Mánudaginn 2. apríl 2012.
Nr. 217/2012.	Ákæruvaldið (Kolbrún Benediktsdóttir saksóknari) gegn X (Björgvin Þorsteinsson hrl.)

 

Kærumál. Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Sératkvæði.

Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.

 

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson settur hæstaréttardómari.

Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. mars 2012 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 28. mars 2012, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi uns dómur Hæstaréttar gengur í máli hans, en þó eigi lengur en til „fimmtudagsins“ 25. apríl 2012 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi.

Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.

Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Varnaraðili, X, sæti gæsluvarðhaldi uns dómur Hæstaréttar gengur í máli hans, en þó eigi lengur en til miðvikudagsins 25. apríl 2012 klukkan 16.

 

Sératkvæði

Jóns Steinars Gunnlaugssonar

I

Með hinum kærða úrskurði var enn á ný framlengt gæsluvarðhald yfir varnaraðila á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála vegna meintra kynferðisbrota hans gegn dóttur sinni í maí til júlí 2011. Fyrri úrskurðir hafa komið til meðferðar í Hæstarétti, nú síðast í málum nr. 84/2012 og nr. 146/2012 sem dæmd voru 9. febrúar og 7. mars 2012. Í þeim báðum skilaði ég sératkvæði og taldi að ekki væru uppfyllt skilyrði 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 fyrir gæsluvarðhaldi. Hvorki væri til staðar sterkur grunur um sök varnaraðila né væri gæsluvarðhald yfir honum nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Í þessum sératkvæðum er að finna rökstuðning fyrir afstöðu minni. Hann á ennþá við og vísast til atkvæðanna um efni hans.

Þá var einnig fjallað um ágreiningsefni í máli sóknaraðila gegn varnaraðila í dómi Hæstaréttar 13. febrúar 2012 í máli nr. 95/2012, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að dóttir hans, sem borið hafði á hann sakirnar, kæmi aftur fyrir dóm. Þar skilaði ég einnig sératkvæði og taldi að taka bæri kröfu varnaraðila til greina. Þar koma fram atriði sem skipta máli við mat á því hvort skilyrðum 2. mgr. 95. gr. sé fullnægt í málinu og vísast til þeirra.

Nú hefur það gerst, svo sem fram kemur í hinum kærða úrskurði, að Héraðsdómur Vesturlands kvað 28. mars 2012 upp dóm í máli sóknaraðila gegn varnaraðila. Taldi héraðsdómurinn sakir varnaraðila sannaðar og dæmdi hann í fjögurra ára óskilorðsbundið fangelsi. Þrátt fyrir þetta er dómstólum skylt við meðferð á kröfu sóknaraðila um framlengingu gæsluvarðhaldsins nú að leggja sjálfstætt mat á hvort skilyrði 2. mgr. 95. gr. fyrir framlengingu gæsluvarðhaldsins séu uppfyllt. Er óheimilt að láta við það eitt sitja að vísa til héraðsdómsins um sakfellingu varnaraðila og telja þar með að skilyrði lagaákvæðisins um að sterkur grunur leiki á að hann hafi framið brotið sé uppfyllt. Á hinn bóginn er skylt að athuga hvort efnislegar forsendur í dóminum séu með þeim hætti að breyti fyrra mati á skilyrðinu um sterkan grun auk þess sem athuga ber hvort fram séu komnar nýjar upplýsingar í málinu sem þýðingu hafi við mat á þessu.

