því við Flúðasveppi að fá sveppi keypta hjá fyrirtækinu, en félagið hafi aftur vísað á Bananasöluna/SFG, en Flúðasveppir höfðu samið við Bananasöluna hf. um að annast fyrir hönd fyrirtækisins flutning á sveppum frá Flúðum til Reykjavíkur. Bananasalan hafi þá verið í meirihlutaeigu SFG. Mata hafi því enn leitað á náðir samkeppnisráðs og nú hafi niðurstaðan orðið sú, að ráðið taldi að Mata hefði ekki reynt til þrautar að ná samkomulagi við Flúðasveppi. Mata hafi reynst ómögulegt að fá keypta sveppi beint frá Flúðasveppum og því neyðst til að kaupa sveppina gegnum SFG og Bananasöluna hf. Mata bendir einnig á aðra úrlausn Samkeppnisstofnunar í þessu sambandi. Þar hafi atvik verið með þeim hætti, að Skálpur sf., sem ræktaði m.a. gulrófur, hafi kvartað til Samkeppnisstofnunar yfir því, að Ágæti hf. hafi neitað að taka við rófum frá fyrirtækinu nema gegn greiðslu á ákveðinni fjárhæð vegna þess, að Skálpur hefði selt grænmeti „framhjá“ Ágæti hf.  Samkeppnisstofnun hafi fengið afrit af afsetningar- og viðskiptareglum Ágætis hf. og ekki talið ástæðu til frekari afskipta af málinu. Í umfjöllun stefnda um Skálpsmálið segi á bls. 126 í ákvörðuninni, að Samkeppnisstofnun hafi ekki gert sér grein fyrir því á þessum tíma, að afsetningar- og viðskiptareglurnar kynnu að fara gegn bannákvæðum samkeppnislaga.

Mata hafi þannig á árinu 1995 neyðst til að gerast viðskiptamaður hjá SFG vegna viðskiptahindrana, sem leitt hafi af samþykktum SFG og afsetningar- og innleggssamningum Ágætis. Þegar af þeirri ástæðu hafi verið óhjákvæmilegt, að forsvarsmenn Mata ættu nokkur samskipti við forsvarsmenn SFG. Þetta hafi aðeins komið til vegna óeðlilegra aðstæðna á grænmetismarkaðinum, þ.e. að innflutningur grænmetis var ekki frjáls, fyrr en allt innlent grænmeti var uppurið í landinu og einn aðili hafi ginið yfir nær öllum innlendum grænmetisframleiðendum. Þessar aðstæður hafi gert raunverulega samkeppni ómögulega. Nauðsynlegt hafi verið fyrir Mata af samkeppnisaðstæðum að geta boðið viðskiptavinum sínum heildarsamninga. Mata hafi þannig átt undir högg að sækja um aðföng ýmissa innlendra grænmetistegunda og talið eðlilegt, að SFG keypti þær vörur af Mata, þar sem félagið stæði sem sterkast, samkeppnislega séð. Niðurstaðan hafi orðið sú, að SFG hefði orðið nokkurs konar innleggjandi hjá Mata með söluvörur sínar og öfugt.

Af hálfu Mata er vakin athygli á því, að þær vörur, sem félagið seldi SFG, séu ekki háðar innflutningstollum. Eðlileg samkeppni ríki því á markaði með þessar vörur. Hver og einn geti flutt þær inn og gildi því önnur lögmál um þessar vörur, en grænmeti og aðrar innlendar matjurtir, sem njóti verndartolla. Mata hafi sérhæft sig í innflutningi á ávöxtum, svo sem vínberjum, kiwi og appelsínum o.fl. og geti boðið þessar vörur á góðu verði.

Dóminum beri að hafa allt ofanritað í huga við mat á því, hvort Mata hafi hafi gerst sekt um brot á 10. gr. samkeppnislaga.

VII.

Málsástæður og lagarök stefnenda.

1) Aðalkrafa stefnenda.

a) Rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 hafi ekki verið gætt.

Allir stefnendur byggja á því, að stefndi hafi við rannsókn málsins gerst brot­legur við 10. gr. stjórnsýslulaga. Stefnandinn SFG byggir á því, að Samkeppnis­stofnun hafi í bréfi sínu til stefnenda, dags 29. ágúst 2000, ákveðið einhliða og skýringarlaust að skipta rannsókn sinni í tvo þætti, þannig að rannsókn og meðferð málsins skyldi aðeins beinast að viðskiptum á heildsölustigi en ekki að samskiptum milli heildsala og smásala, eins og tilkynnt hafði verið í bréfum til stefnenda 30. mars s.á.  Því sé ljóst, að mikilvægar upplýsingar í bréfi hans til Samkeppnisstofnunar, dags. 22. maí s.á., ásamt fylgigögnum, hafi aldrei komið fyrir augu stefnda. Þar hafi verið m.a. gerð grein fyrir verðlagningu vara hans til smásala. Þáttur smásala og áhrif þeirra á heildsöluverð og dreifingu ávaxta og grænmetis hafi þannig ekki sætt rannsókn, en samþjöppun á smásölustigi, samfara svonefndum framlegðarsamningum, sem smásalan hafi staðið fyrir, hafi átt drýgstan þátt í verðlagningu á smásölustigi. Stefndi hafi með þessari skiptingu Samkeppnisstofnunar misst alla heildarsýn yfir mál SFG og sjáist þess best dæmi í ákvörðun stefnda, þar sem viðurkennt sé (á bls. 73-79), að ekki sé hægt að sanna neina hækkun vöruverðs stefnanda vegna meints samráðs hans við Ágæti og/eða Mata. Stefndi hafi á hinn bóginn ekki rannsakað sérstaklega, eins og honum var skylt, hvort heildsöluverð hafi lækkað á þeim markaði, sem málið beinist að, en þess í stað barist gegn því, að SFG fengi að leggja fram gögn um þróun vöruverðs frá endurskoðanda sínum fyrir áfrýjunarnefndinni. Þá hafi fleiri þáttum rannsóknarinnar verið ábótavant, s.s. að kanna markaðshlutdeild SFG á kartöflu­markaði og reyndar einnig stærð og skiptingu grænmetismarkaðarins. 

Ágæti byggir einnig á því, að samkeppnisyfirvöld hafi vanrækt að kanna sem skyldi markaðshlutdeild félagsins á kartöflumarkaði, sem hafi leitt til rangrar niðurstöðu áfrýjunarnefndar, og vísar í því sambandi til bréfs síns til Samkeppnis­stofnunar, dags. 24. október 2000 (dskj. nr. 74), en þar sé gerð grein fyrir markaðs­hlutdeild félagsins og hvaða gögnum hún sé studd. Ágæti styður þessa málsástæðu sína þeim rökum, að samkeppnisyfirvöld hafi brugðist rannsóknarskyldu sinni með því að kanna ekki, hvaða kosti félagið hafi haft til þess að koma sér upp þroskunar­búnaði fyrir banana, þegar málið var í athugun hjá félaginu. Áfrýjunarnefndin, sem og stefndi, hafi talið félagið hafa brotið samkeppnislög með því að koma sér ekki upp slíkum búnaði, heldur fara aðrar leiðir, sem að mati félagsins hafi verið því hagkvæmari.

Mata telur, eins og SFG, það verulegan ágalla á rannsókn samkeppnisyfirvalda að sleppa þætti smásala í verðmyndun grænmetis. Þetta hafi leitt til þess, að samkeppnisyfirvöld hafi misst yfirsýn yfir málið í heild. Einnig finnur Mata að skýrslutökum Samkeppnisstofnunar. Skýrsla Gunnars Gíslasonar hafi verið tekin upp á hljóðsnældu, en skýrslutakan ekki stöðvuð meðan skipt hafi verið um snældu og því hafi ekki allt komist til skila, sem Gunnar skýrði frá. Einnig bendir Mata á, að Samkeppnisstofnun hafi staðið að skýrslutökum með ólíkum hætti, eins og áður sé nefnt. Slík vinnubrögð séu allt annað en traustvekjandi.

b) Andmælaregla 13. gr. stjórnsýslulaga hafi verið sniðgengin.

Stefnendurnir SFG og Ágæti byggja á því, að ekki hafi verið gætt andmælaréttar við meðferð málsins hjá stefnda. SFG vísar til þess, að stefndi hafi staðið fyrir umfangsmikilli gagnaöflun, eftir að frumathugun hafði verið send stefnendum. Hvorki stefndi né Samkeppnisstofnun hafi átt frumkvæði að því að kynna SFG þessi gögn, og hafi félagið fyrir eftirgangsmuni fengið sendan lista yfir þau með bréfi, dags. 28. febrúar 2001, þegar stefndi hafði nánast lokið meðferð sinni á málinu. SFG hafi aldrei átt þess kost að tjá sig formlega um þessi viðbótargögn. Gögnin sjálf hefði lögmaður félagsins fengið í hendur nokkrum dögum áður en stefndi tók ákvörðun sína. Þetta sé ámælisverð framganga stjórnvalds, þegar unnt sé að beita refsikenndum viðurlögum við meintum brotum. Þegar svo hagi til, beri stjórnvaldi að gera málsaðila nákvæma grein fyrir því, hvaða sökum hann sé borinn, hvaða gögn liggi fyrir í málinu og veita honum aðgang að þeim og hæfilegan tíma til að kynna sér þau og koma að andmælum. Frumathugun Samkeppnisstofnunar hafi ekki þjónað þessum tilgangi.

Ágæti kveðst hvorki hafa fengið gögn né lista yfir þau frá samkeppnis­yfirvöldum frá því frumathugun lá fyrir og þar til ákvörðun var tekin af stefnda. Félagið hafi því ekki átt þess kost átt að tjá sig um þau. Þessi vanræksla sé ótvírætt brot á 13. gr. stjórnsýslulaga. Báðir þessir stefnendur vísa einnig til þess, að því er varðar andmælarétt, að Samkeppnisstofnun hafi skreytt frumathugun sína með ýmsum tilvitnunum á erlendum tungum og hafi neitað að leggja fram þýðingar þessara tilvitnana. Með því hafi andmælaréttur verið brotinn, enda sé stjórnsýslumálið íslenska, jafnvel þótt leitað sé heimilda í evrópsk fræði um samkeppnisrétt.

c) Málshraðaregla 9. gr. stjórnsýslulaga hafi verið brotin.

SFG og Mata byggja á því, að stefndi hafi brotið reglu stjórnsýslulaga um málshraða. Samkeppnisstofnun hafi haft málið til meðferðar frá 24. september 1999, þegar húsleit hjá stefnendum átti sér stað. Við þá leit hafi samkeppnisstofnum fengið í hendur öll þau gögn, sem stefndi hafi talið nægja til að sanna samráð stefnenda. Samkeppnisstofnun hafi kynnt málið fyrir stefnda á fundi 1. október s.á. Ljóst sé, að 18 mánaða meðferðartími stefnda, geti ekki samrýmst reglu stjórnsýslulaga um málshraða. Þessi seinagangur hafi valdið stefnendum miklu tjóni.

d) Meðalhófsregla 12. gr. stjórnsýslulaga ekki höfð að leiðarljósi.

Allir stefnendur telja, að stefndi hafi haft að engu meðalhófsreglu stjórnsýslulaga. Reglan mæli fyrir um það, að stjórnvald skuli ekki ganga lengra, en nauðsynlegt sé til að ná fram þeim markmiðum, sem að sé stefnt. Stefndi hafi ekki sýnt fram á, að stefnendur hafi hagnast á meintum aðgerðum, né heldur að tjón hafi hlotist af þeim. Það ástand, sem framganga stefnda hafi beinst gegn, hafi ekki lengur verið fyrir hendi, þegar stefndi ákvað að beita sektum og því hafi ákvörðun sektar engum tilgangi þjónað. Stefndi hafi á hinn bóginn kosið að beita hámarkssektum gagnvart stefnendum, sem fari í bága við meðalhófsreglu stjórnsýslulaga, þrátt fyrir að samkeppnis­markmiðum stefnda hafi þá þegar verið náð. SFG bendir á, að allt frumkvæði að breytingum á starfsemi félagsins hafi komið frá því sjálfu, en talað hafi verið fyrir daufum eyrum starfsmanna Samkeppnisstofnunar allt frá júlí 1999 til loka mars 2001, en þá hafi stefndi loks fallist á yfirtöku SFG á Ágæti með ákvörðun 11/2001.

e) Jafnræðisregla 11. gr. stjórnsýslulaga ekki virt.

SFG og Ágæti byggja á því, að stefndi hafi ekki farið að lögum við meðferð málsins. Í 2. mgr. 8. gr. samkeppnislaga segi, að forstjóri eða staðgengill hans sitji fundi samkeppnisráðs með málfrelsi og tillögurétt. Fundargerðir stefnda beri hins vegar með sér, að forstjóri, yfirviðskiptafræðingur og yfirlögfræðingur Samkeppnis­stofnunar hafi ávallt setið fundi stefnda, þegar mál stefnenda hafi verið þar til meðferðar. Stjórnsýslulögin séu yngri samkeppnislögum og auk þess verði að skýra ákvæði sérlaga þröngt, þar sem þau víki frá viðurkenndum eða lögboðnum jafnræðis­reglum, eins og allar undantekningar frá almennum réttarreglum.

SFG bendir auk þess á, að meðferð málsins fyrir stefnda hafi verið með slíkum ólíkindum, að það eitt nægi til ógildingar þess. Málið hafi verið tekið fyrir á a.m.k. sjö fundum á tímabilinu frá 1. október 1999 til 30. mars 2001. Fundargerðirnar beri þess glöggt vitni, að stefndi hafi ekki tekið sjálfstæða ákvörðun heldur aðeins kvittað upp á greinargerð starfsmanna Samkeppnisstofnunar. Fundargerðir séu fáorðar um efni fundanna eða afstöðu einstakra ráðsmanna. Þar komi ekki fram, hvaða gögn hafi legið frammi, né heldur á hvaða gögnum ákvörðun stefnda hafi verið byggð.  Engin gögn beri þess merki, að þau hafi verið merkt um framlagningu, sem nauðsynlegt sé til að tryggja rétta og trúverðuga stjórnsýslu. Því sé engin vissa fyrir því, að ráðsmenn hafi séð nema hluta þeirra gagna, sem með réttu hefðu átt að liggja til grundvallar niðurstöðu. Ljóst sé af samanburði á texta frumathugunar og ákvörðunar stefnda, að engin textavinna hafi átt sér stað hjá stefnda. Ákvörðun stefnda beri ekki með sér, að sjónarmið stefnenda hafi nokkuð komið til skoðunar á fundum stefnda. Þessu til viðbótar vekur SFG athygli á því, að samkeppnisráð hafi ekki verið skipað sömu mönnum á þeim fundum, þegar mál stefnenda var þar til meðferðar, eins og fundargerðir beri með sér.

2) Fyrri varakröfur stefnenda.

Allir stefnendur byggja á því, að stefnda hafi ekki tekist að sanna, að þeir hafi haft með sér ólögmætt samráð á árunum 1995 til 1999 og brotið þannig gegn 10. gr. samkeppnislaga. Þeir benda á, að einstakar fundargerðir SFG og Ágætis, drög að samningum eða minnisblöð, sem stjórnendur félaganna kunni að hafa ritað, geti ekki ein og sér skoðast fullnægjandi sönnun þess, að komist hafi á samningar, né heldur ummæli á félagsfundum. Síst af öllu geti slík gögn talist fullnægjandi sönnun um brot á 10. gr. samkeppnislaga, þegar fyrir liggi, að heildsöluverð á vörum stefnenda til smásala hafi farið lækkandi á tímabilinu.

