Mánudaginn 24. ágúst 2015.
Nr. 432/2015.	K.B. Umbúðir ehf. Sigurður L. Sævarsson og Jón Snorri Snorrason (Karl Georg Sigurbjörnsson hrl.) gegn þrotabúi Splasts ehf. (Kristján Þorbergsson hrl.)

Kærumál. Dómkvaðning matsmanns.

Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem tekin var til greina beiðni þrotabús S ehf. um dómkvaðningu matsmanns til þess að meta ætlaða ógjaldfærni félagsins. 

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Benedikt Bogason og Þorgeir Örlygsson.

Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 18. júní 2015 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5. júní 2015 þar sem tekin var til greina beiðni varnaraðila um að dómkvaddur yrði maður til þess að vinna matsgerð um ætlaða ógjaldfærni varnaraðila. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hafnað verði áðurgreindri beiðni varnaraðila. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar óskipt úr hendi sóknaraðila.

Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur á þann hátt, sem í dómsorði greinir.

Sóknaraðilar greiði varnaraðila óskipt kærumálskostnað eins og segir í dómsorði.

Dómsorð:

Fallist er á beiðni varnaraðila, þrotabús Splasts ehf., 18. mars 2015 um dómkvaðningu matsmanns til þess að meta ætlaða ógjaldfærni félagsins eins og nánar greinir í matsbeiðni.

Sóknaraðilar K.B. Umbúðir ehf., Sigurður L. Sævarsson og Jón Snorri Snorrason greiði óskipt varnaraðila 350.000 krónur í kærumálskostnað.

Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5. júní 2015.

         Málið var þingfest 20. mars sl. og tekið til úrskurðar 13. maí sl.

         Sóknaraðili, þrotabú Splasts ehf., Borgartúni 26, Reykjavík, óskar þess, með vísan til XI. og IX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, að dómkvaddur verði einn hæfur og óvilhallur matsmaður til að vinna matsgerð skv. IX. kafla laga nr. 91/1991 til að meta gjaldfærni Sigurplasts ehf.

         Varnaraðilar, K.B. Umbúðir ehf., Barrholti 33, Mosfellsbæ, Sigurður L. Sævarsson, Suðurmýri 4, Seltjarnarnesi og Jón Snorri Snorrason, Suðurhlíð 38c, Reykjavík, krefjast þess aðallega að málinu verði vísað frá dómi en til vara að umbeðinni dómkvaðningu verði hafnað. Þá er krafist málskostnaðar.

Málavextir

         Bú sóknaraðila, sem bar áður nafnið Sigurplast ehf., var tekið var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 30. október 2010. Hinn 8. desember 2011 höfðaði sóknaraðili mál fyrir dóminum á hendur varnaraðilum til riftunar 26 nánar tilgreindra ráðstafana félagsins áður en það var tekið til gjaldþrotaskipta, endurgreiðslu vegna þeirra ráðstafana og greiðslu skaðabóta. Var m.a. deilt um hvort félagið hefði verið gjaldfært á þeim tíma sem ráðstafanirnar áttu sér stað. Með dómi, uppkveðnum 28. janúar sl. í máli E-218/2012, voru varnaraðilar sýknaðir af kröfum sóknaraðila. Í niðurstöðu dómsins kemur fram að af öðrum framlögðum gögnum, m.a. matsgerð dómkvadds matsmanns sem varnaraðilar öfluðu um rekstrar- og greiðsluhæfi félagsins, sé ósannað að stjórnendur K.B. Umbúða ehf. hafi verið grandsamir um að Sigurplast ehf. væri ógjaldfært fram til þess að viðskiptabanki félagsins krafðist greiðslu gengistryggðs láns með bréfi, dags. 30. ágúst 2010. Kröfur á hendur varnaraðilunum, Sigurði L. Sævarssyni og Jóni Snorra Snorrasyni, sem voru stjórnendur félagsins, byggði sóknaraðili á grundvelli 1. mgr. 108. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög og almennra reglna skaðabótaréttar. Þar sem K.B. umbúðir ehf. var sýknað af kröfum sóknaraðila taldi dómurinn að ekki kæmi til álita krafa sóknaraðila á hendur þeim og voru þeir jafnframt sýknaðir. Sóknaraðili hefur áfrýjað málinu til Hæstaréttar.