II

Sönnun sakar varnaraðila er í héraðsdóminum 28. mars 2012 byggð á framburði dóttur hans við yfirheyrslu í Barnahúsi 30. nóvember 2011. Er aðalatriði úrlausnarinnar falið í þeirri staðhæfingu að „fráleitt [sé] að 11 ára gamalt barn geti lýst atvikum af þessum toga án þess að barnið sé að lýsa upplifun sinni.“ Um þessa meginforsendu sakfellingarinnar er það í fyrsta lagi að segja, að allan rökstuðning skortir fyrir staðhæfingunni sem felst í hinum tilvitnuðu orðum. Þegar barnið lýsir tilteknum atvikum við skýrslugjöf er vitaskuld ljóst að það hefur lýsinguna einhvers staðar frá. Engin leið er hins vegar fyrir dóminn að fullyrða um, eins og hann gerir, hvaðan lýsingin sé komin. Hún gæti til dæmis átt rót að rekja til myndefnis sem barnið hafði séð eða jafnvel frásagna annarra, munnlegra eða skriflegra. Í málinu liggja raunar fyrir upplýsingar um að barnið hefði átt í samskiptum á netinu af kynferðislegum toga við óþekkta viðmælendur um svipað leyti og ásakanir þess á hendur varnaraðila komu fyrst fram. En jafnvel þó að barnið teldist vera að lýsa eigin upplifun er það ekki eitt og sér sönnun um að varnaraðili hafi staðið að því verki gegn barninu. Þar gæti einhver annar en hann átt hlut að máli. Sönnunarbyrði um sök ákærðs manns hvílir á ákæruvaldinu, sbr. 108. og 109. gr. laga nr. 88/2008. Það er eins og héraðsdómur byggi á því að varnaraðili beri sönnunarbyrði um sakleysi sitt ef talið er að barnið hafi lýst eigin reynslu. Þessi aðferð við úrlausn dómsins er andstæð nefndum lagaákvæðum. Önnur atriði sem nefnd eru í forsendum héraðsdómsins og ætlað er að styðja úrlausn dómsins um sönnun sakar varnaraðila skipta ekki máli fyrir þá úrlausn. Niðurstaðan af þessu er sú að dómurinn breytir ekki fyrra mati á því hvort skilyrði 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um sterkan grun sé uppfyllt.

Meðal gagna sem varnaraðili hefur lagt fyrir Hæstarétt er mynddiskur sem sýnir dóttur hans lýsa því að hún hafi sagt ósatt þegar hún bar umræddar sakir á hann. Gögn málsins sýna að verjandi ákærða freistaði þess við endurflutning sakamálsins 28. mars 2012 að leggja mynddisk þennan fram. Eftir að bókað hafði verið um framlagningu disksins og dómendur höfðu gert hlé á þinghaldi til að skoða efni hans, tók dómurinn ákvörðun um að hafna framlagningu disksins. Vísaði dómurinn um það til 3. mgr. 134. gr. laga nr. 88/2008, þar sem lagðar eru skorður við að lögð séu fram skjöl eða annars konar gögn ef þau hafi „að geyma framburð ákærða eða annarra sem skylt er að koma fyrir dóm sem vitni.“ Þessa afstöðu tók dómurinn þótt hann hafi með úrskurði sínum áður synjað kröfu varnaraðila um að skýrsla yrði tekin af dóttur hans á ný, eftir að í ljós voru komnar vísbendingar um að hún vildi draga fyrri ásakanir á hendur varnaraðila til baka, sbr. fyrrnefndan dóm Hæstaréttar 13. febrúar 2012 í máli nr. 95/2012.  Ljóst er að efni á mynddiski þessum er til þess fallið að veikja mjög þann grundvöll sönnunar sem héraðsdómur taldi í dómi sínum 28. mars 2012 duga til að fella sök á varnaraðila. Styður efni mynddisksins það mat að ekki sé kominn fram sterkur grunur um sök hans.

III

Þá tel ég enn sem fyrr að sóknaraðili hafi ekki sýnt fram á að gæsluvarðhald yfir varnaraðila sé nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna svo sem einnig er tilskilið í 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Hefur sóknaraðili raunar ekki einu sinni leitast með marktækum hætti við að sýna fram á þetta.

IV

Aðalflutningur í máli sóknaraðila gegn varnaraðila fór fram í Héraðsdómi Vesturlands 22. febrúar 2012. Dómurinn var ekki kveðinn upp fyrr en 28. mars 2012, eða fimm vikum seinna. Þá var liðinn sá tími sem kveðið er á um að lengstur megi líða frá dómtöku máls til dómsuppkvaðningar í 1. mgr. 184. gr. laga nr. 88/2008 án þess að mál sé flutt að nýju eða sérstakar yfirlýsingar gefnar um að dómari og aðilar telji það óþarft. Í forsendum dómsins er tekið fram að dómsuppsaga hafi „dregist lítillega vegna afar mikilla anna dómenda.“ Verjandi ákærða hefur lagt fyrir Hæstarétt útskriftir af heimasíðum dómstóla til að upplýsa um fjölda dóma sem dómarar í málinu kváðu upp á því tímabili sem þeir höfðu samkvæmt fyrrgreindu lagaákvæði til að kveða upp dóm í máli varnaraðila eða fram til 21. mars 2012. Virðist meðal annars mega ráða af þeim að dómstjóri Héraðsdóms Vesturlands, sem sat í forsæti dómsins, hafi engan dóm kveðið upp á þessu tímabili. Dregur verjandinn af þessu þá ályktun að tilvitnuð orð í forsendum héraðsdómsins um miklar annir dómenda séu fyrirsláttur. Í mörgum dómum Hæstaréttar hefur verið tekið fram að sérstaklega rík skylda hvíli á dómstólum til að hraða meðferð sakamála, þegar sakborningur sætir gæsluvarðhaldi. Hvað sem líður sannleiksgildi þess sem segir í forsendum héraðsdómsins um afar miklar annir dómenda er ljóst að þessari skyldu um sérstaklega hraða meðferð á máli varnaraðila hefur ekki verið sinnt. Getur brot á þessari skyldu sjálfstætt hindrað framgang kröfu sóknaraðila um framlengingu á gæsluvarðhaldi yfir varnaraðila.

