Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. september 2017 en kærumálsgögn bárust réttinum 12. október sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 14. september 2017 þar sem varnaraðila var áfram heimilað að vista son sóknaraðila, B, utan heimilis hennar í 10 mánuði. Kæruheimild er í 1. mgr. 64. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að vistun drengsins utan heimilis verði markaður skemmri tími.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Samkvæmt 1. mgr. 145. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sem gildir um meðferð málsins, sbr. 1. mgr. 64. gr. barnaverndarlaga, skal greina í kæru dómsathöfnina, sem kærð er, kröfu um breytingu á henni og ástæður sem kæra er reist á. Þótt tiltekið hafi verið í kæru sóknaraðila að hvaða dómsathöfn hún beindist og hvers sóknaraðili krefðist fyrir Hæstarétti var í engu greint frá ástæðum sem hún væri reist á heldur einungis vísað til þess að um ástæður kæru væri vísað til greinargerðar sóknaraðila í héraði en eðli máls samkvæmt er þar ekki að finna ástæður kærunnar. Samkvæmt þessu verður máli þessu vísað frá Hæstarétti.

Kærumálskostnaður fellur niður.

Dómsorð:

Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.

Kærumálskostnaður fellur niður.

Úrskurður Héraðsdóms Suðurlands fimmtudaginn 14. september 2017

Mál þetta, sem var tekið til úrskurðar að lokinni aðalmeðferð þann 7. september 2017 barst dóminum 17. júlí sama ár og var málið þingfest 24. júlí sama ár. Málinu var þá frestað til greinargerðarskila af hálfu varnaraðila til 8. ágúst sl. Í þinghaldi þann dag var af hálfu varnaraðila óskað eftir frekari fresti til greinargerðarskila og var málinu var þá frestað til 22. ágúst sl. Í þinghaldi þann dag var lögð fram greinargerð af hálfu varnaraðila og aðalmeðferð ákveðin þann 7. september sl.

            Sóknaraðili er Félagsmálanefnd Sveitarfélagsins Árborgar, kt. [...], Austurvegi 2, Selfossi, en varnaraðili er A, kt. [...], [...].

            Krafa sóknaraðila er að ráðstöfun sú sem ákveðin var með úrskurði Héraðsdóms Suðurlands uppkveðnum þann 18. júlí 2016 um að B, kt. [...], skyldi verða um kyrrt þar sem hann er vistaður á vegum sóknaraðila, verði framlengd til eins árs frá uppkvaðningu úrskurðar, með vísan til 1. mgr. 28. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.

            Krafa varnaraðila er að kröfu sóknaraðila verði hafnað, en til vara að vistun utan heimilis verði markaður skemmri tími. Þá krefst varnaraðili málskostnaðar í samræmi við ákvæði 60. og 61. gr. barnaverndarlaga.

Málavextir.

            Þann 22. mars 2016 ákvað sóknaraðili á fundi sínum að barnið B, kt. [...], skyldi vera um kyrrt þar sem það dvelur á vegum sóknaraðila í allt að tvo mánuði frá uppkvaðningu úrskurðarins, með vísun til a liðar 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Með úrskurði Héraðsdóms Suðurlands uppkveðnum þann 18. júlí 2016 var þessi ráðstöfun framlengd til eins árs frá uppkvaðningu úrskurðar. Á fundi sóknaraðila þann 17. júlí sl. var ákveðið að  gera kröfu fyrir héraðsdómi um að kyrrsetning drengsins utan heimilis yrði framlengd um 12 mánuði frá uppkvaðningu úrskurðar með vísan til 28. gr. barnaverndarlaga, en fyrir fundinum lá sálfræðileg matsgerð C sálfræðings sem aflað hafði verið í tengslum við forsjármál milli foreldra drengsins. Varnaraðili og lögmaður hennar mættu á fundinn og lýsti varnaraðili því yfir að hún væri ekki reiðubúin að fallast á áframhaldandi vistun drengsins utan heimilis og þá var gerð krafa um að meðferðaráætlun sem gerð hefði verið 13. júlí sl. yrði ekki vikið til hliðar, enda væri drengnum ekki hætta búin og væri varnaraðili reiðubúin að undirgangast frekari kröfur og skilyrði í slíkri meðferðaráætlun. 