         Þá eru enn til meðferðar fyrir héraðsdómi mál nr. E-219, 220 og 221/2012 sem sóknaraðili höfðaði til riftunar á öðrum ráðstöfunum í rekstri Sigurplasts ehf. áður en bú félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta. Er varnaraðilum, Sigurði og Jóni Snorra, jafnframt stefnt í málum nr. 220 og 221/2012 og Sigurði í máli nr. 219/2012. Sóknaraðili kveðst ætla að leggja fram matsbeiðni, samhljóða þessari, í þessum þremur málum.

         Efni matsbeiðni

         Sóknaraðila kveðst ætla að leggja fram umbeðna matsgerð sem sönnunargagn við meðferð þess fyrir Hæstarétti. Nánar tiltekið hyggst sóknaraðili fá dómkvaddan matsmann til að meta hvenær Sigurplast ehf. varð ógjaldfært og hvort félagið hafi einnig verið orðið ógjaldfært þegar þær ráðstafanir áttu sér stað, sem krafist er riftunar á í framangreindum dómsmálum. Sé ætlunin að sanna að sóknaraðili hafi verið orðinn ógjaldfær í upphafi árs 2008 og í síðasta lagi 5. mars 2008.

         Af hálfu sóknaraðila er vísað til þess að hugtakið ógjaldfærni hafi almennt verið skýrt þannig í réttarframkvæmd að skuldari teljist ógjaldfær ef hann á ekki fyrir skuldum á því tímamarki sem miðað sé við. Skipti þá engu máli hvort skuldir séu gjaldfallnar eða komnar í vanskil. Í síðari tíma umfjöllun hafi verið talið að hugtakið ógjaldfærni beri að skýra með sama hætti og hugtakið ógreiðslufærni í 1. mgr. 64. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., þ. e. að skuldari sé ógjaldfær ef hann getur ekki staðið að fullu í skilum við lánardrottna sína þegar kröfur þeirra falli í gjalddaga og ekki sé talið sennilegt að greiðsluörðugleikar hans muni líða hjá innan skamms. Sóknaraðili telur að við mat á því hvenær skuldir Sigurplasts ehf. hafi verið orðnar meiri en eignir verði að byggja á raunverulegri eigna- og skuldastöðu félagsins en við matið telur sóknaraðili að meðal annars megi hafa til hliðsjónar ársreikninga þess.

         Sóknaraðili telur að mat á því hvenær Sigurplast ehf. hafi ekki getað staðið í skilum við lánardrottna sínar, þegar skuldir þeirra féllu í gjalddaga, ráðist af heildarmati ýmissa atriða eins og til dæmis fjárhæð krafna, gjalddaga krafna, lausafjárstöðu hins gjaldþrota félags, eignastöðu þess, hversu auðvelt hafi verið að koma eignum í verð, hvort eignir hafi verið bundnar kvöðum, væntanlegum framtíðartekjum félagsins og fleiri atriðum. Matsbeiðnin taki mið af báðum skilgreiningum á hugtakinu gjaldfærni sem reifaðar séu að framan. Þannig verði annars vegar leitast við að fá afstöðu matsmanns til þess hvenær eignir Sigurplasts ehf. hafi raunverulega verið orðnar minni en skuldir hans og hins vegar til þess hvenær félagið hafi ekki getað staðið í skilum við lánardrottna sína þegar kröfur á hendur því féllu í gjalddaga og ekki talið sennilegt að greiðsluörðugleikar þess myndu líða hjá innan skamms tíma. Sóknaraðili gangi út frá þeirri forsendu í matsbeiðni að félagið hafi verið orðið ógjaldfært þegar beiðni um gjaldþrotaskipti var lögð fram, sbr. 1. og 2. mgr. 64. gr. laga nr. 21/1991. Þar af leiðandi komi ætlaður framtíðarrekstur hins gjaldþrota félags, eftir að það var gefið upp til gjaldþrotaskipta, ekki til skoðunar þegar matsspurningum sé svarað. Af þeim sökum telur sóknaraðili að fyrirliggjandi skýrslur og matsgerð, sem varnaraðilar hafi aflað og lagt fram í framangreindum dómsmálum, hafi engin áhrif á þessa matsbeiðni eða svör matsmanns við matsspurningum.