Við þetta bætist að synjun héraðsdómsins á að leyfa varnaraðila að leggja fram umræddan mynddisk fer í bága við 2. mgr. 171. gr. laga nr. 88/2008, þar sem segir að ekki skipti máli hvenær yfirlýsingar, mótmæli og sönnunargögn komi fram undir rekstri máls. Ljóst má vera að diskurinn hefur að geyma efni sem kann að skipta verulegu máli fyrir málsvörn varnaraðila. Synjun á að leyfa framlagninguna er því til þess fallin að brjóta gegn rétti hans til réttlátrar málsmeðferðar samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar. Þá sýna gögn málsins að verjandi ákærða mótmælti því að endurflutningur málsins færi fram í þinghaldinu 28. mars 2012. Til þinghaldsins hafði verið boðað daginn áður og taldi verjandinn sig þurfa meiri tíma til að undirbúa málflutninginn. Var héraðsdómi skylt að verða við þessari ósk með hæfilegum hætti, ekki síst vegna þess að fram voru komin ný gögn sem verjandinn krafðist að lögð yrðu fram og um þurfti að fjalla. Verður ekki annað ráðið af endurriti þinghaldsins en að dómurinn hafi haft andmæli verjandans að engu og knúið hann til að færa fram vörn sína án þess að hann teldi sig tilbúinn til þess. Hefur hann raunar tekið fram að hann hafi ekki verið með gögn málsins með sér, þar sem hann hafi mátt ráða af tölvubréfi frá forseta dómsins að fallist hefði verið á kröfu hans um frest til endurflutningsins. Þegar að loknum þessum „málflutningi“ var dómurinn, sem þekur 37 blaðsíður, kveðinn upp og segir í honum að málið hafi verið dómtekið 22. febrúar 2012. Má af þessu ráða að endurflutningur málsins hafi einungis verið til málamynda og fyrirfram verið ljóst að hann myndi enga þýðingu hafa við úrlausn þess. Það er fjarri öllu lagi að þessi meðferð málsins fullnægi þeirri kröfu sem fram kemur í niðurlagi 1. mgr. 184. gr. laga nr. 88/2008 um að ekki hafi mátt dæma málið nema flutt væri að nýju. Fyrir liggur að varnaraðili hefur þegar áfrýjað héraðsdóminum til Hæstaréttar. Standa líkur til þess að Hæstiréttur muni, vegna þeirra annmarka á málsmeðferðinni sem hér hefur verið lýst, ómerkja héraðsdóminn og vísa málinu heim til löglegrar meðferðar. Krafa sóknaraðila er að sínu leyti byggð á 3. mgr. 97. gr. laga nr. 88/2008, þar sem gert er ráð fyrir að gæsluvarðhald geti haldist meðan mál er til meðferðar fyrir Hæstarétti. Túlka verður þetta ákvæði svo að því aðeins megi beita að ekki séu slíkir annmarkar á héraðsdómi að ómerking hans blasi við svo sem hér er raunin. Stendur þetta eitt og sér í vegi fyrir því að heimilt sé að staðfesta hinn kærða úrskurð.

Loks er þess að gæta að þeir annmarkar á meðferð máls varnaraðila sem hér hefur verið lýst eru til þess fallnar að lengja verulega þann tíma sem meðferð máls hans mun taka. Fær ekki staðist að heimilt sé að halda honum áfram í gæsluvarðhaldi við þessar aðstæður.