Að mati stefnenda verði í málum af þessu tagi að gera ríkar kröfur til stefnda um sönnun meintra brota, sérstaklega þegar liggi fyrir frá upphafi, sú afstaða stefnda, að við meintum brotum liggi þung viðurlög, eins og fram komi í frumathugun.  Stefndi sem sé bæði rannsóknar- og ákvörðunaraðili, verði að sjá til þess, að málið sé rannsakað með þeim hætti, að litið sé til þess, sem kunni að vera stefnendum í hag. Þannig hafi stefnda borið að láta kanna vandlega það viðskiptaumhverfi, sem stefnendur bjuggu við, bæði af hálfu ríkisins og eins af hálfu viðskiptaaðila sinna, einkum smásala, svo og stöðu stefnenda innbyrðis. Sérstaklega hafi verið brýnt að láta kanna nákvæmlega markaðshlutdeild hvers og eins stefnenda á þeim vörum, sem rannsókn Samkeppnisstofnunar beindist að, og láta fara fram nákvæma úttekt á vöruverði hvers stefnanda fyrir sig og annarra aðila á sama markaði, sem ekki hafi verið gert. SFG hafi látið áfrýjunarnefndinni í té gögn hagfræðings og endurskoðanda, sem sýni lækkun verðs á vörum hans allan hinn meinta samráðstíma, þrátt fyrir stórfellda hækkun flutningsgjalda. Þessum gögnum hafi ekki verið hnekkt af hálfu samkeppnisyfirvalda og séu þau ótvíræð sönnun þess, að á heildsölumarkaði ávaxta og grænmetis hafi ríkt virk samkeppni árin 1995 og 1999, en ekki samráð. Þá heldur SFG því fram, að stefndi hafi ekki hnekkt þeim upplýsingum, að markaðshlutdeild hans á kartöflum hafi verið 1-2%, sem staðfest hafi verið af formanni kartöflubænda, sbr. dskj. 33. Nauðsynlegt sé að ákvarða stöðu fyrirtækja á markaði við mat á því, hvort um samráð sé að ræða í skilningi 10. gr. samkeppnislaga í þeim tilgangi að taka afstöðu til þess, hvort meint samráð sé líklegt til að hafa áhrif á vöruverð. Þetta eigi ekki síst við, þegar ekki hafi tekist að sanna samráð með beinum hætti, heldur sé stuðst við líkindasönnunarfærslu. Í þessu máli liggi fyrir, að samanlögð markaðs­hlutdeild SFG og Ágætis hafi verið 20-30% kartöflumarkaðarins alls. Því sé deginum ljósara, að félögin hafi ekki verið í þeirri stöðu að geta haft ólögmætt samráð um kartöfluverð.

Þá hafnar SFG því alfarið, að félagsstarf þess og þeirra garðyrkjubænda, sem séu félagsmenn í SFG, feli í sér brot á 10. og 12. gr. samkeppnislaga. SFG sé samvinnufélag með um 60 félagsmenn og fari um starfsemi þess, réttindi og skyldur félagsmanna eftir félagssamþykktum og lögum nr. 22/1991 um samvinnufélög. Samkeppnislög banni ekki samninga um sérhæfingu eða verkaskiptingu. Félagsstarf SFG felist í umsýslusölu á framleiðsluvörum félagsmanna þess, sem valið hafi þann kostinn, þar sem um viðkvæma vöru sé að ræða, sem skemmist fljótt. Þetta fyrirkomulag hafi lækkað kostnað og tryggt best ferskleika vörunnar.

SFG vísar til þess, að fundargerðir Fengs hf. (þá Bananasölunnar hf.), sem samkeppnisyfirvöld telji að myndi fyrirtækjasamstæðu með SFG, sýni, að stöðug og virk samkeppni hafi ríkt á markaði með ávexti og grænmeti á þessu tímabili. Þessi gögn hafi legið fyrir stefnda án þess að til þeirra hafi verið litið. Þannig hafi 90 tonn af agúrkum verið seld fyrstu fjóra mánuði ársins 1996 fyrir 40 milljónir króna, en á sama tímabili ársins 1999 hafi 180 tonn verið seld á 70 milljónir króna. Tómatasala á sama tímabili sömu ár hafi verið 26 tonn á móti 50 tonnum. 

SFG og Ágæti hafna einnig þeirri málsástæðu stefnda, að skýra skuli efni 10. gr. samkeppnislaga með hliðsjón af samkeppnisrétti Evrópusambandsins og að ákvarðanir Evrópustjórnvalda á sviði samkeppnismála og dómar Evrópudómstólsins séu bindandi fyrir íslenska lagaframkvæmd á þessu réttarsviði, enda eigi þessar reglur aðeins við um millilandaviðskipti. 

Ágæti vísar til skýrslu Samkeppnisstofnunar frá fyrri hluta ársins 2001, sem nefnist Matvörumarkaðurinn - Verðlagsþróun 1996-2002 (útdráttur á dskj. nr. 77). Þar sé stoðum skotið undir staðhæfingar Ágætis um að ekkert hafi verið óeðlilegt við verðlagningu hans á vörum til endurseljenda á þeim tíma, sem hið ólögmæta samráð eigi að hafa staðið. Ágæti mótmælir einnig sem ósannaðri með öllu þeirri staðhæfingu stefnda, að félagið hafi haft nokkurt ólögmætt samráð við SFG. Viðskipti milli félaganna hafi verið eðlileg, og ekkert leynimakk þar á ferð. Þá mótmælir Ágæti þeirri niðurstöðu áfrýjunarnefndar að líta beri á félagið bæði sem fyrirtæki og samtök fyrirtækja í skilningi samkeppnislaga, svo og þeim skilningi, að Ágæti hafi ásamt „aðildarfélögunum“ staðið að brotum á 10. og 12. gr. samkeppnislaga, svo sem áfrýjunarnefndin taldi í úrskurði sínum. Hér sé um ranga lagatúlkun að ræða. Ágæti hafi á hinn bóginn talið óþarft að láta reyna á, hvort svonefndir innleggssamningar við einstaka framleiðendur skuli teljast ógildir, þar sem fyrirtækið hafi ekki lengur lögvarða hagsmuni af niðurstöðu um það atriði.

Mata byggir einnig á því, að stefndi og áfrýjunarnefndin hafi komist að rangri niðurstöðu, hvað varðar meint samráð og samkomulag við SFG. Líta verði til þess, að engin innflutningshöft séu eða hafi verið á þeim tegundum ávaxta, sem komi við sögu í þessu máli. Allir geti flutt þá inn og keppt innbyrðis um verð. Stefndi og áfrýjunarnefndin hafi algjörlega litið fram hjá þessari staðreynd. Þá byggir Mata á því, að þau minnisblöð, sem fundust hjá félaginu við húsleit Samkeppnisstofnunar, hafi verið innanhússplögg, sem frkv.stj. félagsins hafi sett á blað til að átta sig á stöðu Mata gagnvart SFG, og vangaveltur í því sambandi. Þær hugsanir, sem þar séu viðraðar, hafi aldrei komið til framkvæmda. Stefndi hafi aftur á móti kosið að minnast ekki á minnisblað (dskj. nr. 90), þar sem frkv.stj. hafi lýst áhyggjum yfir stöðu félagsins gagnvart keppinautum þess. Þessi gögn geti fráleitt talist sönnun fyrir einu né neinu. Um sé að ræða handskrifaða minnismiða, vistunarorð í tölvu, sem ekki geti talist samningur, eins og stefndi byggi á. Í þessum skjölum sé lýst stöðu Mata á markaðinum, að hann sé að lokast og óvinveittur félaginu, og að tveir aðilar, Baugur og Kaupás, séu sífellt að stækka. Hið rétta sé, að SFG hafi ekki stýrt grænmetisverði hjá Mata né heldur hafi Mata hafi stýrt heildsöluverði ávaxta hjá SFG. Í viðskiptum sínum við SFG hafi Mata miðað við sama verð og félagið hafi greitt innlendum fram­leiðendum, sem skiptu við það. Verðið hafi ráðist af markaðsaðstæðum, bæði hvað ávexti og innlent grænmeti snerti. Stefnda hafi verið fullkunnugt um það, að markaðsráðandi smásalar hafi ráðið og ráði enn markaðsverði á grænmeti og ávöxtum. Áhrif þeirra verði sífellt meiri og staða þeirra sterkari. SFG hafi gert svonefnda framlegðarsamninga við stærstu viðskiptavini sína. Slíkir samningar séu þess eðlis, að heildsalinn lofi smásalanum ákveðinni álagningu og reikni heildsöluverð sitt út frá útsöluverði markaðsleiðandi smásala.

Mata mótmælir þeirri niðurstöðu stefnda og áfrýjunarnefndarinnar, að félagið hafi í samráði við SFG staðið að hækkun á bananaverði á árinu 1995. Mata bendir á, að bananaverð í heildsölu hafi lækkað á tímabilinu frá 1994 til 1999. Lögð hafi verið fyrir áfrýjunarnefnd gögn, sem sanni þetta (dskj. 91), en áfrýjunarnefndin kosið að sniðganga þau.

3) Síðari varakröfur stefnenda.

Allir stefnendur krefjast þess, að sektarákvörðun áfrýjunarnefndar verði felld niður eða lækkuð stórlega.

Þeir byggja þessa afstöðu á því, að 52. gr. samkeppnislaga, áður en henni var breytt með lögum nr. 107/2000, endurspegli meðalhófsreglu stjórnsýsluréttarins.

Samkeppnisyfirvöld hafi að fullu náð markmiðum sínum með ákvörðun í máli nr. 11/2001, sem fjalli um breytingar á rekstri SFG og Ágætis til frambúðar. Því hafi sektarákvörðun ekki þjónað neinum tilgangi og verið í andstöðu við meðalhófs­regluna. Inntak reglunnar sé það, að stjórnvöld skuli ekki ganga lengra en nauðsynlegt sé í hverju máli, svo að stjórnsýslumarkmiðum verði náð. Hvorki stefndi né áfrýjunarnefndin hafi virt ákvæði 2. mgr. 52. gr. samkeppnislaganna, en þar segi, að tekið skuli tillit til þess skaða, sem samkeppnishömlurnar hafi valdið og þess ávinnings, sem þær hafi haft í för með sér. Hvorugu hafi verið til að dreifa. Ekki hafi verið færðar sönnur fyrir því af hálfu samkeppnisyfirvalda, að háttsemi stefnenda hafi valdið einhverjum skaða og/eða skapað honum einhvern ávinning, sem sé umfram eðlilegan rekstrarhagnað, sem vart geti talist brot á bannreglu 10. gr. samkeppnislaga. Stefnendur hafi þvert á móti látið samkeppnisyfirvöldum í té ítarleg gögn, sem sanni, að heildsöluverð á söluvörum þeirra til smásala hafi lækkað á því árabili, sem rannsókn stefnda hafi náð yfir.

SFG telur engin rök hníga til þess að gera honum að greiða hærri sekt en t.d. Mata, enda sé um sömu meintu brotin að ræða af beggja hálfu.

Ágæti bendir á, að brot stefnda á málshraðareglu stjórnsýsluréttar hafi valdið honum miklu tjóni og óþægindum, sem líta verði til við ákvörðun viðurlaga, en það hafi ekki verið gert af hálfu stefnda og/eða áfrýjunarnefndar.

Mata bendi sérstaklega á, að áfrýjunarnefndin hafi verulega ofmetið markaðshlutdeild Mata og ekki tekið tillit til stórra innflytjenda grænmetis og ávaxta, s.s. Baugs og Nýs og fersks, sem sé innkaupafélag Hagkaupa á grænmeti og ávöxtum. Markaðshlutdeild sé eitt þeirra atriða, sem hafa beri hliðsjón af við ákvörðun viðurlaga. Framlögð gögn (m.a. dskj. 92) sýni markaðshlutdeild Mata í innlendu grænmeti, sem sé mun minni en stefndi hafi ranglega áætlað. Þá byggir Mata á því, að stefndi og áfrýjunarnefndin hafi ekki virt jafnræðisreglu stjórnsýslulaga.  Mata vísar til nokkurra úrskurða áfrýjunarnefndar í þessu sambandi, þar sem ólögmætt samráð hafi verið staðfest, en sektum ekki beitt. Því sé það brot á jafnræðisreglu að ákvarða stefnendum viðurlög í þessu máli.

VII.

Málsástæður og lagarök stefnda.

Stefndi byggir á því, að samkeppnisréttur hafi sérstöðu innan lögfræðinnar. Samkeppnisréttur lúti að samspili margra fræðigreina. Við lögfræðilegt mat á samkeppnisréttarlegum álitaefnum beri að taka ríkt tillit til hagfræðilegra og viðskiptafræðilegra sjónarmiða. Stefndi telur þetta vera eina meginástæðu þess, að samkeppnisyfirvöldum sé hvarvetna í hinum vestræna heimi veitt víðtækt svigrúm til mats á því, hvaða aðstæður eða háttsemi fyrirtækja sé skaðleg samkeppni og hvaða úrræðum sé rétt að beita til að ná markmiðum samkeppnislaga.

Stefndi heldur því fram, að samkeppnisyfirvöld hafi mat á því, hvort tiltekin hegðun eða háttsemi fyrirtækja feli í sér samráð eða samstilltar aðgerðir í skilningi 10. gr. samkeppnislaga. Það mat komi ekki nema að takmörkuðu leyti til endurskoðunar fyrir dómi. Endurskoðun dómstóla lúti þannig að lögmæti ákvarðana samkeppnisyfirvalda varðandi málsmeðferð samkeppnisyfirvalda, m.a. með tilliti til ákvæða stjórnsýslulaga, og því, hvort lagaheimild sé fyrir þeirri niðurstöðu, sem samkeppnisyfirvöld komist að. Endurskoðun á efnislegu mati samkeppnisyfirvalda á því, hvort háttsemi stefnenda feli í sér samráð eða samstilltar aðgerðir, sem raskað geti samkeppni falli utan verksviðs dómstóla. Tekin hafi verið afstaða til sjónarmiða stefnenda, bæði fyrir samkeppnisráði og áfrýjunarnefnd samkeppnismála, þ.e. af þeim sérfróðu stjórnvöldum, sem að lögum fari með samkeppnismál hér á landi. Niðurstaðan hafi verið sú, að stefnendur hefðu gerst sekir um samráð og samstilltar aðgerðir um verð og skiptingu markaða, og með því gerst sekir um að brjóta mikilvægustu bannreglu samkeppnislaganna. Slík brot séu hvarvetna í heiminum litin mjög alvarlegum augum.

Um markmið samkeppnislaga, túlkun á 10. gr. laganna, sönnun o.fl.

Tilgangur samkeppnislaga sé að efla virka samkeppni í viðskiptum og vinna þannig að hagkvæmri nýtingu framleiðsluþátta þjóðfélagsins. Hlutverk samkeppnis­yfirvalda sé að vinna gegn því, að virkri samkeppni sé raskað, t.d. með því að keppi­nautar hafi með sér samráð og samstilltar aðgerðir um verð og skiptingu markaða.

Fjallað sé með almennum hætti um 10. gr. samkeppnislaga í ákvörðun sam­keppnisráðs (dskj. nr. 49) og ýmis atriði tengd túlkun ákvæðisins. Þetta lagaákvæði sé eitt það þýðingarmesta í lögunum. Í athugasemdum við 10. gr. í frumvarpi til samkeppnislaga sé tekið fram, að „vart er að finna alvarlegri samkeppnistakmarkanir en þegar fyrirtæki koma sér saman um verð, álagningu eða hvaða afslættir eru veittir.“

Nauðsynlegt sé við túlkun lagagreinarinnar, sem og annarra ákvæða samkeppnis­laga, að taka ríkt tillit til þess, hvernig sams konar eða sambærileg ákvæði séu túlkuð í evrópskum samkeppnisrétti, m.a. innan EB- og EES-réttar.  Í almennum athugasemdum með frumvarpi til samkeppnislaga komi fram, að tilgangurinn með lögfestingu þeirra sé m.a. að samræma íslenska löggjöf á þessu sviði löggjöf í Evrópu. Samningur í skilningi 10. gr. samkeppnislaga geti verið í hvaða formi sem er og beri að túlka hugtakið rúmt í samkeppnisrétti. Sama eigi við um samstilltar aðgerðir. 

Þær aðgerðir eða sú háttsemi, sem falli undir 10. gr. samkeppnislaga, þurfi ekki að hafa haft áhrif á markaði, til þess að ákvæðið teljist hafa verið brotið. Ákvæðið sé brotið, ef keppinautar hafi með sér samráð eða samstilltar aðgerðir, sem lúti að eða sé ætlað að hafa áhrif á, t.d. verð eða skiptingu markaða. Þetta komi skýrt fram í umfjöllun í ákvörðun stefnda, sem og í úrskurði áfrýjunarnefndar.

Samantekt stefnda á þeim brotum stefnenda, sem hann telur sönnuð.