            Samkvæmt gögnum málsins hafa málefni varnaraðila og barna hennar hafi verið til vinnslu hjá barnavernd Árborgar í nokkur skipti frá árinu 2006 eftir að tilkynningar hafi borist um vanlíðan barna, drykkju varnaraðila, skorti á utanumhaldi um börnin og samskiptavanda á heimili. Í ágúst 2015 hafi borist tilkynning til barnaverndar um átök á heimilinu milli varnaraðila og dóttur hennar, sem er eldri systir B. Í tilkynningunni hafi jafnframt komið fram að ástandið á heimilinu væri erfitt og að varnaraðili beitti bæði börnin á heimilinu líkamlegu og andlegu ofbeldi. Eftir að rætt hefði verið við varnaraðila og drenginn hafi verið ákveðið að grípa til neyðarvistunar drengsins utan heimilis þann 20. ágúst 2015 með heimild í 31. gr. barnaverndarlaga þar sem varnaraðili hafi ekki viljað samþykkja vistun hans utan heimilis. Ofbeldið hafi verið tilkynnt til lögreglu sem hafi gefið út ákæru þann 15. desember 2015 á hendur varnaraðila. Hafi í ákærunni verið lýst í átta ákæruliðum ofbeldi varnaraðila sem beinst hafi að drengnum og systur hans, D. Með dómi Héraðsdóms Suðurlands uppkveðnum 4. maí 2016 hafi varnaraðili verið sakfelld fyrir fjögur brot sem töldust varða við 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga og eitt brot gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga.

            Sóknaraðili kveður að könnun málsins hjá barnavernd hafi haldið áfram eftir að gripið var til neyðarvistunar drengsins og hafi málið verið tekið fyrir hjá sóknaraðila þann 25. ágúst 2015. Varnaraðili hafi komið ásamt lögmanni á fund sóknaraðila og gert grein fyrir sínum sjónarmiðum. Þrátt fyrir skýringar varnaraðila hafi verið talið nauðsynlegt að B skyldi vistaður utan heimilis og hafi hann verið kyrrsettur hjá föður sínum, þar sem hann var vistaður, með vísan til a-liðar 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Vinnsla málsins hafi haldið áfram og varnaraðila verið kynnt nauðsynleg úrræði til þess að vinna að bættri stöðu sbr. meðferðaráætlun sem undirrituð hafi verið þann 22. september 2015. Öflun upplýsinga hafi haldið áfram hjá sóknaraðila og fylgst hafi verið náið með líðan drengsins. Samhliða undirritun áætlunar hafi varnaraðili samþykkt áframhaldandi vistun drengsins utan heimilis til 22. mars 2016. Varnaraðili hafi áfram verið í samstarfi við barnavernd um að vinna að bættum hag sínum og undirritað nýja meðferðaráætlun með gildistíma frá 1. desember 2015 til 29. mars 2016. Í þeirri áætlun hafi varnaraðili samþykkt að gangast undir forsjárhæfnismat og þann 16. febrúar 2016 hafi verið lögð fram matsbeiðni hjá Héraðsdómi Suðurlands þar sem óskað hafi verið eftir því að dómkvaddur yrði óvilhallur matsmaður til þess að meta forsjárhæfni varnaraðila.

            Sóknaraðili mun hafa óskað eftir því við varnaraðila í mars 2016 að samþykkja áframhaldandi vistun drengsins hjá föður, a.m.k. þar til niðurstöður forsjárhæfnismats lægju fyrir. Hafi sóknaraðili talið sérstaklega mikilvægt að raska ekki þeim stöðugleika sem tekist hefði að ná á líf drengsins áður en forsjárhæfnismati væri lokið, enda óljóst um hæfni varnaraðila til að fara með forsjá drengsins til framtíðar eða hvort og þá hvaða stuðningsúrræði kæmu að gagni til þess að bæta aðstæður drengsins inni á heimilinu. Varnaraðili hafi ekki viljað samþykkja lengri vistun drengsins utan heimilis en sóknaraðili hafi ekki talið forsvaranlegt að drengurinn færi á ný í umsjá móður sinnar og hafi tekið ákvörðun um að kyrrsetja drenginn hjá föður sínum í tvo mánuði með vísan til a-liðar 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga.

            Í matsgerð E sálfræðings dags. 6. júní 2017 segi m.a. að forsjárhæfni varnaraðila sé verulega skert, það sem hafi breyst og sé jákvætt fyrir varnaraðila sé að hún hafi, að sögn, ekki drukkið frá því börnin hafi verið tekin af heimilinu og minna álag sé á heimilinu. Þá segi matsmaðurinn að komi drengurinn aftur til varnaraðila, komi hann í aðrar aðstæður en áður þar sem þau yrðu bara tvö á heimilinu. Þá sé jafnframt ljóst að samskiptum varnaraðila og drengsins hafi verið ábótavant um langt skeið en varnaraðili hafi m.a. verið sakfelld fyrir brot gegn drengnum samkvæmt áðurgreindum dómi.