         Þær spurningar sem sóknaraðili óskar eftir því að dómkvaddur matsmaður svari eru eftirfarandi:

1. Hvenær voru eignir Sigurplast ehf. orðnar minni en skuldir félagsins?
2. Hvenær var hag Sigurplast ehf. svo komið að félagið gat ekki staðið að fullu í skilum við lánardrottna sína þegar kröfur lánardrottnanna féllu í gjalddaga og ekki gat talist sennilegt að greiðsluerfiðleikar félagsins myndu hjá líða innan skamms tíma?

Málsástæður varnaraðila

                Krafa varnaraðila um frávísun byggist á því að tilvísun til mála Héraðsdóms Reykjavíkur nr. E-219, 220 og 221/2012 og þeirra dómskjala sem þar hafa verið lögð fram, geri matsbeiðnina ótæka.

                Varnaraðilar benda á að samkvæmt 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 geti dómari meinað aðilum um bersýnilega þýðingarlausa sönnunarfærslu. Þá sé kveðið á um það í 2. mgr. 60. gr. sömu laga að dómari leggi sjálfur mat á atriði sem krefjist almennrar þekkingar, menntunar eða lagaþekkingar. Matsbeiðnin brjóti í bága við þessi ákvæði. Þannig sé umfjöllun sóknaraðila um ógjaldfærni takmörkuð. Auk þess sé ógjaldfærni lagalegt atriði og hugtaksskilyrði 1. mgr. 64. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. Ekki fái heldur staðist að sóknaraðili gefi matsmanni ákveðna forskrift að lögfræðilegu hugtaki. Varnaraðili bendir á að í takt við þessa ákveðnu forskrift sóknaraðila verði honum tíðrætt í matsbeiðni um „raunverulega stöðu“ hins gjaldþrota félags. Sú orðanotkun sóknaraðila gæti ekki falið í sér meiri andhverfu þar sem matsmanni sé falið að líta fram hjá grundvallarstaðreyndum við mat á fjárhag félagsins. Sóknaraðili vilji bægja frá matsmanni réttum endurútreikningi á stórum lánum hjá Arion banka hf. sem hafi myndað helstu skuldbindingu félagsins. Þá láti sóknaraðili þess einnig ógetið að bú félagsins hafi verið gefið upp til gjaldþrotaskipta að kröfu bankans, sem hafi átt fulltrúa í stjórn þess og neitað að endurútreikna ólöglegt lán með erlendu gengisviðmiði. Þrátt fyrir að vera þetta fullkunnugt vilji sóknaraðili að matsmaður gangi út frá þessari röngu forsendu en slík matsvinna sé bersýnilega tilgangslaus.

         Varnaraðilar byggja á því að matsbeiðni sé of seint fram komin. Í stefnu héraðsdómsmálsins nr. E-218/2012 hafi verið almennur áskilnaður um rétt matsbeiðanda til að afla matsgerðar dómkvaddra matsmanna. Það sé meginregla í einkamálaréttarfari að hraða beri máli eftir föngum. Þar sem að sóknaraðili hafi látið undir höfuð leggjast að nýta þann tíma sem honum hafi gefist frá því greinargerð var skilað í héraðsdómsmálinu, til að afla þess mats sem nú sé farið fram á, beri að synja um dómkvaðningu matsmanns. Varnaraðilar hafi óskað eftir mati dómkvadds matsmanns við rekstur málsins, sem hafi skilað matsgerð 12. febrúar 2014. Eftir ítarlega rannsókn á öllum þeim þáttum sem máli skiptu og kunnu að skipta, hafi niðurstaða matsmannsins verið sú að fjárstreymi hins gjaldþrota félags hafi verið jákvætt og félagið þar af leiðandi rekstrarhæft. Með öðrum orðum hafi félagið verið gjaldfært. Sóknaraðili hafi hvorki óskað eftir yfirmati né gert nokkra tilraun til að hnekkja niðurstöðu matsmannsins. Í þessu samhengi vísar varnaraðilar til þess að fyrir liggi málflutningsyfirlýsing sem bókuð hafi verið í þingbók í máli nr. E-218/2012 þann 19. júní 2014, þessa efnis: Aðilar eru sammála um að rétt sé að láta fara fram aðalmeðferð í þessu máli áður en önnur mál sem rekin eru af hálfu þrotabúsins, þ.e. mál nr. E-219, 220, 221/2012, koma til aðalmeðferðar. Það er vísað til þess að í öllum þessum málum mun reyna á gjaldfærni stefnanda og fyrirliggjandi matsgerð. Með þessari yfirlýsingu hafi hendur aðila verið bundnar með framhald þessa máls og rekstur framangreindra mála fyrir héraðsdómi og ljóst að sóknaraðili hygðist ekki reyna að hnekkja því mati um gjaldfærni sem lagt hafi verið fram.