Sannanir liggi fyrir um samkomulag SFG og Ágætis um verðsamráð á þann veg, að SFG hafi stjórnað grænmetisverði, en Ágæti kartöfluverði.

SFG og Ágæti hafi gert samkomulag um skiptingu markaðarins á milli fyrirtækjanna og um verð á kartöflum annars vegar og svonefndum flugvörum hins vegar (það er innfluttu grænmeti og/eða ávöxtum).

SFG og Ágæti hafi samið um viðskipti með banana, þannig að Ágæti keypti banana af SFG í stað þess að hefja sjálft innflutning og þroskun á banönum. Í staðinn lofaði SFG að halda sig frá kartöflumarkaðinum og að Ágæti fengi afslátt af bananaviðskiptum við SFG.

SFG og Ágæti hafi náð samkomulagi um útflutning á grænmeti og kartöflum með það markmið í huga að draga úr framboði innanlands og hækka þar með verð eða vinna gegn verðlækkun á þessum vörum.

Mata og SFG hafi gert með sér samkomulag, sem miðaði að því að stýra verði og skipta mörkuðum á grænmeti og tilteknum tegundum ávaxta.

Mata og SFG hafi samið sín í milli um verð í bananaviðskiptum.

SFG og aðildarfyrirtæki hafi beitt verðsamráði, framleiðslustýringu, markaðs­skiptingu og öðrum aðgerðum til að skipta markaði, draga úr framboði og halda uppi verði. Niðurstöðu áfrýjunarnefndar um þetta hafi ekki verið skotið til dómstóla.

Ágæti og aðildarfyrirtæki hafi beitt verðsamráði, framleiðslustýringu, markaðs­skiptingu og öðrum aðgerðum til að skipta markaði, draga úr framboði og halda uppi verði. Niðurstöðu áfrýjunarnefndar um þetta hafi ekki verið skotið til dómstóla.

Málsástæður og lagarök stefnda fyrir sýknukröfu vegna aðalkrafna stefnenda um ógildingu sökum meintra formgalla.

Stefndi mótmælir fullyrðingum stefnenda um, að málsmeðferð fyrir sam­keppnisyfirvöldum hafi verið haldin einhverjum þeim ágöllum, sem leitt geti til ógildingar á úrskurði áfrýjunarnefndar. Athugasemdir stefnenda, er lúti að málsmeðferð fyrir samkeppnisráði, beri að virða með hliðsjón af því, að stefnendur gátu, við meðferð málsins fyrir áfrýjunarnefnd, komið að frekari gögnum og skýringum, teldu þeir þörf á því, eða óskað frekari rannsóknar á einstökum efnisatriðum málsins. Enginn stefnenda geri nægilegan greinarmun á ákvörðun samkeppnisráðs eða úrskurði áfrýjunarnefndar hvað þetta varði og verði það að teljast galli á málatilbúnaði þeirra.

Aðalkrafa allra stefnenda sé aðeins byggð á meintum formgöllum við máls­meðferð, aðallega fyrir samkeppnisráði. Varakröfur þeirra séu á hinn bóginn að mestu byggðar á efnislegum andmælum við því, að stefnendur hafi viðhaft samráð og samstilltar aðgerðir, sem andstæðar séu 10. gr. samkeppnislaga. Málsástæður þeirra séu ekki þær sömu og því komi ekki til greina, að byggja niðurstöðu í málinu gagnvart hverjum stefnanda á öðrum málsástæðum en þeim, sem viðkomandi stefnandi haldi fram.

Almennar athugasemdir.

Stefndi mótmælir því, að SFG hafi haft nokkurt tilefni til að líta svo á, þegar því barst frumathugun samkeppnisyfirvalda í hendur, að félaginu væri gefið fyrirheit um beinan og milliliðalausan andmælarétt, þegar og ef málið kæmi til kasta samkeppnisráðs, eins og segi í stefnu. SFG hafi notið ítrast andmælaréttar, eins og aðrir stefnendur málsins, ekki síst á þann hátt, að öllum stefnendum hafi verið send frumathugun í málinu, þar sem öllum atvikum þess hafi verið lýst og því, að hegðun allra stefnenda gæti hugsanlega farið gegn ákvæðum samkeppnislaga. Ekki hafi verið hægt að gefa stefnendum betra tækifæri til að nýta andmælarétt en stefndi hafi gert með þessum hætti. SFG hafi verið eða mátt vera ljóst, að málsmeðferð fyrir samkeppnisráði sé skrifleg, en ekki munnleg, sbr. meðal annars 17. gr. þágildandi reglna nr. 672/1994 um málsmeðferð samkeppnisyfirvalda.

Talsvert sé lagt upp úr því í stefnu Mata, að félagið sé fjölskyldufyrirtæki, sem enga þýðingu hafi fyrir úrslit málsins. Þá sé í stefnu Mata fullyrt, að ástandið á markaði fyrir ávexti og grænmeti sé óeðlilegt vegna innflutningshafta stjórnvalda og því geti eðlileg lögmál samkeppni ekki þrifist. Stefndi byggir á því í þessu sambandi, að verðlagskerfi búvörulaga nr. 99/1993 gildi ekki um þær vörur, sem mál þetta fjalli um. Jafnvel þótt lagðir séu tollar á innflutt grænmeti og ávexti, gefi það innflytjendum og framleiðendum grænmetis og/eða ávaxta hér á landi ekki heimild til að hafa með sér samráð um verð og skiptingu markaða samkvæmt 10. gr. samkeppnislaga.

Þá sé nokkuð fjallað í stefnu Mata um mál Félags íslenskra stórkaupmanna gegn Flúðasveppum, sem samkeppnisyfirvöld hafi lokið með ákvörðun nr. 17/1994. Einnig sé þar vísað til niðurstöðu Samkeppnisstofnunar í svokölluðu Skálpsmáli. Hvorugt þessara mála hafi þýðingu við mat á því, hvort Mata eða aðrir stefnendur hafi gerst sekir um brot á 10. gr. samkeppnislaga.

Um málsástæðu SFG, Banana og Mata um meint brot gegn rannsóknar­reglu stjórnsýslulaga.

Stefndi hafnar því, að rannsóknarregla stjórnsýslulaga hafi verið brotin við meðferð málsins hjá samkeppnisyfirvöldum. Stefnendur misskilji þýðingu þess fyrir niðurstöðu málsins, hver markaðshlutdeild þeirra hafi verið á viðkomandi markaði. Brot á 10. gr. samkeppnislaga sé óháð því, hvort viðkomandi fyrirtæki séu markaðs­ráðandi. Í ákvörðun samkeppnisráðs sé markaðurinn skilgreindur, og fyrir liggi að markaðshlutdeild stefnenda hafi verið umtalsverð og því komi ekki til álita að meta hegðun þeirra eftir 13. gr. samkeppnislaga.

Þá telji stefnendur ranglega, að það skipti sköpum við mat á samráði þeirra samkvæmt 10. gr. samkeppnislaga, hvort unnt sé að sýna fram á, að verð hafi hækkað á markaðinum eða ekki. Stefnendur hafi hins vegar allir notið þess við ákvörðun stjórnvaldssektar á hendur þeim, að ekki hafi reynst unnt að meta með heildstæðum hætti, hvaða áhrif samráð þeirra og samstilltar aðgerðir höfðu á verð á markaðinum. Ástæða þess hafi m.a. verið sú, að stefnendur hafi ekki getað látið stefnda í té fullnægjandi upplýsingar. Gögn stefnenda um verðþróun hafi verið misvísandi, t.d. hafi SFG lagt þrisvar fram misvísandi upplýsingar. Stefndi telur þvert á móti, að gögn málsins bendi til þess, að verulegar verðhækkanir hafi orðið á a.m.k. tilteknum tegundum grænmetis og ávaxta, eftir að samráð þeirra hófst.

Í fundargerð stjórnar SFG frá 4. júlí 1995 (dskj. 110) skýri framkvæmdastjóri SFG frá miklum verðhækkunum í tómötum (35,2% hækkun), gúrkum (41% hækkun), grænni papriku (36% hækkun) og rauðri papriku (113% hækkun).

Í skjali frá framkvæmdastjóra Ágætis frá mars 1997 (dskj. 226), sé gerð grein fyrir 85% hækkun á kartöfluverði á árinu 1995. Jafnframt komi þar fram, að verð á ýmsu grænmeti hafi hækkað á árinu 1996.

Fram komi í upplýsingum frá SFG og Mata (dskj. nr. 266.8), að verð á banönum frá Mata hafi á árinu 1995 hækkað um 47% og verð hjá SFG um 36% á sex mánaða tímabili, eftir að fyrirtækin ákváðu saman að hækka verð á banönum. Ekkert bendi til, að erlent innkaupsverð hafi gefið nokkurt tilefni til slíkra verðbreytinga.

Í fundargerð haustfundar SFG frá 21. nóvember 1996 (dskj. 126) sé lýst ánægju með verðhækkun á grænmeti. Þar sé m.a. sagt, að verðlag á gulrófum hafi verið mjög hátt og „happdrættisár“ varðandi kínakál.

Í fundargerð stjórnar Bananasölunnar frá 13. ágúst 1998 (dskj. 159) segi, að framkvæmdastjóri hafi lagt fram yfirlit um þróun tekna í ylrækt sl. fimm ár, sem sýni, að verð hafi hækkað um 123% frá árinu 1993 og „mesta stökkið“ hafi verið á árinu 1995. Einnig komi þar fram, að meðalverð á tómötum hafi á þessu tímabili hækkað úr 155 kr. í 250 kr. og meðalverð á gúrkum úr 141 kr. í 202 kr.

Fundist hafi töflur hjá SFG (dskj. 266.9), sem sýni m.a. þróun meðalverðs á tómötum og gúrkum frá 1993-1999. Þær sýni umtalsverða verðhækkun á þessum vörum.

Fram komi í fundargerð (dskj. 130) haustfundar SFG frá 17. nóvember 1998, að stjórnarformaður SFG hafi rætt um góða afkomu og gott verð í útirækt og ylrækt.

Í fundargerð aðalfundar SFG frá 19. mars 1999 (dskj. 131) lýsi stjórnarformaður SFG því yfir, að afkoma ylræktar hafi batnað mikið, m.a. vegna hærra verðs og að hátt verð hafi verið á útiræktuðu grænmeti.

Hafa verði í huga, að hegðun stefnenda feli í sér brot á 10. gr. samkeppnislaga, jafnvel þótt stefnendur gætu sýnt fram á, að verð þeirra hefði lækkað.

Stefndi vísar í þessu sambandi til framlagðra gagna í málinu, sem sýni að samkeppnisyfirvöld hafi aflað gríðarlega mikilla upplýsinga og gagna, svo að hægt væri að taka rétta ákvörðun í málinu, en í því felist kjarni rannsóknarskyldu stjórnvalda að stjórnsýslurétti.

Stefndi bendir einnig á, að stefnendur hafi ekki byggt á því fyrir áfrýjunar­nefndinni, að stefndi hafi brotið gegn rannsóknarreglu stjórnsýslulaga með því að skipta upphaflegri rannsókn í tvö stjórnsýslumál. Þessi málsástæða hafi því ekki komið til skoðunar hjá áfrýjunarnefnd. Niðurstaða málsins geti því ekki ráðist af þessari málsástæðu, sbr. Hrd. 1997:643. Því sé mótmælt, að stefndi hafi misst það sem stefnendur kalla „heildaryfirsýn“ yfir málið.

Loks mótmælir stefndi því, að hafa hafnað því að kanna gögn, sem gætu hafa leitt til annarrar niðurstöðu. Stefnendur hafi ekki bent á þessi gögn, enda séu þau ekki fyrir hendi.

Málsástæða SFG og Ágætis (Banana) um meint brot gegn andmælarétti stjórnsýsluréttar.

Stefndi hafnar því, að andmælaréttur hafi verið brotinn gagnvart stefnendum. Málið snúist um lögmæti úrskurðar áfrýjunarnefndar samkeppnismála. Stefnendur hafi haft aðgang að öllum gögnum málsins við meðferð þess fyrir áfrýjunarnefndinni og hafi flutt málið þar, bæði skriflega og munnlega.

Í öðru lagi byggir stefndi því, að andmælaréttur að stjórnsýslulögum feli í sér rétt aðila til að kynna sér gögn og skjöl, sem varði mál hans. Þann rétt hafi stefndi virt til hins ýtrasta. Stefnendur hafi fengið sendan lista yfir gögn málsins með bréfum Samkeppnisstofnunar, dags. 14. október 1999, 29. ágúst 2000 og 28. febrúar 2001. Sú fullyrðing Ágætis, að félagið hafi ekki fengið lista yfir gögn málsins, sé því röng og henni mótmælt. Stefnendur hafi í einhverjum tilfellum óskað eftir tilteknum gögnum, og þau verið send. Allir stefnendur hafi skilað ítarlegum umsögnum og athuga­semdum um efni málsins. Þá liggi fyrir, að margir fundir hafi verið haldnir með aðilum málsins, t.d. fundir með SFG þann 1. nóvember 2000, 6., 20. og 21. mars 2001, auk þess hafi verið teknar munnlegar skýrslur af fyrirsvarsmönnum Mata og Ágætis, áður en ákvörðun samkeppnisráðs var tekin.

Í þriðja lagi sé því mótmælt, að andmælaréttur hafi verið brotinn á stefnendum með því, að samkeppnisráð hafi ekki lagt fram þýðingar á ýmsum tilvitnunum í erlenda dóma og fræðirit, sem vísað var til í ákvörðun samkeppnisráðs í málinu. Meginmál ákvörðunarinnar, sem og frumathugunar Samkeppnisstofnunar, hafi verið á íslensku og stefnendum hafi því á engan hátt getað dulist, um hvað málið snerist.  Stefndi vísar í þessu tilliti til úrskurðar áfrýjunarnefndar, þar sem tekið sé á þessari málsástæðu.

Í fjórða lagi telur stefndi, að andmælaréttur hafi ekki verið brotinn á stefnendum við það, að samkeppnisráð heimilaði ekki munnlegan málflutning, áður en það tók ákvörðun sína, eins og áður er lýst.

Um málsástæðu SFG um meint brot gegn reglu stjórnsýsluréttar um málshraða.

Stefndi vísar til þess, að mál þetta sé eitt hið viðamesta, sem samkeppnis­yfirvöld hafi haft til meðferðar, eins og fjöldi framlagðra dómsskjala sýni. Meðferð málsins hafi því tekið langan tíma í ljósi umfangs þess og alvarleika. Verði á hinn bóginn talið, að málsmeðferðin hafi verið óeðlilega tímafrek, mótmælir stefndi því, að það geti leitt til ógildingar á úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála. 

Um málsástæðu SFG um meint brot gegn meðalhófsreglu stjórnsýslulaga.

Stefndi mótmælir að hafa gengið lengra en nauðsynlegt var til að ná lögmæltum markmiðum samkeppnislaga. Fullyrt sé í stefnu SFG, að stefndi hafi með ofríki sínu haldið stefnanda föngnum, eins og það er orðað. Þessu mótmælir stefndi, sem og umfjöllun SFG um þessa málsástæðu sína í heild sinni.

Um málsástæðu SFG og Ágætis  (Banana) um meint brot á jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar og ákvæðum samkeppnislaga um viðverurétt á fundum samkeppnisráðs o.fl.

Stefndi vísar til þess, að dómkrafa stefnenda lúti að ógildingu á úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála. Ljóst sé, að þessi málsástæða varði ekki meðferð málsins fyrir áfrýjunarnefndinni. Þar hafi allir stefnendur haft sama aðgang og stefndi í þessu máli. Því telur stefndi, að þessi málsástæða geti ekki valdið ógildingu á úrskurði áfrýjunarnefndarinnar, þótt talið yrði að veita hefði átt stefnendum kost á að sitja fundi samkeppnisráðs.