            Varnaraðili hafi notið aðstoðar geðlæknis frá því í nóvember 2016 og samkvæmt bréfi F geðlæknis, dags. 6. júlí 2017  hafi hún komið til hans alls 10 sinnum frá 14. nóvember sl. til 5. júlí sl. Geðlæknirinn telji að varnaraðili sé nú betur í stakk búin til að líta í eigin barm og sjá hvað hún geti gert betur. Þá segi geðlæknirinn að ef persónugerð varnaraðila sé meginvandi hennar, eins og honum finnist líklegt, þá sé ekki líklegt að það verði miklar breytingar þar á nema yfir langt tímabil.

            Sóknaraðili mun hafa fundað þann 13. júlí sl. þar sem farið hafi verið yfir málefni varnaraðila og drengsins. Með vísan til þeirra gagna sem þá hafi legið fyrir hafi verið ákveðið að gera áætlun um meðferð máls skv. 23. gr. barnaverndarlaga. Hafi markmið áætlunarinnar verið að styðja við móður og barn, koma á samstarfi við skóla barnsins ásamt því að veita eftirlit með aðbúnaði barns og umönnun. Hafi varnaraðili undirritað áætlunina þann 13. júlí sl. Daginn eftir hafi varnaraðila borist sálfræðileg matsgerð C, sálfræðings, en hún hafi verið dómkvödd af Héraðsdómi Suðurlands til þess að meta hæfi varnaraðila og föður drengsins til þess að fara með forsjá hans vegna forsjármáls sem rekið mun vera milli foreldranna. Í niðurstöðum sínum telji matsmaður að varnaraðili sjái hlutina út frá sínum eigin þörfum og löngunum virðist hún því ekki gera sér nægilega grein fyrir foreldraábyrgð sinni. Telji matsmaðurinn að þegar til lengri tíma sé litið sé drengnum best borgið fari faðirinn einn með forsjá hans og að hann búi áfram hjá föður og lögheimili sé hjá föður. Varnaraðili sé tilfinningalega óstöðug, með mikinn reiðivanda og höndli illa mótlæti. Hún hafi lítið innsæi í eigin bresti og geri lítið úr eigin ábyrgð á þeirri stöðu sem hún sé í og hugsanlega muni hún reyna að innræta neikvætt viðhorf hjá drengnum gagnvart föðurnum. Þá telji matsmaðurinn það afar mikilvægt að drengurinn fái að vera áfram í sínum grunnskóla þar sem hann sé viðkvæmur að eðlisfari og með skýr merki um vanlíðan. Þá segi matsmaðurinn að drengnum sé ekki hollt að alast upp á heimili móður.

Málsástæður og lagarök sóknaraðila.

            Sóknaraðili byggir á því að með hliðsjón af matsgerð hins dómkvadda matsmanns, sem ekki hafi legið fyrir fyrr en eftir fund sóknaraðila, megi leiða líkur að því að enn sé ekki tímabært að drengurinn geti á ný flutt á heimili móður sinnar. Í því ljósi sé því gerð krafa um að ráðstöfun sú sem ákveðin hafi verið skv. a-lið 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga með úrskurði sóknaraðila þann 22. mars 2016 um að B skyldi verða um kyrrt þar sem hann sé vistaður á vegum sóknaraðila og framlengd var með úrskurði Héraðsdóms Suðurlands til eins árs þann 18. júlí 2016, verði á ný framlengd til eins árs frá uppkvaðningu úrskurðar dómara með vísan til 28. gr. barnaverndarlaga. Krafan sé gerð með hagsmuni drengsins að leiðarljósi, til þess að tryggja öryggi hans svo hægt verði að veita honum eins mikinn stöðugleika í daglegu lífi og hægt sé miðað við aðstæður. Þá sé vonast til þess að hægt verði að vinna að bættum samskiptum varnaraðila og drengsins, vinna með neikvæða upplifun og áföll hans vegna þeirra brota sem hann hafi orðið fyrir af hendi móður. Sóknaraðili vísar til almennra ákvæða barnaverndarlaga nr. 80/2002, aðallega 28. gr. Þá er vísað til ákvæða barnalaga og laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Málsástæður og lagarök varnaraðila.