                Varnaraðilar byggja á því að matsspurningar séu óskýrar og standist ekki þær kröfur sem komi fram í niðurlagi 1. mgr. 61. gr. og 2. ml. 5. mr. 61. gr. laga nr. 91/1991. Sú afstaða sóknaraðila að virða að vettugi endurútreikning lána geri það að verkum að matsspurningar verði óskýrar. Í 1. matsspurningu sé óskað eftir mati á því hvenær eignir hins gjaldþrota félags hafi verið orðnar minni en skuldir félagsins. Þessari spurningu sé ómögulegt að svara án þess að fyrir liggi réttur útreikningur á skuldum félagsins. Matsmaður sé þannig settur í ómögulega stöðu. Að sama skapi verði að liggja fyrir samkvæmt 2. matsspurningu hverjar séu gildar og réttmætar kröfur lánardrottna sem fallnar hafi verið í gjalddaga. Matsmaður geti varla tekið mark á ógildum eða óréttmætum kröfum. Sú forskrift sem sóknaraðili gefi matsmanni gangi þannig ekki upp.

Niðurstaða

                Í máli þessu krefst sóknaraðili þess að dómkvaddur verði matsmaður til að leggja mat á gjaldfærni Sigurplasts ehf. (nú Splast ehf.) á tilteknum tíma. Hyggst sóknaraðili leggja matsgerðina fram í Hæstarétti í tengslum við áfrýjun á dómi Héraðsdóms Reykjavíkur uppkveðnum 28. janúar sl. í máli E-218/2012.

Varnaraðilar krefjast frávísunar á málinu á þeim grunni að í matsbeiðni sé vísað til annarra riftunarmála en málsins sem rekið er fyrir Hæstarétti. Varnaraðilar hafa hins vegar ekki rökstutt með hvaða hætti matsbeiðnin sé ótæk vegna þessa. Sóknaraðili hefur lýst því yfir að hann muni leggja fram matsbeiðni, samhljóða fyrirliggjandi matsbeiðni, í málum sem enn eru til meðferðar í héraðsdómi. Með hliðsjón af framangreindu er frávísunarkröfu varnaraðila því hafnað.

         Krafa varnaraðila um að synjað verði um dómkvaðningu matsmanna í málinu byggist á því að ekki séu fyrir hendi lagaskilyrði fyrir því að verða við beiðni sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanns þar sem hún sé bersýnilega þýðingarlaus, of seint fram komin og matsspurningar séu óskýrar. 

Því hefur margsinnis verið slegið föstu í dómaframkvæmd að aðilar eigi, samkvæmt 1. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, rétt á því að afla þeirra sönnunargagna sem þeir telja málstað sínum til framdráttar. Almennt sé það hvorki á valdi gagnaðila né dómstóla að takmarka þann rétt. Af þeim sökum ber dómara jafnan að verða við beiðni málsaðila um að dómkveðja matsmann eða matsmenn nema skilyrði 2. málsliðar 1. mgr. 61. gr. laganna séu ekki fyrir hendi, leitað sé mats um atriði sem dómari telur bersýnilegt að ekki skipti máli, sbr. 3. mgr. 46. gr. laganna, matsbeiðnin lúti að atriðum sem dómara ber að leggja sjálfur mat á en ekki sérfróðir matsmenn, sbr. 2. mgr. 60. gr. og 1. málslið 1. mgr. 61. gr. laganna.