Þá sé því í öðru lagi mótmælt, að slíkur réttur sé til staðar. Samkeppnisráð og Samkeppnisstofnun séu ekki tvö aðskilin stjórnvöld og Samkeppnisstofnun sé því ekki gagnaðili stefnenda fyrir samkeppnisráði. Samkeppnisráð taki stjórnvalds­ákvarðanir á neðra stjórnsýslustigi í samkeppnismálum hér á landi, en Samkeppnis­stofnun fari með dagleg störf samkeppnisráðs og undirbúi mál fyrir það. Réttur stefnenda til að koma sjónarmiðum sínum að gagnvart samkeppnisráði sé virtur með andmælarétti þeirra

Stefndi mótmælir í þriðja lagi gagnályktunum stefnenda af 2. mgr. 8. gr. samkeppnislaga. Ákvæðið feli í sér, að forstjóri Samkeppnisstofnunar eða staðgengill hans sitji fundi samkeppnisráðs. Það sé á hinn bóginn í valdi samkeppnisráðs að kalla hvern þann starfsmann á sinn fund sem það kýs.

Í fjórða lagi mótmælir stefndi því, að ákvörðun samkeppnisráðs eða meðferð málsins þar sé haldin annmarka, þar sem ekki komi þar nægjanlega fram, að fjallað hafi verið um hinar ýmsu málsástæður og athugasemdir stefnenda. Í ákvörðun samkeppnisráðs komi fram, að ítarlega hafi verið farið yfir athugasemdir stefnenda allra.  Stefndi vísar einnig til umfjöllunar í úrskurði áfrýjunarnefndar um þetta atriði.

Í fimmta lagi mótmælir stefndi því, að skipan samkeppnisráðs hafi verið ólögmæt, eins og SFG og Ágæti virðist halda fram í stefnum sínum, og vísi þar til þess, að samkeppnisráð hafi ekki verið skipað sömu nefndarmönnum á öllum fundum. Stefndi bendir enn á þá staðreynd, að málið fjalli um úrskurð áfrýjunarnefndar, en engar athugasemdir hafi verið gerðar við skipan hennar af hálfu stefnenda.

Þá mótmælir stefndi þeirri málsástæðu stefnenda, að samkeppnisráð hafi ekki tekið sjálfstæða ákvörðun í máli þeirra. Ljóst sé, að ákvörðun nr. 13/2001 hafi verið tekin á fundi samkeppnisráðs af þeim, sem það ráð skipi.

Málsástæður og lagarök stefnda fyrir sýknukröfu vegna varakrafna stefnenda.

Stefndi mótmælir þeirri málsástæðu stefnenda, að ekki hafi tekist að sanna brot

þeirra gegn 10. gr. samkeppnislaga. Þessu til stuðnings vísar stefndi til úrskurðar áfrýjunarnefndar samkeppnismála, til greinargerðar samkeppnisráðs, sem lögð var fyrir áfrýjunarnefndina, og til ákvörðunar samkeppnisráðs í málinu.  Í þessum gögnum sé lýst þeim skjölum og atvikum, sem sanni að stefnendur hafi viðhaft víðtækt samráð og samstilltar aðgerðir um verð og skiptingu markaða, sem brjóti gegn 10. gr. samkeppnislaga, og beri að líta á þessi skjöl sem hluta af greinargerð þessari.

Skilgreining markaðarins gagnvart öllum stefnendum.

Stefndi mótmælir fullyrðingum stefnenda um ranga skilgreiningu hans á umræddum markaði og/eða hlutdeild einstakra stefnenda á honum. Í þessu sambandi bendir stefndi á, að SFG og Ágæti hafi engar athugasemdir gert að þessu leyti í tengslum við ákvörðun hinn 22. mars 2001 um yfirtöku SFG og tengdra félaga á Ágæti hf., í máli nr. 11/2001. Í þeirri ákvörðun sé byggt á nákvæmlega sömu markaðsskilgreiningum og sömu markaðshlutdeild stefnenda og gert hafi verið í þeirri ákvörðun stefnda, sem hér sé til umfjöllunar.

Þá bendir stefndi á, að skilgreiningar stefnenda á markaðinum og hlutdeild þeirra á honum séu ófullnægjandi, þar sem ekki hafi verið tekið tillit til innflutts grænmetis og ávaxta, heldur aðeins innlendrar framleiðslu.

Um varakröfu SFG.

Stefndi mótmælir þeirri fullyrðingu SFG, að ekki hafi tekist að sanna ólögmæt samráð þessa stefnanda við aðra aðila málsins í skilningi 10. gr. samkeppnislaga og vísar til framlagðra gagna því til stuðnings. Gögn málsins sýni fram á samráð og samstilltar aðgerðir þessa stefnanda við aðra stefnendur með skýrum og ótvíræðum hætti. Engu breyti þótt einstakir aðilar hafi ekki virt samráðið í einstökum tilvikum eða samkeppni hafi tímabundið komist á milli samráðsaðila, né heldur, hvort fyrirtæki geti eða telji sig geta haft áhrif á verð með samráði við annað fyrirtæki, eins og SFG komist að orði, svo fremi sem sameiginleg hlutdeild samráðsaðila sé meiri en 5%.

Stefndi mótmælir því enn fremur að hafa ekki rannsakað með fullnægjandi hætti það viðskiptaumhverfi, sem stefnendur búi við á þeim markaði, sem þeir starfi.

Stefndi mótmælir því sérstaklega, að stefnendur hafi sýnt fram á, að verð á vörum þeirra hafi lækkað, enda sýni gögn málsins hið gagnstæða.

Þá mótmælir stefndi því, að viðskipti SFG við aðra stefnendur hafi farið fram fyrir opnum tjöldum, enda sýni gögn málsins, að aðilarnir hafi haft með sér víðtækt og leynilegt samráð og nægi að nefna í því sambandi, að stefnendur hafi aldrei leitað til samkeppnisyfirvalda með ósk um undanþágu fyrir samstarfi sínu, eins og heimilt var að gera skv. 16. gr. samkeppnislaga, eins og hún hljóðaði fyrir setningu laga nr. 107/2000.

Stefndi telur, að það hafi enga þýðingu fyrir úrslit málsins, að SFG sé samvinnu­félag, enda banni 10. gr. samkeppnislaga alla samninga, samþykktir og samstilltar aðgerðir milli fyrirtækja á sama sölustigi, án tillits til félagsforms. SFG hafi átt þess kost að óska eftir undanþágu fyrir sig og félagsmenn sína á grundvelli 16. gr. samkeppnislaga. Það hafi ekki verið gert.

Einnig mótmælir stefndi túlkun stefnenda á tengslum 10. gr. samkeppnislaga við ákvæði EES-samningsins og ákvæði Rómarsáttmála EB og enn fremur þeirri málsástæðu stefnenda, að viðskipti með grænmeti og ávexti lúti ekki hreinum samkeppnisreglum. Stefndi bendir á, að úrskurður áfrýjunarnefndar sam­keppnis­mála sé í einu og öllu byggður á ákvæðum íslensku samkeppnislaganna, þó að reglur EES-samningsins geti haft áhrif á túlkun þeirra.

Um varakröfu Ágætis (Banana).

Stefndi byggir á því, að framlögð gögn, s.s. minnisblöð, fundargerðir, samningar o.fl., sanni ólögmætt samráð Ágætis við aðra stefnendur samkvæmt 10. gr. samkeppnislaga.

Einnig telur stefndi, að rannsókn málsins hafi verið ítarleg og nákvæm, að því er varðar viðskiptaumhverfi þessa stefnanda og markaðshlutdeild hans, svo og önnur atriði, sem fram komi í stefnu hans. Stefndi mótmælir sérstaklega, að skýrsla Sam­keppnisstofnunar, Matvörumarkaður - Verðlagsþróun (1996 - 2000), sem Ágæti vísi til í úrdrætti á dskj. nr. 77, sýni, að ekkert hafi verið óeðlilegt við verðlagningu hans til endurseljanda á því tímabili, sem hið ólögmæta samráð stóð.

Um varakröfu Mata.

Stefndi mótmælir þeirri ályktun Mata, að félagið geti ekki hafa gerst brotlegt við 10. gr. samkeppnislaga, þar sem ekki séu innflutningshöft eða takmarkanir settar á þær vörur, sem félagið flytji inn. Að mati stefnda veiti skjöl þau, sem fundust við húsleit hjá félaginu, fullnægjandi og lögfulla sönnun á broti Mata gegn 10. gr. samkeppnislaga. Jafnvel þótt fyrirætlanirnar, sem greint sé frá í skjölum þessum, hafi ekki komið til framkvæmda, eða aðeins að litlu leyti, breyti það engu um niðurstöðu málsins um ólögmætt samráð og samstilltar aðgerðir að þessu leyti. Þá gildi einu, hvort Mata hafi getað stjórnað verði hjá SFG eða ekki eða hvort stefnandi hafi ekki skuldbundið sig til að kaupa allt utanaðkomandi grænmeti frá SFG.

Tilvísun Mata til ákvörðunar samkeppnisráðs nr. 28/1994 í svonefndu Skálps­máli hafi engin áhrif á niðurstöðu þessa máls.

Stefndi telur einnig útskýringu Mata á efnisinntaki skjals, sem ber yfirskriftina Naflaskoðun Mata í nóvember 1997 (dskj. nr. 38), fráleita og afar ótrúverðuga. Útilokað sé að skilja umrætt minnisblað með þeim hætti, að það samráð, sem stefnandi taldi sig þar fara halloka í, lúti að meintu samráði milli smásöluaðila, en ekki milli stefnanda og keppinauta hans. Einnig séu skýringar og ályktanir Mata um svokallaðan Öskjuhlíðarfund (dskj. nr. 63) afar ósannfærandi. Stefndi mótmælir enn fremur þeirri fullyrðingu Mata, að fyrirsvarsmaður félagsins hafi aðeins hlustað á framkvæmdastjóra SFG lýsa hugmyndum sínum, en sjálfur hafi hann ekkert lagt til málanna. Tilvitnuð skjöl sýni, að samráð félaganna á grænmetis- og ávaxtamarkaði hafi verið virkt. Líta verði einnig til þess, að skjölin stafi frá aðilunum sjálfum. Loks mótmælir stefndi þeim málflutningi Mata, að það sé á einhvern hátt útilokað, að félagið hafi verið þátttakandi í einokunarhring á markaði með ávexti og grænmeti, þar sem hann flytji inn vörur, sem ekki séu háðar innflutningstakmörkunum eða tollum.

Um kröfur stefnenda um niðurfellingu eða lækkun viðurlagaákvörðunar áfrýjunarnefndar samkeppnismála.

Stefndi krefst sýknu af þessum kröfum stefnenda og vísar til umfjöllunar áfrýjunarnefndar til stuðnings kröfu sinni.

Stefndi gerir eftirfarandi athugasemdir við málatilbúnað stefnenda í þessum þætti málsins.

Málatilbúnaður SFG:

Fullyrt sé í stefnu SFG, að ákvörðun stjórnvaldssektar í málinu hafi enga þýðingu, þar sem samkeppnisyfirvöld hafi þegar náð fram markmiði samkeppnislaga með ákvörðun samkeppnisráðs í máli nr. 11/2001. Í því máli hafi ekki verið fjallað um brot á 10. gr. samkeppnislaga, heldur um yfirtöku SFG og tengdra félaga á Ágæti hf., skv. 18. gr. laganna. Niðurstaða þess máls geti því engin áhrif haft á ákvörðun stjórnvaldssektar í máli því, sem hér sé til úrlausnar.

Einnig mótmælir stefndi því, að stjórnvaldssekt sú, sem SFG hafi verið gert að greiða, hafi hvorki almenn né sérstök varnaðaráhrif. Þvert á móti blasi við að sektin sé til þess fallin að hafa slík áhrif.

Þá sé því einnig mótmælt, að ákvörðuð sekt eigi sér enga samsvörun í íslenskum rétti né evrópskum. Mál þetta sé hið fyrsta, þar sem stjórnvaldssekt sé beitt vegna brota á samkeppnislögum. Samanburði stefnanda við sektir á öðrum sviðum, s.s. í skattamálum, hafi hér enga þýðingu.

Enn fremur sé mótmælt þeirri fullyrðingu SFG í stefnu, að áfrýjunarnefnd hafi ekki við ákvörðun stjórnvaldssektar tekið tillit til þess, hvort stefnandi hafði ávinning af broti sínu eða hvort skaði hefði af því hlotist. Þvert á móti hafi verið tekið tillit til þessara atriða, eins og rakið sé í úrskurði áfrýjunarnefndar og einnig að nokkru í ákvörðun samkeppnisráðs.

Þá mótmælir stefndi þeirri málsástæðu SFG, að ekki hafi verið efni til að ákvarða félaginu hærri sekt en öðrum stefnendum. Þar hafi m.a. skipt máli, að SFG hafi gegnt lykilhlutverki í því ólögmæta samráði, sem málið fjalli um, auk þess sem sönnuð hafi verið umfangsmeiri brot á SFG en aðra þátttakendur í samráðinu.

Því sé og mótmælt, að verið sé að gera stefnanda refsingu með ákvörðun stjórn­valds­sektarinnar.

Loks mótmælir stefndi því, að niðurstöður svokallaðs Skálpsmáls og máls Flúðasveppa hafi þýðingu við ákvörðun stjórnvaldssektar í málinu.

Málatilbúnaður Ágætis.

Stefndi mótmælir því, að fjárhæð sektar Ágætis sé í ósamræmi við meðal­hófsreglu stjórnsýsluréttar, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga. Sekt geti numið allt að 40 milljónum króna eða 10% af veltu samkvæmt 52. gr. samkeppnislaga. Ársvelta Ágætis hafi verið rúmlega 1.100 milljónir króna á árinu 1999. Ákvörðuð sekt á hendur stefnanda sé því langt undir því hámarki, sem unnt hefði verið að beita.  Einnig beri að líta til þess, að framleiðendum innan Ágætis hafi ekki verið ákvörðuð sekt, meðal annars með hliðsjón af meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar.

Stefndi mótmælir einnig þeirri málsástæðu Ágætis, að samkeppnisyfirvöld hafi brotið gegn málshraðareglu 9. gr. stjórnsýslulaga og að nokkurt tilefni sé til að lækka ákvarðaða sekt með hliðsjón af þeim tíma, sem meðferð málsins tók á stjórnsýslustigi.

Málatilbúnaður Mata.

Stefndi mótmælir fullyrðingum Mata um markaðshlutdeild félagsins og þýðingu hennar við mat á þeirri stjórnvaldssekt, sem stefnanda hafi verið gert að greiða í málinu. Stefndi telur, að tilvísun Mata í nokkra úrskurði áfrýjunarnefndar hafi enga þýðingu, enda málsatvik ólík. Ákvörðun áfrýjunarnefndar um að beita stjórnvaldssekt í máli stefnenda hafi byggst á umfangi og eðli brota þeirra, sem eigi sér enga hliðstæðu. Því sé ekki um brot á jafnræðisreglu að ræða, þó að áður hafi ekki þótt ástæða til að beita þessu úrræði. Væri svo, gæti stefndi og áfrýjunarnefnd aldrei beitt viðurlögum.

Því sé einnig mótmælt af hálfu stefnda sem ósönnuðu, að stefndi hafi valdið Mata tjóni með orðfæri sínu, eins og orðað sé í stefnu.  Hafi stefnandi orðið fyrir álits­hnekki vegna máls þessa sé það fyrst og fremst vegna hegðunar hans sjálfs og þátttöku í samráði með keppinautum sínum.

VIII.

Úrskurður áfrýjunarnefndar og niðurstaða dómsins:

Viðhorf dómsins um eigin heimildir til að meta og túlka ákvæði samkeppnislaga.

Í upphafi þykir rétt að taka afstöðu til sjónarmiða stefnda um endurskoðunarheimild dómstóla.

Dómstólar hafa stjórnarskrárbundna skyldu til skera úr öllum ágreiningi, sem varðar embættistakmörk yfirvalda, sbr. 60. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 33/1944, (eftirleiðis stjórnarskrá). Samkvæmt 61. gr. stjórnarskrárinnar skulu dómendur í embættisverkum sínum einungis fara að lögum. Í þessu ákvæði felst bæði heimild og skylda dómenda til að túlka lög og meta það í hverju einstöku tilviki, hvaða háttsemi fari í bága við lög og hvaða lögbundnum úrræðum skuli beita, sé vikið af braut laganna.  Þetta stjórnskipulega hlutverk dómstóla verður ekki aflagt með almennum lögum.