            Varnaraðili byggir á því að vistun barns utan heimilis sé eitt viðurhlutamesta úrræði sem hægt sé að grípa til á grundvelli barnaverndarlaga. Því sé mikilvægt að hafið sé yfir allan vafa að skilyrði til beitingar hins harkalega úrræðis séu uppfyllt. Þurfi að liggja fyrir að ekki hafi verið hægt að beita vægari úrræðum sem tilgreind séu í 24.-26. gr. laganna og að brýnir hagsmunir barns mæli með vistun utan heimilis, sbr. 1. mgr. 27. gr. laganna. Þá komi fram í greinargerð með frumvarpi til barnaverndarlaga í umfjöllun um 28. gr. að vistun barns skuli aldrei standa lengur en nauðsyn krefji. Þá byggir varnaraðili á því að ákvörðun sóknaraðila um áframhaldandi vistun drengsins utan heimilis brjóti gegn reglu um meðalhóf sem lögfest sé í 12. gr. stjórnsýslulaga. Þá komi fram í 7. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga að barnavernd skuli beita vægustu ráðstöfunum sem mögulegt sé til að ná þeim markmiðum sem stefnt sé að og grípa aðeins til íþyngjandi ráðstafana verði lögmæltum markmiðum ekki náð með öðru og vægara móti. Varnaraðili lýsi sig reiðubúna til fullrar samvinnu við sóknaraðila við framhald málsins. Væri það í brýnni andstöðu við meðalhófsregluna ef fallist yrði á kröfu um vistun utan heimilis í allt að 12 mánuði á þessum tímapunkti.

            Varnaraðili byggir á því að á fundi sóknaraðila þann 13. júlí sl. hafi verið samþykkt einróma að drengurinn myndi snúa aftur á heimili varnaraðila og gerð yrði áætlun um meðferð málsins á grundvelli 23. gr. barnaverndarlaga. Hafi þessi ákvörðun verið tekin að vel athuguðu máli á grundvelli ýmissa ganga, sérstaklega greinargerðar F og fylgiskjala með henni. F sé sá starfsmaður barnaverndar Árborgar sem hvað mest hafi komið að máli varnaraðila og barna hennar. Óhætt sé að segja að hún hafi góða innsýn í málið og þekki það einkar vel. Þá sé það mat hennar að barnavernd hafi ekki fullreynt stuðningsúrræði við varnaraðila og drenginn skv. 7. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga. Þá hafi hún lagt til að gerð yrði áætlun til þriggja mánaða þar sem settur yrði inn þéttur stuðningur við varnaraðila og drenginn, m.a. með viðtölum við varnaraðila á heimili, viðtölum við drenginn, teymisfundum í skóla ásamt góðu samstarfi milli móður, skóla og barnaverndar sem og óboðað eftirlit af hálfu barnaverndar. Sóknaraðili hafi fjórum dögum síðar tekið ákvörðun um vistun drengsins utan heimilis í 12 mánuði til viðbótar með vísan í nýja matsgerð dómkvadds matsmanns, C, sem lögð hafi verið fram í forsjármáli milli varnaraðila og barnsföður hennar. Þessi afstaða sóknaraðila sé illskiljanleg þar sem ekkert nýtt hafi komið fram í matsgerð C sem réttlætt gæti hina breyttu ákvörðun nefndarinnar. Matsgerðin hafi verið unnin í hefðbundnu forsjármáli með það að leiðarljósi að meta hvort barninu væri betur borgið til lengri tíma hjá föður eða móður. Hafi matsmaðurinn komist að þeirri niðurstöðu að forsjá barnsins ætti að vera hjá föður og sé sú niðurstaða byggð á ýmsum atriðum sem ítrekað hafi komið fram í eldri gögnum. Hafi þessi atriði verið nefndarmönnum sóknaraðila að góðu kunn þegar ákvörðun um áætlun á grundvelli 23. gr. barnaverndarlaga hafi verið tekin þann 13. júlí sl. Þá fari því fjarri að matsmaður telji að barninu sé sérstök hætta búin á heimili varnaraðila. Enga umfjöllun sé að finna í matsgerðinni um að brýna nauðsyn beri til að vista barnið utan heimilis á þessum tímapunkti, hvað þá í 12 mánuði. Matsgerðin sé á engan hátt unnin með þeim hætti að hún geti verið grundvöllur að niðurstöðu um hvort eigi að beita því harkalega úrræði barnaverndarlaga að vista barnið utan heimilis í 12 mánuði. Þá bendir varnaraðili á að frá því matsgerðin hafi verið unnin hafi aðstæður hjá föður drengsins breyst mikið, hann hafi slitið samvistum við konu sína og flutt á milli hverfa í [...]. Hafi matsmaður byggt meðal annars á því að barninu hefði líkað vel við sambýliskonu föður síns og að honum hefði gengið vel í [...]. Ljóst sé að barnið muni að öllu óbreyttu hefja nám í [...] og ekki eiga frekari samskipti við fyrrum sambýliskonu föður síns.