                Eins og rakið hefur verið lögðu varnaraðilar fram í héraði, í málinu nr. E- 218/2012, matsgerð dómkvadds matsmanns þar sem lagt var mat á tiltekna þætti varðandi rekstrar- og greiðsluhæfi hins gjaldþrota félags. Í tengslum við áfrýjun málsins til Hæstaréttar hefur sóknaraðili nú óskað eftir því að fram fari mat á gjaldfærni félagsins. Þótt fallast megi á það með varnaraðilum að sóknaraðili hefði átt kost á að koma fram með matsbeiðni þessa á fyrri stigum málsins þá liggur ekkert fyrir um að hún muni valda töfum á meðferð þess í Hæstarétti. Þá verður ekki séð að að sóknaraðili hafi, með bókun í þingbók í nefndu máli, fyrirgert rétti sínum til að krefjast matsgerðar enda snýr bókunin aðallega að því að fresta aðalmeðferð í öðrum riftunarmálum sem sóknaraðili hafði höfðað. Í þessu samhengi verður að horfa til þess að það er Hæstaréttar, en ekki dómara í matsmáli þessu, að taka afstöðu til þess við efnisúrlausn málsins hvort byggt verði á matsgerð þeirri sem sóknaraðili hyggst afla. Er því ekki unnt að hafna matsbeiðni á þeim grunni að hún sé of seint fram komin.

Hvað varðar þá málsástæðu varnaraðila að með matsgerðinni sé leitað álits matsmanns á atriðum sem varða lagalega þætti í máli sóknaraðila við varnaraðila, þá er til þess að líta að niðurstaða í matsgerð um slík atriði myndi engan veginn binda dómara eða takmarka svigrúm hans og skyldu til að meta þau endanlega sjálfur. Fyrir liggur að Hæstiréttur hefur heimilað dómkvaðningu matsmanns til að leggja mat á ógjaldfærni, sbr. dóm réttarins í máli nr. 487/2012, frá 30. ágúst 2012. Þótt fallist yrði á það með varnaraðila að sóknaraðili byggi matsbeiðni á umdeilanlegum forsendum þá er til þess að líta að matsmanni ber samkvæmt 5. mgr. 61. gr. laga 91/1991 að vinna verk sitt af bestu vitund og samviskusemi. Að því leyti sem dómkvaðning matsmanns leiðir ekki til annars hefur hann frjálsar hendur um hvaða sjónarmið hann leggur til grundvallar og eftir atvikum hvaða gagna hann aflar sér til afnota við matið, en matsþoli á þess kost á matsfundi að koma að athugasemdum sínum og ábendingum um framkvæmd mats, sbr. 2. mgr. 62. gr. laganna. Verður sóknaraðili að bera halla af því ef sönnunargildi matsgerðar verður rýrara en ella vegna þess að lögð hefur verið til grundvallar í mati forsenda sóknaraðila sem reynist ekki eiga við rök að styðjast. Með sama rökstuðningi verður matsbeiðni ekki hafnað á þeim grundvelli að spurningar sóknaraðila byggi á röngum grunni. Verður matsbeiðni því ekki hafnað á grundvelli þess að hún sé þýðingarlaus eða að spurningar séu óljósar.

Í ljósi alls framangreinds verður ekki séð að skilyrði séu fyrir því að meina sóknaraðila að fá dómkvaddan matsmann til þess að meta þau atriði sem hann óskar eftir, enda ber hann sjálfur kostnað af matsgerðinni og áhættu af því hvort hún komi honum að notum. Ber því að fallast á dómkvaðningu matsmanns til að svara þeim spurningum sem greinir í matsbeiðni.

Ekki var krafist málskostnaðar af hálfu sóknaraðila. Með hliðsjón af niðurstöðu málsins eru ekki efni til að fallast á kröfu varnaraðila um málskostnað úr hendi sóknaraðila.

Kolbrún Sævarsdóttir héraðsdómari kveður upp þennan úrskurð.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð :

Fallist er á beiðni sóknaraðila, þrotabús Splasts ehf., um dómkvaðningu.