Samkeppnisstofnun og samkeppnisráð gegna veigamiklu þjóðfélagslegu hlutverki. Löggjafinn hefur veitt þessu stjórnvaldi mikið vald til afskipta af atvinnustarfsemi og um leið mikla ábyrgð. Beiting valds er vandmeðfarin. Því veitir endurskoðunarvald dómstóla um alla þætti valdbeitingar þolanda hennar mikið öryggi og skapar um leið aðhald þeim, sem valdið hefur. Ef svo væri ekki, gæti sú hætta skapast, að viðkomandi stjórnvald, sem heimild hefði til afskipta og valdbeitingar gagnvart borgurunum, beitti úrræðum sínum á eigin forsendum, óháð því markmiði, sem löggjafinn setti því í upphafi.

Áfrýjunarnefnd samkeppnismála þjónar aðhaldsmarkmiði þessu að nokkru leyti. Þangað má skjóta ákvörðunum samkeppnisráðs.

Í 56. gr. samkeppnislaga segir, að aðili, sem ekki vill una úrskurði áfrýjunarnefndar, geti höfðað mál til ógildingar hans fyrir dómstólum.

Dómurinn lítur svo á, að tilgreint lagaákvæði, lúti ekki aðeins að ógildingu úrskurðar áfrýjunarnefndar, heldur nái heimild dómstóla til endurskoðunar á öllum atriðum, sem áfrýjunarnefndin hefur tekið afstöðu til og snýr að beitingu laga og lagatúlkun. Í greinargerð með frumvarpi til samkeppnislaga segir m.a. svo um 56. gr. (59. gr. frumvarpsins): Um meðferð dómstóla á ákvörðunum áfrýjunarnefndar er það að segja að þeir geta að sjálfsögðu úrskurðað um öll atriði er lúta að lögmæti ákvarðana. Að því er varðar réttmæti ákvarðana áfrýjunarnefndar eða meðferð lögleyfðs valds verða dómstólar að skera úr um hversu langt þeir telja úrskurðarvald sitt ná í þeim efnum en það kann að reynast mismunandi eftir tegund og eðli ákvörðunar. 

Það er álit dómsins, að endurskoðunarheimild hans gagnvart samkeppnis­yfirvöldum, þar með taldri áfrýjunarnefnd, nái til allra þeirra þátta, sem tekist er á um í þessu máli, þar með til mats á því, hvað sé samráð eða samstilltar aðgerðir samkvæmt 10. gr. samkeppnislaga. Ella væri það stjórnarskrárbundna eftirlits- og aðhalds­hlutverk, sem dómstólum er ætlað að stjórnskipunarlögum, verulega skert.

Á ofangreindum forsendum verður tekin afstaða til úrskurðar áfrýjunarnefndar.

Kröfugerð stefnenda lýtur í fyrsta lagi að því, að ógilda beri úrskurð áfrýjunar­nefndar á grundvelli á ólögmætra aðferða við meðferð málsins fyrir samkeppnisráði. Formreglna stjórnsýslulaga nr. 37/1993 hafi ekki verið gætt.

Dómurinn lítur svo á, að komi til þess, að úrskurður áfrýjunarnefndar verði ógiltur á grundvelli brota á reglum stjórnsýslulaga við meðferð málsins fyrir samkeppnisráði, nái það til allra stefnenda, en ekki aðeins til þess stefnanda, sem byggt hefur á þeirri málsástæðu, sem dómurinn kann að fallast á. Því verður í umfjöllun dómsins um formhlið málsins vísað til stefnenda án þess að tilgreina sérstaklega, hver stefnandi á þar hlut að, nema ástæða þyki til annars.

Stefndi byggir á því, að verkefni dómsins felist í því einu að endurmeta úrskurð áfrýjunarnefndar. Ekkert þeirra meintu brota stefnda á formreglum stjórnsýslulaga eigi við um meðferð málsins fyrir áfrýjunarnefnd. Því séu þau ekki til úrlausnar hér fyrir dómi.

Dómurinn hafnar þeirri málsástæðu stefnda, að almennt sé unnt að bæta úr annmarka við meðferð máls á neðra stjórnsýslustigi við meðferð þess hjá því sem æðra er sett.  Eftirlitshlutverk æðra setts stjórnvalds felst í endurmati á störfum þess, sem undir það heyrir að lögum. Endurmatið skal yfirleitt miðast við álitaefnið, eins og það var lagt fyrir hið lægra setta stjórnvald.

Dómurinn telur því, að undir hann heyri endurmat á störfum samkeppnis­yfirvalda frá því þau hófu afskipti af máli því, sem hér er til úrlausnar. Áfrýjunarnefnd tók beina afstöðu til málsástæðna stefnanda, er snerta meðferð málsins fyrir stefnda, samkeppnisráði. Því verður hér á eftir fjallað um hvern einstakan kafla í úrskurði áfrýjunarnefndar og afstaða tekin.  Fylgt verður sömu röð og viðhöfð er í úrskurðinum.

2)                 Krafa stefnenda um munnlegan málflutning.

Stefnendur byggja á því, að ógilda beri úrskurð áfrýjunarnefndar á þeirri for­sendu, að þeim var ekki gefinn kostur á að flytja mál sitt munnlega fyrir samkeppnisráði.

Áfrýjunarnefndin hafnaði þessari málsástæðu stefnenda á grundvelli þess, að stefndi hefði ekki brotið gegn lögmæltum andmælarétti þeirra með því að hafna kröfu um munnlegan málflutning. Nefndin byggði á því, að hvorki stjórnsýslulög né reglur nr. 672/1994 um málsmeðferð samkeppnisyfirvalda veiti sérstakan rétt til munnlegs málflutnings. Það sé í valdi ráðsins að ákveða, með hvaða hætti málsmeðferð skuli vera.

Í reglum þeim, sem áfrýjunarnefndin vísar til segir í 17. gr., að málsmeðferð fyrir samkeppnisráði skuli vera skrifleg. Síðan segir:  Þó er unnt að heimila munnlega málsmeðferð þegar sérstaklega stendur á að mati ráðsins. 

Dómurinn fellst á þá röksemd áfrýjunarnefndar, að 17. gr. tilvitnaðra reglna veiti stefnda (eftirleiðis einnig samkeppnisráði) rétt til að ákveða málsmeðferð þar.

Dómurinn telur á hinn bóginn, að tilefni hafi verið til þess að gefa stefnendum kost á að flytja mál sitt munnlega, sé litið til þess, að stefnendur skiluðu greinar­gerðum sínum mörgum mánuðum fyrr (í október 2000), Samkeppnisstofnun hafði frá þeim tíma staðið fyrir umtalsverðri gagnaöflun, sem stefnendur höfðu ekki fengið sérstakt tækifæri til að tjá sig um, og málið var afar flókið og umfangsmikið.

3)                Málsástæður stefnenda um brot á andmælarétti vegna skjala á erlendum tungumálum, sem stefndi vísaði til.

Áfrýjunarnefndin hafnaði þessari málsástæðu stefnenda og byggði afstöðu sína á því, að ekki væri um brot á andmælareglu að ræða, þótt vísað væri til óþýddra erlendra dóma og annarra erlendra lögskýringargagna í frumathugun og ákvörðun stefnda. Stefndi hefði haldið sér innan eðlilegra marka í þessu tilliti, þar sem meginmál ákvörðunar stefnda og frumathugunar Samkeppnisstofnunar væri á íslensku.

Í frumathugun Samkeppnisstofnunar og ákvörðun samkeppnisráðs er allvíða vísað til óþýddra erlendra fræðikenninga og dóma á sviði samkeppnismála, svo og annarra heimilda. Hér er nær eingöngu um neðanmálstilvitnanir að ræða, einkum á enskri tungu, sem velflestir hafa þekkingu til að skilja eða geta fengið aðstoð við að skilja, ef þekkingu brestur.

Dómurinn fellst á niðurstöðu áfrýjunarnefndar í þessu tilliti, enda eru öll sjónarmið og forsendur, sem máli skipta, reifuð á íslensku í löngu og ítarlegu máli, bæði í frumathugun og ákvörðun stefnda.

4)                Frestur til andsvara.

Áfrýjunarnefnd tekur í sérstökum kafla úrskurðar síns afstöðu til þeirra málsástæðu SFG, að frestur hafi verið of skammur til andsvara þeirra viðbótargagna, sem Samkeppnisstofnun hafði aflað frá frumathugun. Félagið hafi fengið viðbótar­gögnin 19. mars 2001, en ákvörðun stefnda tekin 30. sama mánaðar. Áfrýjunarnefndin féllst á, að fresturinn hefði verið skammur, en hafnaði kröfu um ógildingu ákvörðunar stefnda á þessum grunni og byggði m.a. á því, að málavextir hafi verið málsaðilum vel kunnir frá fyrri stigum málsins, stefnda hefði verið lögskylt að hraða afgreiðslu málsins og SFG hefði verið í lófa lagið að óska eftir viðbótarfresti í málinu. Taldi áfrýjunarnefndin, að andmælaréttur hefði ekki verið brotinn í þessu tilliti, þegar litið væri á málið í heild.

Dómurinn lítur það sömu augum og áfrýjunarnefnd, að SFG hafi hér verið þröngar skorður settar.  Á hinn bóginn ber að líta til þess, að þessum stefnanda sem öðrum stefnendum mátti vera ljóst, að skammur tími var til stefnu, en stefndi hafði með bréfi, dags. 28. febrúar 2001, tilkynnt öllum stefnendum, að ákvörðun yrði tekin í marsmánuði. Þá var SFG ljóst á þessum tíma, að málið yrði ekki flutt munnlega, og félagið yrði því að gera skriflega grein fyrir viðhorfum sínum til viðbótargagnanna, hygðist hann nýta andmælarétt sinn. SFG fór ekki fram á viðbótarfrest og verður að bera hallann af því.  Dómurinn fellst því á niðurstöðu áfrýjunarnefndar að þessu leyti.

5)                Málshraði.

Stefnendur byggja á því, að stefndi hafi þverbrotið reglu 9. gr. stjórnsýslulaga með því að draga óhóflega að taka ákvörðun í málinu.

Áfrýjunarnefnd taldi, að umfang málsins réttlætti þann langa tíma, sem afgreiðsla þess tók. Gagnaöflun hafi verið tímafrek, stefnendum hafi verið veittur rúmur frestur til að svara fyrirspurnum stefnda og til andsvara við frumathugun. Þeir hafi fengið viðbótarfrest, þegar eftir hafi verið leitað.

Ljóst er, að mál þetta er mjög umfangsmikið. Framlögð gögn þess skipta hundruðum og sum þeirra spanna tugi blaðsíðna og einstaka skjöl jafnvel vel á annað hundraðið. Rannsókn þess hefur því, eðli málsins samkvæmt, tekið langan tíma. Að mati dómsins er ekki við stefnda að sakast í þessu efni, enda vandséð, að unnt hefði verið að vinna það á styttri tíma, sem nokkru næmi.

Því þykir rétt að fallast á niðurstöðu áfrýjunarnefndar um þessa málsástæðu stefnenda.

6)                Gögn sem lágu frammi hjá stefnda.

Áfrýjunarnefndin fjallar í sérstökum kafla um þá málsástæðu stefnenda, að hvorki sjáist á fundargerðum stefnda né í ákvörðun, hvaða gögn hafi legið fyrir og því óljóst, hvort nefndarmenn hafi fengið aðgang að öllum gögnum málsins. Nefndarmenn undirbúi ekki sjálfir fundi ráðsins, heldur séu það starfsmenn Samkeppnisstofnunar.  Áfrýjunarnefnd komst að þeirri niðurstöðu, að ekki bæri að ógilda ákvörðun stefnda af þessari ástæðu,  enda hafi legið ljóst fyrir, á hvaða gögnum ákvörðun stefnda hafi verið byggð, sbr. lista, sem fylgdi frumathugun.  Hins vegar sé það góð regla að merkja skjöl og bóka framlagningu þeirra.

Dómurinn er sammála þessari niðurstöðu áfrýjunarnefndar. Ekkert liggur annað fyrir, en að öll gögn, sem vísað er til í frumathugun og sjálfri ákvörðun stefnda, hafi verið ráðsmönnum tiltæk eða þeir getað kallað eftir þeim, hafi svo ekki verið.

7)                Aðgangur að gögnum.

Áfrýjunarnefnd hafnaði þeirri málsástæðu stefnenda, að aðgangur þeirra að gögnum málsins hafi verið takmarkaður. Nefndin byggði á því, að allir stefnendur hafi fengið sendan lista yfir öll gögn málsins, síðast með bréfi Samkeppnisstofnunar 28. febrúar 2001. Stefnendur hafi í einhverjum mæli nýtt sér andmælarétt sinn, m.a. í framhaldi af bréfi Samkeppnisstofnunar. Þá kemur fram í þessum kafla úrskurðarins, að áfrýjunarnefndin hafi yfirfarið gagnalista Samkeppnisstofnunar til stefnenda og líti svo á, að listarnir hafi veitt stefnendum fullnægjandi upplýsingar til að þeir ættu þess kost að nýta sér andmælarétt sinn.

Dómurinn hefur einnig kannað gagnalista Samkeppnisstofnunar, bæði sem fylgdi frumathugun og þann, sem sendur var með bréfinu 28. febrúar 2001.  Í síðar­nefndum lista, er sérstök athygli vakin á þeim viðbótargögnum, sem Samkeppnis­stofnun hafði aflað frá frumathugun, undir fyrirsögninni  Gögn eftir birtingu frumathugunar.  Þar er lýst, um hvaða skjöl sé að ræða, og má af listanum nokkuð ráða um efni skjalanna og tilefni. Um er að ræða 23 ný skjöl. 

Dómurinn lítur svo á, að gagnalisti, sem fylgdi bréfi Samkeppnisstofnunar frá 28. febrúar 2001, veiti fullnægjandi upplýsingar um þau gögn, sem bæst höfðu við skjalamengið frá frumathugun og gagnalista, sem henni fylgdi.

Stefnendur áttu þess því kost að kalla eftir þessum gögnum og taka afstöðu til þeirra og nýta sér þannig andmælarétt sinn.  Eins og áður er lýst, hafnaði stefndi beiðni SFG um munnlegan málflutning á fundi 9. mars.  Þessum stefnanda mátti því vera ljóst, að andmælaréttur yrði aðeins nýttur með skriflegum hætti.

Í greinargerð Ágætis er því mótmælt, að félaginu hafi borist umrætt bréf Samkeppnisstofnunar, og lögmaður þess lýsti því yfir í málflutningi fyrir dóminum, að hann hefði ekki fengið þennan gagnalista. Lögmaður stefnda mótmælti þessari staðhæfingu lögmanns Ágætis og kvað alla stefnendur hafa fengið sendan umræddan gagnalista með bréfi, dags. 28. febrúar 2001, eins og áður er getið.  Fyrir liggur í málinu afrit umrædds bréfs Samkeppnisstofnunar m.a. til  lögmanns Ágætis, ásamt gagnalista. Verður að telja ósannað af hálfu Ágætis, að félaginu eða lögmanni þess hafi ekki borist umræddur gagnalisti.

Dómurinn fellst á niðurstöðu áfrýjunarnefndar um þennan lið í kröfugerð stefnenda.

8)                Rannsóknarregla stjórnsýslulaga.

Stefnendur byggðu á því fyrir áfrýjunarnefnd, sem og hér fyrir dómi, að rannsókn Samkeppnisstofnunar á markaðshlutdeild þeirra hefði verið stórlega ábóta­vant og markaðsstyrkur þeirra hafi verið ofmetinn.

Áfrýjunarnefndin hafnaði þessari málsástæðu stefnenda m.a. á grundvelli þess, að samkeppnisyfirvöld hefðu kannað sérstaklega markaðshlutdeild stefnenda í tilefni af gagnrýni þeirra í andsvörum við frumathugun. Áfrýjunarnefnd tók afstöðu til þessa ágreiningsefnis í sérstökum kafla, sem fjallað verður um síðar.

Þá telja stefnendur, að samkeppnisyfirvöld hafi misst yfirsýn yfir málið í heild við það, að láta hjá líða að rannsaka þátt smásölu í verðmyndun matjurta og ávaxta, en fyrir liggi að samþjöppun á smásölustigi hafi átt drýgstan þátt í verðlagningu þessara neysluvara.