            Varnaraðili telur að ákvörðun um vistun utan heimilis í 12 mánuði feli í sér gróft brot gegn meðalhófsreglu og mæli brýnir hagsmunir barnsins ekki með þessu úrræði. Þá sé á engan hátt fullreynt hvort önnur og vægari úrræði geti komið til. Fram komi hjá talsmanni drengsins í skýrslu frá 18. nóvember 2016 að honum finnist gaman að gista hjá móður sinni, hann sé öruggur hjá henni og vilji gista þar oftar. Þá komi fram í skýrslu talsmannsins frá 29. júní sl. að drengurinn hafi verið ánægður með sumarfríið hjá móður sinni og vilji hann ekki dvelja lengur í [...], en drengurinn mun hafa dvalið samfleytt á heimili varnaraðila í 10 daga frá 9.-19. júní sl. Þá komi fram í greinargerð G frá 16. júní sl. að varnaraðili geti sinnt forsjárskyldu sinni fái hún umtalsverðan stuðning fagaðila. Hafi ekkert komið fram í viðtölum sem gefi annað til kynna. Hún eigi hins vegar við geðrænan vanda að stríða en hann taldi ekki að sá vandi hindraði hana í að sinna skyldum sínum sem móðir. Þá bendir varnaraðili á sálfræðiathugun H frá 6. júní 2017 þar sem fram komi að aðstæður á heimili varnaraðila hafi breyst til hins betra þar sem minna álag sé á heimili hennar eftir að öll eldri systkini drengsins hafi flutt að heiman. Komi drengurinn því í aðrar aðstæður en áður þar sem þau verði bara tvö ein á heimilinu.

            Varnaraðili telur með vísan til ofanritaðs að ljóst sé að skilyrði til vistunar barnsins utan heimilis séu á engan hátt uppfyllt í máli þessu. Varnaraðili hafi sýnt mikinn samstarfsvilja og m.a. óskað sjálf eftir fundum hjá barnavernd. Hún hafi mætt stundvíslega á alla fundi hjá barnavernd sem og í tíma hjá geðlækni. Sóknaraðila beri að vinna með varnaraðila í máli þessu og nýta þau úrræði sem barnaverndarlög bjóði upp á. Áframhaldandi vistun utan heimilis í 12 mánuði eigi einungis að nýta sem neyðarúrræði þegar sýnt sé að önnur og vægari úrræði geti ekki komið til. Varakrafa er studd sömu rökum og aðalkrafa.

            Varnaraðili vísar um lagarök til 4., 27., 28., 38., 41., 46. og 47. gr. barnaverndarlaga, stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og um málskostnað er vísað til laga nr. 91/1991. Eftir að málflutningi lauk benti lögmaður varnaraðila á að varnaraðili hefði lögbundna gjafsókn í samræmi við ákvæði 60. gr. barnaverndarlaga. Gerði hann því kröfu um að málskostnaður yrði greiddur úr ríkissjóði eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

Framburður varnaraðila og vitna fyrir dómi.

            Varnaraðili gaf skýrslu fyrir dómi við aðalmeðferð málsins og skýrði svo frá að aðstæður hennar hefðu breyst mikið, allt væri pollrólegt í kringum hana og þá hefði hún ekki bragðað áfengi síðan í ágúst 2015. Eldri börnin væru farin af heimilinu og fæli það í sér minna álag. B hefði verið í umgengni hjá henni og hefði það gengið vel. Hann hefði verið hjá henni aðra hverja helgi, lengst í 10 daga samfleytt í júní og ágúst í sumar. Hefðu samskipti þeirra gengið vel og vilji hann búa á [...] hjá varnaraðila. Hún kvaðst hafa verið reiðubúin til að uppfylla þau skilyrði sem sett hefðu verið í  meðferðaráætlun sem hún hafi skrifað undir þann 13. júlí sl. Hún kvaðst vera ósátt við matsgerð C. Hún kvaðst vera með sterkar skoðanir en hún væri alltaf tilbúin til að semja. Hún kannaðist við að hafa sleppt spurningum í sálfræðiprófum en hún kvað um örfáar spurningar að ræða. Hún mótmælti því að hún beiti B andlegu ofbeldi. Hún kvaðst hafa hitt C fjórum sinnum. Hún kvaðst sjá mjög eftir þeim atvikum sem leiddu til dómsins í maí 2016 og viðurkenna mistök sín. Hún kvaðst hitta geðlækni í Reykjavík og gengi það mjög vel.   Vitnið F félagsráðgjafi skýrði svo frá fyrir dómi að hún hafi tekið við málefnum varnaraðila í september 2016 og fljótlega eftir það hefði B farið í næturumgengni til varnaraðila. Hafi B verið sáttur og óskað eftir að fá að vera lengur hjá móður sinni þar sem hún væri hætt að drekka og hugsaði betur um hann. Hefði hann því farið í umgengni aðra hverja helgi til varnaraðila og hefði hún ekki upplýsingar um annað en að hún hafi gengið vel og B hafi verið sáttur. Hafi umgengnin smám saman aukist og verið tvívegis í 10 daga í sumar. Hún kvað varnaraðila hafa verið í góðri samvinnu og mikilvægt væri að B væri áfram í umgengni við varnaraðila og væri mikilvægt að auka hana eins og kostur er. Hún kvað varnaraðila fyrst hafa verið í vörn og hafi tekið tíma að mynda traust á milli þeirra. Varnaraðili hafi róast, henni hafi liðið betur með að koma í viðtöl en hana skorti innsýn í það sem átt hefði sér stað. Varnaraðili hafi verið sátt við þá meðferðaráætlun sem gerð hefði verið, þar á meðal óboðað eftirlit. Þá taldi vitnið að stuðningsúrræði við B og móður hans hafi ekki verið fullreynd. Hún kvað matsgerð C hafa breytt þessu mati barnaverndar og hafi þar komið fram hlutir sem ekki hafi verið vitað um. Hún kvað B þurfa mikið utanumhald sem hann fengi hjá föður sínum, en hann væri fluttur í [...]. Hún kvaðst nýlega hafa talað við skólastjóra [...] sem hafi sagt að B færi mjög vel af stað í nýjum skóla og hefði hann eignast þar vini.

            Vitnið I kennari skýrði svo frá í símaskýrslu fyrir dómi að hún hafi verið umsjónarkennari B í sjötta bekk síðasta vetur. Hann hafi átt erfitt uppdráttar félagslega og hafi þurft að hafa mikið fyrir honum. Hann hafi lent mikið upp á kant við krakka og átt erfitt með að leika við þá. Hann hafi virst kvíðinn þegar hann hafi farið til móður sinnar, en hann hafi þó talað um að hann væri spenntur  að hitta hana. Hann hafi verið tættur þegar hann hafi  komið til baka og þá hafi hann talað mikið um að hann væri að flytja til móður sinnar. Hann hafi aldrei talað um að honum liði illa hjá föður sínum en faðir hans hafi verið frábær í samstarfi. Þá hafi hann aldrei sagt að hann vildi frekar vera hjá móður sinni en föður sínum, en hann hafi sagt að móðir hans segði alltaf að hann væri að fara að flytja til hennar.

            Vitnið C sálfræðingur staðfesti matsgerð sína fyrir dómi og staðfesti að það væri B ekki fyrir bestu að alast upp hjá móður sinni. Hún kvaðst hafa hitt varnaraðila fimm sinnum á stuttum tíma. Hún taldi þennan tíma hafa nægt til þess að draga þær ályktanir sem fram koma í matsgerðinni. Hún kvaðst hafa orðið vör við mikla aðsóknarkennd hjá varnaraðila og taldi hún að hefði varnaraðili svarað persónuleikaprófinu að fullu hefði þetta mjög líklega komið fram. Hún kvað að fólk með aðsóknarkennd svari aðeins því sem það vilji, það sé alltaf tortryggið, treysti engum og taki enga sénsa. Hún kvað erfitt að hjálpa fólki sem ekki sér að neitt sé að. Það krefjist mikillar vinnu og taki langan tíma. Hún kvað aðsóknarkennd hafa komið fram hjá B í garð barna. Hún kvað andlega heilsu varnaraðila afar bágborna, hún væri ótrúlega veikur einstaklingur og væri engu barni hollt að búa hjá slíku foreldri. Hún kvað varnaraðila þurfa mikla sérhæfða hjálp, en langan tíma taki að ná árangri af meðferð og í ljósi þess að varnaraðili væri mjög veik taldi hún mjög óæskilegt fyrir B að búa inni á heimili móður sinnar. Hún taldi honum stafa hætta af því að búa á heimili varnaraðila að því leytinu til að henni líður svo illa, er svo einangruð, föst í sínum viðhorfum, reið út í samfélagið og ýmsa aðila að hún gat ekki ímyndað sér að það væri hollt og gott fyrir nokkurt barn að búa við það og taldi hún að það gæti haft heilmikil áhrif á þroska hans og andlega heilsu. Þá kvað hún rannsóknir sýna að fólki með aðsóknarkennd hætti til að beita ofbeldi. Þá lesi slíkt fólk vitlaust í umhverfi sitt og samskipti við fólk.

Niðurstaða.