Stefnendur byggðu ekki á þessari málsástæðu fyrir áfrýjunarnefnd, að því er séð verður.

Dómurinn fær ekki séð, að rannsókn á þessum viðskiptaþætti skipti sköpum við mat á því, hvort stefnendur hafi viðhaft ólögmætt samráð í skilningi 10. gr. samkeppnislaga.  Fjallað verður sérstaklega um þessa málsástæðu stefnenda við efnis­úrlausn málsins, svo og um þá málsástæðu Ágætis, að samkeppnisyfirvöld hafi ekki rannsakað sérstaklega möguleika félagsins til að koma sér upp þroskunarbúnaði fyrir banana.

Mata telur, að rannsóknarregla stjórnsýslulaga hafi verið brotin með óvönd­uðum vinnubrögðum Samkeppnisstofnunar við skýrslutökur í málinu.

Dómurinn lítur svo á, að sjónarmið framkvæmdarstjóra Mata hafi komist vel til skila í skýrslu þeirri, sem hann gaf hjá Samkeppnisstofnun, og ekki sé ástæða til að ætla að eitthvað hafi þar misfarist. Þetta á einnig við um aðrar skýrslur, sem þessi stefnandi tilgreinir.

Ekki verður séð, að rannsókn málsins hafi verið svo ábótavant, að ógilda beri úrskurð áfrýjunarnefndar á þeirri forsendu.

9)                Jafnræðisregla stjórnsýslulaga.

Áfrýjunarnefndin fjallar um þau sjónarmið, sem reynir á í þessu sambandi, undir fyrirsögninni Samkeppnisstofnun og samkeppnisráð.  Þar fjallar nefndin um heimild starfsmanna Samkeppnisstofnunar til setu á fundum samkeppnisráðs og kemst að þeirri niðurstöðu, að þessum stjórnsýslueiningum sé falin sameiginleg stjórnsýsla á sviði samkeppnismála. Þær séu því ekki aðskilin stjórnvöld og því sé það ekki brot á jafnræðisreglu, að starfsmenn Samkeppnisstofnunar séu kallaðir á fundi samkeppnis­ráðs, enda sé starf þeirra fólgið í því að undirbúa og rannsaka mál fyrir samkeppnis­ráð, sem sé forsenda þess, að samkeppnisráð geti gegnt hlutverki sínu.

Þessi niðurstaða áfrýjunarnefndar á sér stoð í 1. mgr. 8. gr. samkeppnislaga.  Í síðari málslið 2. mgr. 8. gr. samkeppnislaga segir, að forstjóri Samkeppnisstofnunar eða staðgengill hans sitji fundi samkeppnisráðs með málfrelsi og tillögurétti. Í 2. mgr. 18. gr. reglna um málsmeðferð samkeppnisyfirvalda nr. 672/1994 (eftirleiðis málshöfðunarreglur) kemur fram, að forstjóri Samkeppnisstofnunar sitji fundi samkeppnis­ráðs og aðrir starfsmenn, sem hann tilnefnir.

Seta starfsmanna Samkeppnisstofnunar á fundum samkeppnisráðs var þannig í samræmi við lög og reglur um málsmeðferð fyrir ráðinu. Því er hafnað kröfu stefnenda um ógildingu úrskurðar áfrýjunarnefndar af þessum sökum. Í niðurstöðu­kafla dómsins verður farið nokkrum orðum um þetta álitaefni.

Áfrýjunarnefndin hafnaði einnig þeirri staðhæfingu stefnenda, að óljóst væri, hvaða ráðsmenn hefðu setið fundi samkeppnisráðs, þegar mál þeirra var þar til meðferðar. Fundargerðir sýndu annað.

Í 1. mgr. 18. gr. málsmeðferðarreglnanna segir, að samkeppnisráð sé starfshæft, þegar meirihluti ráðsmanna situr fund. Í framlögðum fundargerðum samkeppnisráðs kemur skýrt fram, hvaða ráðsmenn sátu einstaka fundi.  Ljóst er, að samkeppnisráð var fullskipað, þegar ákvörðun var tekin í máli stefnenda.

Með vísan til þessa er fallist á niðurstöðu áfrýjunarnefndar.

10) Athugasemdir stefnenda við meðferð málsins fyrir samkeppnisráði.

Stefnendur halda því fram, að augljóst sé, að samkeppnisráð hafi ekki tekið sjálf­stæða ákvörðun í málinu, heldur skrifað undir ákvörðun, sem starfsmenn Samkeppnisstofnunar hafi þegar tekið (sjá umfjöllun á bls. 34). Þessu til sönnunar vísuðu þeir m.a. til þess, að ekki hefði verið tekin afstaða til fjölmargra málsástæðna þeirra og því óljóst, hvort ráðsmenn hafi fengið vitneskju um þær.

Áfrýjunarnefndin hafnaði þessari málsástæðu og taldi óþarft að taka afstöðu til allra þeirra atriða, sem málsaðilar byggðu á, heldur væri nægilegt að geta meginatriða og helstu lagaraka. Það hafi Samkeppnisstofnun gert í máli stefnenda. Réttarvernd þeirra,  sem aðgerðir samkeppnisráðs beindust að, væri tryggð á fullnægjandi hátt með því, að ákvarðanir ráðsins væru vel rökstuddar, þær mætti síðan kæra til áfrýjunar­nefndar og loks skjóta til dómstóla.

Dómurinn fellst á þessa niðurstöðu áfrýjunarnefndar með vísan til þess, að starfsmenn Samkeppnisstofnunar skulu á grundvelli áðurnefndrar 1. mgr. 8. gr. samkeppnislaga undirbúa mál, sem lögð eru fyrir samkeppnisráð, sbr. einnig 1. mgr. 13. gr. málsmeðferðarreglna. Verður að túlka þessi ákvæði svo, að ráðið geti falið starfsmönnum Samkeppnisstofnunar að semja drög að ákvörðun. Slík drög ber að skoða sem vinnugögn ráðsins. Ljóst er af samanburði á texta frumathugunar og ákvörðunar samkeppnisráðs, að afritun hafi þar verið beitt í nokkrum mæli. Að mati dómsins er ekkert athugavert við þessa vinnutilhögun.  Sú staðreynd ræður hér úrslitum, að lokaákvörðun ráðsins var tekin með réttum og lögmæltum hætti, eins og áður er lýst. Engu breytir, þótt ekki komi fram í fundargerðum afstaða einstakra ráðsmanna, enda kemur samkeppnisráð fram sem ein heild og ákvörðun þess byggist á meirihlutasamþykkt, sbr. 1. mgr. 18. gr. málsmeðferðarreglnanna. Þá þykir það ekki skipta höfuðmáli, að ekki hafi verið bókað um framlagningu gagna hjá samkeppnis­ráði, eins og áður er vikið að. Í ákvörðun samkeppnisráðs, er þeim gögnum lýst, sem niðurstaða þess byggist á.

11) Fyrri varakrafa stefnenda.

Rétt þykir, áður en afstaða verður tekin til sýknukröfu stefnenda, að fjalla um aðra þætti, sem áhrif kunna að hafa á mat dómsins. Fylgt verður umfjöllun áfrýjunarnefndar og afstaða tekin til niðurstöðu hennar um einstaka liði.

Áfrýjunarnefndin komst að þeirri niðurstöðu í sérstökum kafla undir fyrir­sögninni Fyrirtækjasamstæða, að SFG og Fengur hf. (áður Bananasalan hf.) mynduðu fyrirtækjasamstæðu í skilningi 1. mgr. 4. gr. samkeppnislaga og staðfesti niðurstöðu samkeppnisráðs í þessu tilliti. Af umfjöllun áfrýjunarnefndar þykir mega ráða, að Bananar ehf. falli þar einnig undir, án þess að um það sé fjallað með beinum og ótvíræðum hætti, en félagið var og er alfarið í eigu SFG.   Áfrýjunarnefndin byggði afstöðu sína á því, að gögn málsins veittu fullnægjandi sannanir fyrir því, að innbyrðis eigna- og áhrifatengsl félaganna væru samofin og samvinna þeirra virk og nefndi dæmi þessu til stuðnings. Nefndin vísaði m.a. til þess, að stjórn Bananasölunnar hafi á fundi 29. janúar 1997 fært til bókar, að stjórn SFG veiti Pálma Haraldssyni umboð til að undirrita sjálfskuldarábyrgð til handa Banönum til tryggingar skuldabréfum (Pálmi frkv.stj. SFG). Hér að framan er félögunum lýst og tengslum þeirra í milli, og vísast þar til í þessu sambandi.

SFG hafnar þeirri niðurstöðu áfrýjunarnefndar, að um tengsl í skilningi 1. mgr. 4. gr. samkeppnislaga hafi verið að ræða milli þess og Fengs hf. á þeim tíma, sem mál þetta kom upp. SFG hafi staðið eitt að þessari málssókn, sem og að kærunni til áfrýjunarnefndar. Áfrýjunarnefndin hafi engu að síður, án kröfu stefnda, gert SFG, Feng hf. og Banönum ehf. að greiða sameiginlega sekt að fjárhæð 25 milljónir króna en látið þess ógetið, hvort sektin væri gerð félögunum in solidum.

Af hálfu SFG er byggt á því, að félagið sé samvinnufélag með um 60 félagsmenn. Um starfsemi þess, réttindi og skyldur félagsmanna fari eftir félagssamþykktum og lögum um samvinnufélög nr. 22/1991.

Dómurinn telur augljóst, að 1. mgr. 4. gr. eigi við um eignatengsl umræddra félaga, þegar það er virt, að meirihluti félaga í SFG eru hluthafar í Feng hf., sem hefur raunveruleg yfirráð yfir SFG á grundvelli yfirtökusamnings félagsins á rekstri SFG, sem lýst er á bls. 3 hér að framan, setu sömu manna í stjórnum beggja félaganna og öðrum innbyrðis tengslum þeirra. SFG er einkaeigandi Banana ehf., eins og áður hefur verið lýst. Félög, sem bundin eru svo nánum böndum, geta vart talist keppinautar, sbr. umfjöllun um 4. gr. í frumvarpi að samkeppnislögum. Samstarf félaganna var náið, eins og gögn málsins bera með sér. Bananasalan hf. keypti t.d. ávexti af Mata hf., sem SFG sá um dreifingu á, en SFG seldi Mata matjurtir (innlent grænmeti) í staðinn. Um þennan þátt í samstarfi félaganna verður fjallað nánar síðar.

Dómurinn fellst því á niðurstöðu áfrýjunarnefndar að þessu leyti, en sú niðurstaða leiddi til þeirrar ákvörðunar nefndarinnar að gera þessum félögum sameiginlega sekt. Ólíkt félagaform þessara félaga breytir engu í þessu sambandi,  eins og SFG heldur fram.

12) Markaðurinn og staða fyrirtækjanna á honum.

Áfrýjunarnefndin taldi óhjákvæmilegt að meta stöðu stefnenda á þeim markaði, sem þau störfuðu á, enda þótt skilyrði fyrir því að beita 10. og 12. gr. réðist ekki að  öllu leyti af því. Á hinn bóginn yrði almennt að telja, að mati áfrýjunarnefndar, að ólögmætt samráð fyrirtækja væri þeim mun alvarlegra því stærri, sem markaðurinn væri, og með sama hætti hefði stærð viðkomandi fyrirtækja á þeim markaði áhrif við mat á broti þess.

Áfrýjunarnefndin staðfesti niðurstöðu stefnda um skilgreiningu á markaðinum. Nefndin komst að þeirri niðurstöðu, að markaðshlutdeild stefnenda væri umtalsverð á umræddum markaði.  Hlutdeild SFG væri veruleg. Ágæti hafi verið sterkt á kartöflumarkaði og með um 20% hlutdeild af grænmetismarkaði, en styrkur Mata lægi einkum á markaði með ávexti, en síður á markaði með innlent og innflutt grænmeti. Áfrýjunarnefndin tók fram, að ávallt megi deila um reikningsaðferðir, en stefndi hefði byggt niðurstöðu sína á upplýsingum frá dreifingaraðilum grænmetis og ávaxta, og því hafi ekki verið mótmælt af hálfu stefnenda, að þeir hafi ráðið yfir verulegum hluta allrar veltu, sem rannsóknin hafi tekið til.

Dómurinn er sammála þeirri niðurstöðu áfrýjunarnefndar, að ekki ráði úrslitum í málinu, hvort nákvæm markaðshlutdeild stefnenda liggi fyrir. Ljóst sé af gögnum málsins, að markaðsstyrkur stefnenda sé og hafi verið verulegur, eins og áfrýjunarnefndin byggir á, og meiri en svo, að 13. gr. samkeppnislaga eigi hér við.

13) Umfjöllun áfrýjunarnefndar um sönnun og sönnunarmat.

Ástæða þess, að áfrýjunarnefndin taldi nauðsynlegt að fjalla sérstaklega um sönnun, stafar af staðhæfingum stefnda um, að sérstakar sönnunarreglur gildi um mat á hegðun fyrirtækja og stjórnenda þeirra á samkeppnismarkaði.

Nefndin taldi, að í samkeppnismálum gilti meginreglan um frjálst mat sönnunargagna, en tók fram að gera yrði ríkar kröfur til sönnunargagna og mats á þeim, þegar um væri að ræða íþyngjandi ákvarðanir, eins og ætti sér stað, þegar sektum væri beitt í samkeppnismálum.  Áfrýjunarnefndin benti á þá sérstöðu varðandi sönnun og sönnunarmat í samkeppnismálum,  að hegðun stjórnenda fyrirtækja ein og sér, gæti á grundvelli reynslu gefið vísbendingar um ólögmætt atferli.

Áfrýjunarnefndin féllst á það sjónarmið stefnda, að þau gögn, sem lægju fyrir í málinu og vörðuðu hegðun stefnenda, kæmu frá þeim sjálfum, lýstu atvikum, þegar þau hafi gerst, sem yki á sönnunargildi þeirra.

Dómurinn fellst á þá niðurstöðu áfrýjunarnefndar, að sönnunarmat í samkeppnismálum lúti almennum meginreglum, en ekki óskilgreindum sérreglum, eins og stefndi byggir á.

14) Samkomulag SFG og Ágætis hf. um grænmeti og kartöflur.

Áfrýjunarnefndin taldi, að gögn þau, sem Samkeppnisstofnun aflaði og stefndi byggði ákvörðun sína á, tækju af tvímæli um ólögmætt samráð þessara félaga, samkvæmt 10. gr. samkeppnislaga, um gagnkvæm viðskipti þeirra með grænmeti og kartöflur.  Í IV. kafla dómsins undir tölulið 2.1.1. er gerð grein fyrir þeim heimildum, sem áfrýjunarnefndin byggði niðurstöðu sína á, og vísast þar til (sjá einkum bls. 13-15).  Áfrýjunarnefndin taldi þessi gögn trúverðug og gat þess í því sambandi, að fundargerðir stjórna félaganna, sem byggt væri á, væru undirritaðar af stjórnar­mönnum viðkomandi félaga  og taldi sýnt, að þeim hafi verið ætlað að hafa áhrif á verð umræddra matjurta.  Engu breytti að mati nefndarinnar, að hve miklu leyti samkomulag félaganna hafi í raun komið til framkvæmda, en ljóst væri, að það hafi gerst í einhverjum mæli. Nefndin taldi það einu gilda, að markaður með landbúnaðarvörur hafi löngum verið háður innflutningshöftum. Það kynni á hinn bóginn að hafa áhrif við ákvörðun viðurlaga.

Dómurinn er sammála niðurstöðu áfrýjunarnefndar, hvað varðar samkomulag umræddra félaga um grænmeti og kartöflur. Í IV. kafla, tölulið 2.1.1., sem áður er vísað til, er því ítarlega lýst, hvert var efni og eðli samráðs félaganna.  Ástæðulaust þykir að reifa þau gögn að nýju.

15) Samkomulag SFG og Ágætis um kartöflur og ,,flugvörur".

Áfrýjunarnefndin taldi sannað, að félögin hafi í maímánuði 1995 gert með sér ólögmætt samkomulag um skiptingu markaðarins, annars vegar um kartöfluverð, en hins vegar á svonefndum flugvörum. Nefndin byggði niðurstöðu sína m.a. á svonefndum minnispunktum, (dskj. nr. 231), sem fjallað er nánar um í IV. kafla, tölulið 2.1.2. hér að framan.

Dómurinn fellst á niðurstöðu áfrýjunarnefndar í þessum þætti málsins. Tilvitnaðir minnispunktar fundust við húsleit hjá Ágæti og ber skjalið með sér að hafa verið sent frá SFG í símbréfi. Þykir skjalið veita fullnægjandi sönnun fyrir því, að samkomulag hafi komist á milli umræddra félaga, eins og þar er nánar lýst. Önnur gögn málsins veita vísbendingar í sömu átt, eins og reifað er í tilvitnuðum kafla dómsins.

16) Samkomulag um banana milli SFG og Ágætis og um útflutning.

Áfrýjunarnefndin leit svo á, að stefndi hefði fært fram fullnægjandi sannanir fyrir því, að félögin hafi komist að ólögmætu samkomulagi um viðskipti með banana í síðasta lagi í upphafi árs 1997. Sú afstaða var m.a. byggð á skjali, sem fannst við húsleit á skrifstofu SFG og varðar afslátt, sem SFG skyldi veita Ágæti vegna bananasölu þess síðarnefnda á árinu 1997.  Skjalið er dagsett 8. febrúar 1997. Einnig vísaði nefndin til skjals, sem dagsett er 8. október 1998 og fannst við húsleit í tölvu SFG.  Efni þessara skjala er lýst í umfjöllun dómsins í kafla 2.1.3.

Dómurinn telur þau gögn, sem vísað er til í þessum kafla úrskurðar áfrýjunarnefndar og getið er hér að framan, sanna, að umrædd félög hafi gert með sér samkomulag um bananaviðskipti, sem fari í bága við 10. gr. samkeppnislaga, og staðfestir niðurstöðu áfrýjunarnefndar í þessum þætti málsins. Aðrar heimildir, sem lýst er í kafla 2.1.3., þykja einnig styðja þessa niðurstöðu.

Ágæti byggði á því, að stefndi hafi látið hjá líða að rannsaka, hvað kostaði að verða sér úti um búnað til að þroska banana. Sá kostnaður hafi verið Ágæti ofviða og því hafi verið samið við SFG um aðföng á banönum.

Dómurinn tekur ekki afstöðu til þess, hvort kaup á þroskunarbúnaði hafi verið Ágæti fjárhagslega um megn.  Það, sem hér ræður úrslitum, eru þær aðgerðir og  samráð, sem umrædd félög viðhöfðu, í því skyni að tryggja markaðsstöðu hvors um sig, Ágætis á markaði með kartöflur, þar sem hagsmunir félagsins voru mestir, en SFG á markaði með banana.

Þá taldi áfrýjunarnefndin sannað, að SFG og Ágæti hefðu sammælst um að flytja út grænmeti og kartöflur í lok ársins 1994 eða í upphafi árs 1995 í þeim tilgangi að minnka framboð þessara vara innanlands og hækka þar með verð eða vinna gegn verðlækkunum. Þetta hafi að einhverju leyti gengið eftir að áliti nefndarinnar.

Í IV. kafla dómsins tölulið 2.1.4. eru rakin þau atvik, sem varða þennan þátt málsins. Ljóst er, að ráðagerðir voru um það milli SFG, Ágætis og fleiri aðila að stofna félag, sem annast ætti m.a. útflutning á kartöflum og grænmeti. Fundargerðir sýna, að tilgangur þessara aðgerða var sýnilega sá, að hluta til, að koma umfram­framleiðslu úr landi í því skyni að styrkja verðstöðugleika á innanlandsmarkaði. Aftur á móti verður ekki ráðið af gögnum málsins, að umrædd félög hafi staðið saman að útflutningi á framleiðsluvörum félagsmanna sinna.

Líta ber svo á, að sameiginleg áform um aðgerðir til að halda uppi vöruverði fari í bága við 10. gr. samkeppnislaga.  Viðræður milli umræddra félaga og áform þeirra um félagsstofnum í því skyni að hefja útflutning verður því að telja að feli í sér brot í skilningi samkeppnislaga.

Niðurstaða áfrýjunarnefndar um útflutning er því staðfest.

Með vísan til þess, sem að framan er rakið, fellst dómurinn á þá niðurstöðu áfrýjunarnefndar, að SFG og Ágæti hafi gerst sek um ólögmætt samráð og samstilltar aðgerðir, sem varða við 10. gr. samkeppnislaga.

17) Samráð Mata og SFG.

Áfrýjunarnefndin skipti umfjöllun um úrlausnarefni þessa þáttar málsins í viðskipti með innlent grænmeti og appelsínur, vínber og kiwi annars vegar, en hins vegar viðskipti með banana.

Dómurinn mun viðhafa sömu skiptingu í umfjöllun sinni.

a) Viðskipti með innlent grænmeti og appelsínur, vínber og kiwi.

Í kafla IV. tölulið 2.2 eru málsatvik reifuð að því er varðar samráð Mata og SFG. Þar er m.a. greint frá þremur skjölum, sem fundust við húsleit hjá félögunum. Þau eru: Í fyrsta lagi skjal, sem ber yfirskriftina Bananahækkun og lýsir fundi fyrirsvarsmanna félaganna 18. mars 1995. Í öðru lagi skjal sem ber yfirskriftina Naflaskoðun Mata í nóvember 1997 og loks skjal, sem lýsir svonefndum Öskjuhlíðarfundi framkvæmdastjóra félaganna í júní 1999.  Innihaldi þessara skjala er lýst í meginatriðum í kafla IV hér að framan.

Áfrýjunarnefndin taldi gögn þessi sanna, að félögin hafi gert samkomulag sín í milli, sem miðaði að því að stýra verði og skipta mörkuðum á grænmeti og tilgreindum ávaxtategundum. Sú staðreynd, að skjölin hafi fundist í tölvum félaganna, auki sönnunargildi þeirra að mati nefndarinnar. Áfrýjunarnefndin hafnaði þeirri máls­ástæðu Mata, að samkomulag félaganna hafi ekki falið í sér, að Mata hafi skuldbundið sig til að kaupa allt utanaðkomandi grænmeti frá SFG og að félögin hafi ekki haft á valdi sínu að stýra heildsöluverði, þar sem samningar SFG við stærstu viðskiptavini sína væru svonefndir framlegðarsamningar, þar sem heildsöluverð ráðist af smásöluverði markaðsleiðandi smásala. Áfrýjunarnefndin byggði afstöðu sína á því, að þessar staðhæfingar Mata gætu ekki talist trúverðugar miðað við fyrirliggjandi gögn og það viðskiptaumhverfi, sem félögin störfuðu í. Ljóst væri af tilvitnuðum skjölum, að félögin hafi sammælst um það, að SFG hefði áhrif á söluverð Mata á grænmeti, sem það lét félaginu í té, en Mata hafi með sama hætti haft áhrif á söluverð SFG á tilgreindum ávöxtum, sem það fékk frá Mata. Samráðið hafi einnig falið í sér skiptingu markaða með þeim hætti, að Mata hafi skuldbundið sig til að kaupa af SFG allt grænmeti að undanskildu því, sem það fékk frá eigin framleiðendum, og að SFG á móti heitið því að kaupa umræddar ávaxtategundir af Mata og hefja ekki innflutning á sambærilegum tegundum.

Áfrýjunarnefndin taldi fullsannað, að samkomulag félaganna hafi komið til framkvæmda á árunum 1995-1999 og hafi raskað samkeppni verulega. Hegðun félaganna hafi því farið í bága við 10. gr. samkeppnislaga.

b) Viðskipti með banana.

Áfrýjunarnefndin taldi skjal það, sem ber yfirskriftina Bananahækkun og skjal um fund SFG og Mata 18. mars 1995 veita ótvíræða sönnun fyrir samráði félaganna um verðstýringu í bananaviðskiptum, sem bryti gegn 10. gr. samkeppnislaga.

Dómurinn er sammála niðurstöðu áfrýjunarnefndar um verðsamráð og markaðsskiptingu SFG og Mata, eins og rakið er hér að framan í liðum a) og b) og að sú hegðun brjóti gegn 10. gr. samkeppnislaga.

Skjöl þau, sem vísað er til, veita ótvíræða sönnun fyrir því, að félögin höfðu með sér samráð, sem stóð yfir um nokkurra ára skeið, eins og dagsetning skjalanna ber með sér.

18)    3. gr. úrskurðarorða áfrýjunarnefndar.

Þessi grein úrskurðarorða nefndarinnar snýr aðeins að SFG og lýtur að breytingum á innra skipulagi félagsins.

Umrædd grein í úrskurðarorði áfrýjunarnefndar hljóðar svo: Ákvæði 4. gr. ákvörðunarorða samkeppnisráðs er staðfest að öðru leyti en því að ákvæði 1. málsliðar 1. mgr. 4. gr. og 1. málsliðar 14. gr. samþykkta Sölufélags garðyrkjumanna svf. frá 1979 skulu standa óhögguð.

Til skýringar á álitaefni því, sem hér er til úrlausnar, vísast til umfjöllunar dómsins um þetta efni í IV. kafla undir fyrirsögninni um 4. gr. ákvörðunarorða stefnda.

Ákvörðun áfrýjunarnefndar fól það í sér, að 4. gr. samþykktanna varð þannig: Inngöngu í félagið fá einstaklingar og félög, er reka ræktun í gróðurhúsum, vermi- eða sólreitum (a.m.k. 300 m²), enda hafi þeir garðyrkju að aðalatvinnu að mati stjórnar félagsins.

Aukafélagar geta einnig fengið inngöngu í félagið, þótt þeir fullnægi ekki ofannefndum skilyrðum, en ekki bera þeir ábyrgð á skuldbindingum félagins frekar en sjóðeignir þeirra í félaginu nema, enda hafi þeir ekki atkvæðisrétt.

Inngangseyrir fyrir reglulega félaga svo og aukafélaga skal ákveðinn á aðalfundi ár hvert.  

Fellt var út úr 4. gr. samþykktanna eftirfarandi málsgreinar:

3. mgr. Félagsmönnum er óheimilt án samþykkis félagsstjórnarinnar, að selja sjálfir framleiðsluvörur þær, sem skyldar eru til innleggs í félagið samkvæmt reglugerð um innleggsskyldar vörur, sem félagstjórnin semur og aðalfundur samþykkir. ...

4 . mgr. Félagstjórnin hefur vald til þess að synja mönnum um upptöku ef henni virðist ástæða til, en umsækjandi getur þó borið mál sitt undir félagsfund. ...

5. mgr. gr. Við inngöngu skal hver félagsmaður eða umboðsmaður félags skrifa undir skuldbindingu um, að hann sé háður samþykktum félagsins, eins og þær eru eða verða á hverjum tíma. 

Á hinn bóginn verður ekki með vissu ráðið, hvaða skilning beri að leggja í orðið málsliður í niðurstöðu nefndarinnar að því er varðar 14. gr. samþykkta SFG.  Dómurinn kýs að túlka orðið málsliður svo í þessu tilliti, að það eigi við málsgreinina í heild. Hún verður því svohljóðandi:  Félagið hefur skrifstofu og geymsluhús, þar sem það tekur á móti afurðum félagsmanna, flokkar þær upp á kostnað viðkomandi framleiðanda, ef þörf gerist, selur í heildsölu gegn staðgreiðslu eða tryggum greiðsluloforðum.  

Áfrýjunarnefnd felldi niður 2. mgr. 14. gr., sem hljóðaði svo: Félagsstjórnin ákveður á hverjum tíma, hvaða framleiðsluvörur félagsmönnum er skylt að senda félaginu til sölumeðferðar, samkvæmt nánari reglum, er félagsstjórnin semur og aðalfundur samþykkir. Félagsstjórnin felur jafnan einum eða tveim úr sínum flokki, að ákveða, ásamt framkvæmdastjóra, verð á afurðum.

SFG mótmælir því, að samþykktir félagsins fari í bága við samkeppnislög, og byggir mótmæli sín á því, að félagið sé samvinnufélag, sem lúti eigin samþykktum og lögum um samvinnufélög nr. 22/1991. Samþykktir félagsins hafi verið samþykktar með löglegum hætti. Félagsstarf SFG felist í umsýslusölu á framleiðsluvörum félagsmanna, sem valið hafi þennan kost til að koma vörum sínum á markað með sem hagkvæmustum hætti.

Eins og fram kemur í fyrri umfjöllun um SFG, er starfsemi félagsins tvíþætt. Annars vegar að annast sölu á framleiðsluvörum félagsmanna, gegn ákveðinni umsýsluþóknun, sbr. 2. gr. samþykkta félagsins, en hins vegar að stunda innflutning á grænmeti og ávöxtum.

Áfrýjunarnefndin leit svo á,  að skoða bæri félagsmenn í (aðildarfélög) SFG sem sjálfstæða atvinnurekendur í skilningi samkeppnislaga.  Í 10. gr. samkeppnislaga sé bann lagt við hvers konar samningum, samþykktum og samstilltum aðgerðum milli fyrirtækja á sama sölustigi, þegar þær lúti skiptingu markaða eða sé ætlað að hafa áhrif á verð.  Ákvæði laga um samvinnufélög verði að skýra í samræmi við ákvæði samkeppnislaga, svo að tilgangi þeirra verði náð, enda þótt það hafi í för með sér, að starfsvið samvinnufélags þrengist að sama skapi. Félagið hafi átt þess kost að óska eftir undanþágu samkvæmt 16. gr. samkeppnislaga, sem ekki hafi verið gert.

Nefndin byggði á því, að tilgreind ákvæði 4. gr. og 14. gr. samþykkta SFG bæri að skoða sem samninga milli félagsmanna innbyrðis og við félagið sjálft, sem færu í bága við 10. gr. samkeppnislaga, og væru því ógildir með vísan til 49. gr. sömu laga. Nefndin taldi heimilt að beita 10. gr. samkeppnislaga, eins og henni var breytt með lögum nr. 107/2000, þar sem ekki lægi annað fyrir en umrædd ákvæði samþykkta SFG væru enn í gildi og því væru ekki rök til annars en beita hinum nýju ákvæðum samkeppnislaga um þau. Var á því byggt af hálfu áfrýjunarnefndar, að sannað væri, að SFG og aðildarfélög þess, 61 að tölu, hefðu beitt verðsamráði, framleiðslustýringu, markaðsskiptingu og öðrum aðgerðum í því skyni að skipta markaði, draga úr framboði og halda uppi verði (sjá m.a. umfjöllun á bls. 24-25). Áfrýjunarnefndin komst enn fremur að þeirri niðurstöðu, að háttsemi SFG og aðildarfélaga þeirra bryti einnig í bága við 12. gr.

Dómurinn lítur svo á, að þau ákvæði í samþykktum SFG, sem áfrýjunarnefndin ógilti og tilgreind eru í 3. gr. úrskurðarorða, hafi falið í sér heimildir fyrir félagið og stjórnendur þess, sem hafi takmarkað verulega rétt félagsmanna til ákvörðunar um eigin framleiðslu og bundið hendur þeirra um ráðstöfun og sölu á framleiðsluvörum sínum. Slíkur íhlutunarréttur félagins um málefni félagsmanna sinna, hafi komið í veg fyrir, að samkeppni hafi náð að þróast með virkum og eðlilegum hætti.

Dómurinn staðfestir því niðurstöðu áfrýjunarnefndar að því er varðar 3 gr. í úrskurði hennar.

19)  4. gr. úrskurðarorða áfrýjunarnefndar.

Fjórða grein úrskurðarorðanna hljóðar svo:

Ákvæði 3., 5. og 6. gr. ákvörðunarorða samkeppnisráðs er staðfest að því leyti sem þeim hefur verið áfrýjað, sbr. liði  19)-21) í úrskurði þessum.

Í 3. gr. ákvörðunarorða stefnda, sem áfrýjunarnefndin staðfesti, er lýst háttsemi SFG og aðildarfélaga og þeim samstilltu aðgerðum og samráði, sem viðgekkst þeirra í milli. Vísast til umfjöllunar dómsins um þetta efni í VI. kafla.

Félagsmenn (aðildarfélög) SFG létu málið ekki til sín taka fyrir áfrýjunarnefndinni, eins og áður er getið. Dómurinn mun því enga afstöðu taka til ákvörðunar stefnda að því er þá varðar.