            Með úrskurði Héraðsdóms Suðurlands uppkveðnum þann 18. júlí 2016 var fallist á kröfu þess efnis að B, sonur varnaraðila, skyldi verða um kyrrt þar sem hann var vistaður á vegum sóknaraðila. Hafði drengurinn verið vistaður hjá föður sínum og var sú ráðstöfun framlengd í eitt ár frá uppkvaðningu úrskurðar með vísan til 1. mgr. 28. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Í þessu máli er þess krafist að ráðstöfun þessi verði framlengd til eins árs frá uppkvaðningu úrskurðar með vísan til sömu lagagreinar. Af hálfu varnaraðila er á því byggt að brotið hafi verið gegn meðalhófsreglu stjórnsýslulaga og á engan hátt sé fullreynt hvort önnur og vægari úrræði en vistun utan heimilis geti komið til.

            Úrskurður í fyrrgreindu máli var á því byggður að hjá varnaraðila og drengnum hafi aðstæður verið þær að vægari úrræði hafi augljóslega verið tilgangslaus og beiting þeirra hefði í ágústmánuði 2015 beinlínis verið í andstöðu við brýna hagsmuni drengsins. Þeir hagsmunir, sem horft hafi verið til, væru að tryggja velferð og vellíðan drengsins og var ljóst að mati dómsins að þeim hagsmunum hefði verið teflt í tvísýnu með því að láta hann dvelja áfram á heimili varnaraðila. Hafi þannig ekki verið  andstætt meðalhófsreglu að grípa til þeirra ráðstafana sem gert hafi verið, enda verði að telja að hinu lögmæta markmiði hefði ekki verið náð með öðru og vægara móti. Gegndi að mati dómsins sama máli um þann tíma sem síðan hafði liðið, en þá hafi jafnframt verið litið til þess sem fram hafi komið um að líðan drengsins hafi orðið betri, til þess að ekki varð séð að mikið hafi gerst í málum varnaraðila, sem og þess að það varð ekki talið að það hefði verið í þágu hagsmuna drengsins að taka hann úr þeim skóla sem hann var í skólaárið 2015/2016 til þess að setja hann aftur í skóla í sinni heimabyggð á miðjum skólavetri. Þá varð jafnframt ekki litið fram hjá því að drengurinn hafði ekki verið hjá vandalausum, heldur hjá forsjárlausum föður sínum og lægi ekki annað fyrir en að þeim semdi vel.

            Í máli því sem hér er til meðferðar liggur fyrir að gerð hafði verið meðferðaráætlun samkvæmt 23. gr. barnaverndarlaga þann 13. júlí 2017 og samþykkti varnaraðili hana. Var þar gert ráð fyrir því að sonur varnaraðila færi á heimili hennar á ný og var markmið áætlunarinnar að styðja við móður og barn, koma á samstarfi við skóla barnsins ásamt því að veita eftirlit með aðbúnaði barns og umönnun. Þessi niðurstaða var byggð á greinargerð F félagsráðgjafa og taldi hún barnavernd ekki hafa fullreynt stuðningsúrræði við varnaraðila og son hennar og því væri ekki forsenda fyrir því að fara fram á forsjársviptingu fyrir dómi. Barnaverndarnefnd mun um sama leyti hafa borist í hendur matsgerð C sálfræðings en hún hafði verið dómkvödd til að meta forsjárhæfni í tengslum við forsjármál milli föður B og varnaraðila. Í niðurstöðu hennar segir að B sé ekki hollt að alast upp á heimili móður. Móðir hans hafi í gegnum tíðina beitt hann bæði líkamlegu og andlegu ofbeldi. Merki séu um að hjá henni búi hann enn við andlegt ofbeldi og að hann reyni af fremsta megni að hegða sér samkvæmt vilja móður svo hún reiðist honum ekki. Þá virðist það taka mikið á hann að fara til hennar í helgarumgengni þó honum þyki ákaflega vænt um hana og virðist finna til með henni og reyni að vernda hana. Matsmaðurinn kom fyrir dóm og staðfesti matsgerð sína og kvað B ekki fyrir bestu að alast upp hjá móður sinni. Hún kvaðst hafa orðið vör við mikla aðsóknarkennd hjá varnaraðila og þá hafi hún séð aðsóknarkennd koma fram hjá B í garð barna. Hún kvað andlega heilsu varnaraðila afar bágborna, hún væri ótrúlega veikur einstaklingur og væri engu barni hollt að búa hjá slíku foreldri. Hún kvað varnaraðila þurfa mikla sérhæfða hjálp, en langan tíma taki að ná árangri af meðferð og í ljósi þess að varnaraðili væri mjög veik taldi hún mjög óæskilegt fyrir B að búa inni á heimili móður sinnar. Hún taldi honum stafa hætta af því að búa á heimili varnaraðila að því leytinu til að henni líður svo illa, er svo einangruð, föst í sínum viðhorfum, reið út í samfélagið og ýmsa aðila að hún gat ekki ímyndað sér að það væri hollt og gott fyrir nokkurt barn að búa við það og taldi hún að það gæti haft heilmikil áhrif á þroska hans og andlega heilsu.