Í þeim hluta 3. gr. ákvörðunarorða stefnda, sem snýr að SFG, er lýst yfir því, að SFG hafi brotið gegn 12. samkeppnislaga með aðgerðum, sem ætlað var að hafa áhrif á verð og skiptingu markaða. Fyrr í umfjöllun dómsins er háttsemi SFG ítarlega lýst og þeim aðgerðum, sem félagið stóð fyrir og lutu að því að hafa áhrif á verð m.a. með framleiðslustýringu. Í 12. gr. samkeppnislaga er bann lagt við slíkum markaðs­hindrunum.  

Dómurinn staðfestir með vísan til þessa niðurstöðu áfrýjunarnefndar að því er þennan þátt varðar.

Í  5. gr. ákvörðunarorða stefnda er fjallað um tilsvarandi aðgerðir Ágætis og framleiðenda, sem þar lögðu inn afurðir sínar (hér eftir framleiðendur). Áfrýjunarnefndin komst þeirri sömu niðurstöðu um stöðu Ágætis og framleiðanda félagsins, sem og í tilviki SFG og aðildarfélaga þess, að bæði mætti líta á Ágæti sem fyrirtæki í skilningi samkeppnislaga og samtök fyrirtækja með hliðsjón af þeirri hagsmunagæslu, sem átti sér stað þeirra í milli.

Nefndin byggði á því í þessu sambandi, að fullsannað væri, að Ágæti og framleiðendur þess hafi beitt verðsamráði, framleiðslustýringu, markaðsskiptingu og öðrum aðgerðum í því skyni að skipta markaðinum, draga úr framboði og halda uppi verði. Þessar aðgerðir færu í bága við 10. og 12. gr. samkeppnislaga.

Vísað er til reifunar um þetta efni á bls. 26-28. Þar er aðgerðum Ágætis og framleiðenda þess lýst og dæmi tilgreind.

Ágæti mótmælti þeirri túlkun áfrýjunarnefndarinnar, að líta bæri á félagið bæði sem fyrirtæki og samtök fyrirtækja í skilningi samkeppnislaga.

Mál þetta snýr aðeins að Ágæti, þar sem framleiðendur þess létu hjá líða að skjóta málinu til áfrýjunarnefndarinnar.

Dómurinn telur það einu gilda, eins og hér háttar til, hvort litið verði á Ágæti sem samtök félaga eða ekki. Fullsannað þykir, eins og áður er lýst, að Ágæti hafði forgöngu um framleiðslustýringu hjá framleiðendum félagsins. Það eitt fer í bága við 12. gr. samkeppnislaga.

Dómurinn staðfestir því niðurstöðu áfrýjunarnefndar um staðfestingu á 5. gr. í ákvörðunarorðum stefnda.

Í 6. gr. ákvörðunarorða stefnda, sem áfrýjunarnefndin staðfesti, eru svonefndir innleggssamningar, sem Ágæti gerði við framleiðendur, lýstir ógildir.

Í stefnu lýsti Ágæti því yfir, að félagið hefði ekki lengur hagsmuni af því að fá úrlausn um lögmæti þessa álitaefnis.

Dómurinn mun því ekki taka afstöðu til niðurstöðu áfrýjunarnefndar, hvað þetta atriði varðar.

20) Síðari varakröfur stefnenda.

Stefnendur krefjast þess allir undir þessum kröfulið, að sektarákvörðun áfrýjunarnefndar verði felld niður eða lækkuð stórlega.

Áfrýjunarnefnd byggði sektarákvörðun á 52. gr. samkeppnislaga, eins og hún var orðuð fyrir gildistöku laga nr. 107/2000. Í 1. mgr. þágildandi lagaákvæðisins segir m.a., að samkeppnisráð geti lagt stjórnvaldssektir á fyrirtæki eða samtök fyrirtækja, sem brjóti gegn bannákvæðum samkeppnislaga. Við ákvörðun sekta skuli hafa hliðsjón af eðli og umfangi samkeppnishamla og hvað þær hafi staðið lengi. Í 2. mgr. segir, að við ákvörðun stjórnvaldssekta skv. 1. mgr. skuli tekið tillit til þess skaða, sem samkeppnishömlurnar hafi valdið og þess ávinnings, sem þær hafa haft í för með sér. Sektir geti numið allt að 50 þúsund krónum til 40 milljóna króna, en þó allt að 10% af veltu sl. almanaksárs af þeirri starfsemi, sem í hlut á, hjá hverju því fyrirtæki eða samtökum fyrirtækja, sem aðild eiga að samkeppnishömlum, ef sannanlegur ábati þeirra af broti gegn samkeppnisreglum laganna hafi numið hærri fjárhæð en 40 milljónum króna.  Áfrýjunarnefndin leit svo á, að þessum ákvæðum væri fyrst og fremst ætlað að hafa varnaráhrif. Við ákvörðun viðurlaga bæri fyrst og fremst að líta til þess, hversu alvarleg brot væru og þess skaða sem þau hefðu valdið. Þá skyldi litið til stærðar hinna brotlegu fyrirtækja, þess tíma sem brot hafi varað og huglægrar afstöðu stjórnenda þeirra.

Áfrýjunarnefndin taldi, að ekki hafi verið leitt glögglega í ljós í máli stefnenda, hver væri þau verðáhrif, sem samráð þeirra hefði haft í för með sér á þeim markaði, sem þau störfuðu á. Við ákvörðun viðurlaga yrði að hafa í huga, að þeir markaðir, sem hér um ræðir, hafi lengst af verið háðir innflutningshöftum og séu það enn. Mál þetta hafi orðið til skömmu eftir gildistöku samkeppnislaga, sem gjörbreyttu réttarreglum um samkeppni. Til þess yrði að líta við mat á huglægri afstöðu stjórnenda viðkomandi félaga. Loks yrði að taka tillit til þess, að hve miklu leyti samkomulag stefnenda hafi komið til framkvæmda og hversu lengi það hafi staðið.

Áfrýjunarnefndin taldi, með vísan til fyrri umfjöllunar, að stefnendur hafi haft með sér ólögmætt samráð um verð og skiptingu markaða varðandi viðskipti með grænmeti, kartöflur og ávexti. Um hafi verið að ræða samráð sjálfstæðra fyrirtækja, sem stefnt hafi að því að koma fram sameiginlegum markaðshagsmunum þeirra. Stjórnendum félaganna hafi hlotið að vera það ljóst, að aðgerðir þeirra færu í bága við samkeppnislög, sem leitt hefði til alvarlegrar röskunar á samkeppni með tilliti til stærðar þeirra á markaði.

Dómurinn fellst á þessar röksemdir áfrýjunarnefndar og þau lagasjónarmið um beitingu og túlkun á 52. gr. samkeppnislaga.

Dómurinn vill þó vekja sérstaka athygli á því, að þau viðhorf, sem samkeppnislögin byggja á, eru algjörlega ný af nálinni og hafa komið ýmsum í opna skjöldu, m.a. Samkeppnisstofnun. Vísað hefur verið til Skálpsmálsins svonefnda. Í því máli fékk Samkeppnisstofnun til athugunar svonefndar afsetningar- og viðskiptareglur Ágætis í tilefni af kæru Skálps á hendur Ágæti. Þessar reglur fela í sér markaðs­stýringu Ágætis gagnvart framleiðendum sínum með refsitengdum viðurlögum, ef út af er brugðið. Samkeppnisstofnun virðist ekki hafa gert sér grein fyrir því á þessum tíma, að þessar reglur færu í bága við samkeppnislög.  Ekki er vitað, hvenær stofnuninni varð þetta ljóst, en ekki er að sjá, að starfsmenn hafi brugðist við á einn eða annan hátt eða tilkynnt viðkomandi aðilum um þá uppgötvun sína fyrr en í þessu máli. Þá ber einnig að líta til þess, að samþykktir SFG hafa staðið óbreyttar um árabil. Í þeim greinum samþykkta SFG, sem áfrýjunarnefndin ógilti og dómurinn einnig, er kveðið á um markaðsstýringu og verðsamráð innan félagsins af ýmsu tagi. Þessar samþykktir hafa verið tiltækar öllum frá setningu samkeppnislaga, m.a. Samkeppnis­stofnun. Þá hefur legið fyrir og á allra vitorði, m.a. opinberra aðila, eins og málskjöl staðfesta, að framleiðslustýring á innlendu grænmeti og kartöflum hefur viðgengist um langa hríð. Samkeppnisstofnun hefur ekki séð ástæðu til afskipta, fyrr en í þessu máli. Dómurinn telur, að þetta beri að hafa í huga við ákvörðun stjórnvaldssektar.

Óhjákvæmilegt þykir í þessu sambandi að fara nokkrum orðum um málsmeð­ferðarreglur fyrir samkeppnisráði, sem sýnast fara nokkuð á sveig við viðurkennd sjónarmið um óhlutdrægni og jafnræði, þegar litið er til þess, að sömu starfsmenn Samkeppnisstofnunar virðast hafa tekið sjálfstætt ákvörðun um aðgerðir á hendur stefnendum, sbr. beiðni um húsleit (dskj. nr. 7), staðið að rannsókn málsins í heild að eigin frumkvæði og ákveðið, hvaða þættir málsins kæmu til ákvörðunar samkeppnisráðs, (sbr. dskj. 24). Viðkomandi starfsmenn hafa þannig haft tækifæri til að skýra og verja eigin gerðir og ákvarðanir fyrir samkeppnisráði, án þess að stefnendum hafi gefist tækifæri til milliliðalausra andsvara. Þykir hér nokkuð hallað á stefnendur. Það fyrirkomulag, að sami aðili rannsaki mál og leiði það síðan til lykta með ákvörðun eða úrskurði, felur í sér hættu á hlutdrægni.  Byggist sú afstaða á því, að rannsakanda hætti til að líta sínum augum á álitaefnið. Hin lögákveðna málsmeðferð þótti ekki þeim annmörkum háð að varðaði ógildingu málsins.

Þá ber að líta til þess, að starfsmenn Samkeppnisstofnunar kusu að leggja málið fyrir stefnda með þeim hætti að sleppa þætti smásölunnar í verðmyndun þeirra vörutegunda, sem stefnendur annast sölu á. Sá þáttur er þýðingarmikill við mat á því, hvort samráð stefnenda var líklegt til að hafa áhrif á endanlegt verð til neytenda, eða væri þeim vörn gegn sívaxandi styrk smásöluverslunarinnar á þeim markaði.

Verður nú fjallað um viðurlagaákvörðun áfrýjunarnefndar gagnvart hverjum stefnanda um sig.

21) Sölufélag garðyrkjumanna.

Áfrýjunarnefndin lækkaði sekt SFG úr 40 milljónum króna, samkvæmt ákvörðun stefnda í 25 milljónir króna. Til þess var litið, að ekki þótti sannað, að SFG og Mata hafi haft samráð um viðskipti með banana á Suðurnesjum og við Nóatúns­verslanirnar né heldur um lögmætt samráð og tilgang kaupa á garðyrkjustöðinni Sólbyrgi. Áfrýjunarnefndin byggði niðurstöðu sína að öðru leyti á því, að SFG sé öflugt á markaði fyrir ylræktað grænmeti og útiræktað grænmeti og banana, það hafi gegnt lykilhlutverki í hinu ólögmæta verðsamráði og samráðið hafi staðið í langan tíma. Aðgerðir SFG, og samráðið sem slíkt, hafi verið til þess fallið að hafa neikvæð áhrif á samkeppni og valda neytendum tjóni.

Dómurinn fellst á það viðhorf áfrýjunarnefndar, að SFG hafi gegnt lykilhlutverki, og fellst því ekki á þá málsástæðu félagsins, að jafnræðisregla stjórnsýsluréttar sé brotin, með því að gera því hærri sekt en öðrum stefnendum. SFG byggir einnig á þeirri málsástæðu, að meðalhófsregla stjórnsýslulaga hafi ekki verið virt við viðurlagaákvörðun áfrýjunarnefndar og stefnda,. Félagið hafi látið af þeim brotum,  sem það sé sakað um, og lagt tillögur fyrir Samkeppnisstofnun nokkru áður en aðgerðir hófust gagnvart því. Því þjóni sektarákvörðun nú engum tilgangi.

Dómurinn telur, að það eitt að láta af saknæmum verknaði, nægi ekki til þess að refsing verði látin niður falla.   Stjórnvaldssektir og viðurlög, hvers eðlis sem þau eru, þjóna m.a. þeim tilgangi að hafa varnaðaráhrif og snúa því ekki eingöngu að hinum brotlega.  Stjórnvaldsviðurlög verða að vera í samræmi við eðli brots og upphæð þeirra slík, að undan svíði, svo að almennum og sértækum tilgangi þeirra verði náð. Á hinn bóginn kann eftirfarandi breytt og betri hegðun að leiða til lækkunar viðurlaga.

Með hliðsjón af þeim sjónarmiðum, sem rakin eru hér að framan, telur dómurinn hæfilegt, að SFG greiði 20 milljónir króna í sekt til ríkissjóðs.

22)  Bananar ehf. (Ágæti hf.)

Áfrýjunarnefndin lækkaði sekt Ágætis úr 35 milljónum króna, samkvæmt ákvörðun stefnda í 17 milljónir króna. Lækkunin var m.a. byggð á því, að ekki var fallist á þá niðurstöðu stefnda, að félagið hafi átt aðild að ætluðu ólögmætu verðsamráði og markaðsskiptingu í viðskiptum þess við Mata eða að kaup þess á garðyrkjustöðinni Sólbyrgi hafi falið í sér brot á samkeppnislögum.

Ljóst er, að samráð Ágætis og SFG stóð í langan tíma, félagið hafði sterka stöðu á markaði, einkum með kartöflur.

Dómurinn telur hæfilegt með hliðsjón af broti Ágætis, að Bananar ehf. greiði sekt, sem þykir hæfileg 14 milljónir króna, sem renni í ríkissjóð.

23) Mata hf.

Áfrýjunarnefnd lækkaði stjórnsýslusekt Mata úr 30 milljónum króna í 5 milljónir króna. Ákvörðunin tók mið af því, að ósannað þótti, að félagið hafi viðhaft ólögmætt samráð við SFG um viðskipti með banana, eins og lýst er í 23. tölulið, og einnig með hliðsjón af því, að ekki var talið, að sannanir lægju fyrir um ólögmætt samráð við Ágæti né heldur um garðyrkjustöðina Sólbyrgi.

Dóminum þykir ljóst, að Mata átti undir högg að sækja um aðföng á innlendu grænmeti, sem var félaginu nauðsynlegt til að geta þjónað þörfum viðskiptavina sinna. Svo virðist, sem félagið hafi fullreynt aðrar leiðir til að afla sér umræddra matjurta, áður en það leitaði um viðskipti til SFG. Á hinn bóginn verður ekki fram hjá því litið, að samráð Mata og SFG fór í bága við 10. gr. samkeppnislaga.

Með hliðsjón af framansögðu þykir dóminum hæfilegt að gera Mata ehf. að greiða sekt í ríkissjóð, sem ákveðst 3 milljónir króna.

Rétt þykir, með vísan til 3. tl. 130. gr. laga nr. 91/1991, að hver málsaðili greiði sinn kostnað af málinu.

Skúli J. Pálmason héraðsdómari kvað upp dóminn ásamt meðdómsmönnunum Friðgeiri Björnssyni dómstjóra og Hervöru Þorvaldsdóttur héraðsdómara.

Dómsorð:

Hafnað er aðalkröfum og fyrri varakröfum stefnenda, Sölufélags garðyrkjumanna svf., Banana ehf. og Mata ehf., um, að felldur verði úr gildi í heild sinni, að því er hvern einstakan stefnanda varðar, úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála, sem dagsettur er 15. júní 2001, í málinu nr. 14/2001, Ágæti hf., Mata ehf. og Sölufélag garðyrkjumanna svf., gegn samkeppnisráði.

Sölufélag garðyrkjumanna skal greiða sekt að fjárhæð 20 milljónir króna, sem renni í ríkissjóð.

Bananar ehf. skal greiða sekt að fjárhæð kr. 14 milljónir króna, sem renni í ríkissjóð.

Mata ehf. skal greiða sekt að fjárhæð 3 milljónir króna, sem renni í ríkissjóð.

Málskostnaður fellur niður.