            Samkvæmt 1. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga skulu hagsmunir barna ávallt hafðir í fyrirrúmi í starfsemi barnaverndaryfirvalda. Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2013, skal það sem barni er fyrir bestu ávallt hafa forgang, meðal annars þegar félagsmálastofnanir eða dómstólar gera ráðstafanir sem varða börn. Samkvæmt b. lið 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga getur barnaverndarnefnd, ef brýnir hagsmunir barns mæla með því, kveðið á um töku barns af heimili í allt að tvo mánuði til að tryggja öryggi þess eða til að unnt sé að gera viðeigandi rannsókn á barninu og veita því nauðsynlega meðferð og aðhlynningu. Þá segir í 1. mgr. 28. gr. laganna að telji barnaverndarnefnd nauðsynlegt að ráðstöfun samkvæmt b. lið 27. gr. þeirra standi lengur en þar er kveðið á um skuli hún gera kröfu um það fyrir héraðsdómi.

            Með skírskotun til framangreindrar meginreglu 1. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga og 1. mgr. 3. gr. samningsins um réttindi barnsins skulu stjórnvöld og dómstólar ávallt hafa hagsmuni barns í fyrirrúmi þegar málefnum þess er ráðið til lykta. Þótt mikilvægt sé að varðveita tengsl barnsins við móður sína og nánustu vandamenn, eins og ráðið verður af ákvæðum laganna og samningsins, verða þeir hagsmunir að víkja fyrir brýnum hagsmunum barnsins sjálfs ef þetta tvennt fer ekki saman. Þó ber að líta til tengsla barnsins við fjölskyldu sína þegar tekin er ákvörðun um málefni þess eftir því sem unnt er.

                Með hliðsjón af öllu framansögðu og sérstaklega þegar tekið er tillit til matsgerðar C sálfræðings er ljóst að varnaraðili er enn illa í stakk búin til þess að sinna foreldraskyldum sínum gagnvart B og þá er það beinlínis mat sálfræðingsins að drengnum stafi hætta af því að búa á heimili móður sinnar. Verður því að telja að það þjóni best hagsmunum drengsins að ekki verði raskað því fyrirkomulagi að hann búi áfram hjá föður sínum, enda ekki annað í ljós leitt en að sú ráðstöfun hafi gengið vel. Þá er til þess að líta að verði fallist á kröfur varnaraðila myndi drengurinn fara aftur í skóla á [...], en það gæti aftur breyst ef niðurstaða forsjármálsins yrði sú að faðir drengsins fengi forræðið. Varnaraðili hefur lýst sig reiðubúna til samstarfs við barnaverndarnefnd og er nauðsynlegt að sú vinna haldi áfram og þá er einnig nauðsynlegt að ekki verði skorið á tengsl varnaraðila við son sinn og í því skyni verði komið á reglulegri umgengni hennar við hann.

            Samkvæmt öllu framansögðu er því fallist á þá kröfu sóknaraðila eftir 1. mgr. 28. gr. barnaverndarlaga að heimilt sé að vista drenginn utan heimilis varnaraðila. Að teknu tilliti til meðalhófs og þess tíma sem mál þetta hefur tekið þykir rétt að þessi ráðstöfun gildi í 10 mánuði frá uppkvaðningu úrskurðar að telja.  Telja verður að vægari úrræði en hér er kveðið á um myndu vera í andstöðu við brýna hagsmuni drengsins enda eru framangreindar ráðstafanir gerðar í því skyni að tryggja velferð og vellíðan hans. 

            Sóknaraðili hefur ekki gert kröfu um málskostnað, en gjafsóknarkostnaður varnaraðila greiðist úr ríkissjóði, sbr. 60. og 61. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, en um er að ræða þóknun lögmanns hennar, Magnúsar Davíðs Norðdahl hdl,  og þykir hann hæfilega ákveðinn 1.200.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.

            Hjörtur O. Aðalsteinsson dómstjóri, kveður upp þennan úrskurð.

Úrskurðarorð:

            Ráðstöfun sú sem ákveðin var með úrskurði Héraðsdóms Suðurlands uppkveðnum þann 18. júlí 2016 um að B, kt. [...], skyldi verða um kyrrt þar sem hann er vistaður á vegum sóknaraðila, Félagsmálanefndar Sveitarfélagsins Árborgar, er framlengd til tíu mánaða frá uppkvaðningu úrskurðar þessa.              

            Úr ríkissjóði greiðist gjafsóknarkostnaður varnaraðila A, 1.200.000 krónur, sem er þóknun lögmanns hennar, Magnúsar Davíðs Norðdahl hdl.