Samkvæmt öllu framansögðu tel ég að fella beri hinn kærða úrskurð úr gildi.

 

Úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 28. mars 2012.

Ríkissaksóknari hefur gert þá kröfu að dómfellda, X kt.[...], [...], [...], verði gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi uns dómur Hæstaréttar gengur í máli hans, þó eigi lengur en til fimmtudagsins 25. apríl 2012, kl. 16:00 á grundvelli 2. mgr. 95. gr., sbr. 3. mgr. 97. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Dómfelldi mótmælir kröfunni og krefst þess að henni verði hafnað.  

Með úrskurði dómsins upp kveðnum 1. desember sl. var dómfellda gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála allt til laugardagsins 10. desember sl. kl. 16:00 en hann hafði verið handtekinn 30. nóvember sl.  grunaður um kynferðisbrot gagnvart 11 ára gamalli dóttur sinni, A, kt. [...]. Úrskurðurinn var staðfestur með dómi Hæstaréttar Íslands upp kveðnum 5. desember sl. Með úrskurði dómsins upp kveðnum 11. desember sl. var dómfellda gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til 6. janúar sl. kl. 16:00 á grundvelli 2. mgr. 95. gr. sömu laga og var úrskurðurinn staðfestur með dómi Hæstaréttar upp kveðnum 14. desember sl.  Gæsluvarðhald dómfellda var enn framlengt á grundvelli sama lagaákvæðis með úrskurði upp kveðnum 6. janúar sl. og var honum gert að sæta gæsluvarðhaldi til föstudagsins 3. febrúar kl. 16:00. Úrskurðurinn var staðfestur með dómi Hæstaréttar upp kveðnum 11. janúar sl. Enn var gæsluvarðhald dómfellda framlengt á sama grunni og fyrr með úrskurði upp kveðnum 4. febrúar s.l. og var honum gert að sæta gæsluvarðhaldi til 2. mars sl.. Hæstiréttur staðfesti þennan úrskurð með dómi upp kveðnum 9. febrúar sl.  Með úrskurði dómsins upp kveðnum 2. mars sl. var gæsluvarðhald dómfellda enn framlengt og var því markaður tími til morguns kl. 16:00.  Úrskurðurinn var staðfestur með dóm Hæstaréttar 7. mars sl.

Í greinargerð ríkissaksóknara kemur fram að með ákæru útgefinni 5. janúar sl. hafi verið höfðað mál fyrir dóminum á hendur dómfellda fyrir kynferðisbrot gegn dóttur sinni, framin á tímabilinu maí til júlí 2011 að [...], [...]. Var dómfellda gefið að sök að hafa ítrekað látið brotaþola afklæðast, í fjögur aðgreind skipti látið hana sjúga á sér kynfærin uns hann hafði sáðlát í munn hennar, í þrjú aðgreind skipti sleikt á henni kynfærin, í eitt skipti reynt að hafa við hana endaþarmsmök og með því að hafa að minnsta kosti í tvö aðgreind skipti þreifað með höndunum á berum brjóstum hennar og jafnframt að hafa þá og í nokkur önnur skipti á sama ári spurt hana hvort brjóstin á henni væru að stækka. Þessi háttsemi dómfellda var talin varða við 1. og 2. mgr. 200. gr. og 1. og 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.  Málið hafi verið þingfest 17. janúar sl. og hafi aðalmeðferð farið fram 22. febrúar sl. Boðað hafi verið til dómsuppsögu í dag en þar sem dómur hafi ekki verið kveðinn upp innan fjögurra vikna hafi það verið endurflutt.  Dómur hafi síðan verið kveðinn upp í dag og dómfellda gert að sæta fangelsi í 4 ár auk þess sem hann hafi verið dæmdur til að greiða brotaþola 1.200.000 krónur í miskabætur.

Ríkissaksóknari telur gæsluvarðhald vera nauðsynlegt áfram vegna almannahagsmuna af sömu ástæðum og lagðar hafi verið til grundvallar í fyrrgreindum Hæstaréttardómum. Um sé að ræða ætluð gróf og endurtekin kynferðisbrot föður gegn dóttur.  Ríkissaksóknari telur að það særi réttarvitund almennings og valdi almennri hneykslan í samfélaginu ef dómfelldi, sem liggi undir sterkum rökstuddum grun um svo alvarleg kynferðisbrot gegn dóttur, gangi laus á meðan mál hans er ólokið.

Eins og rakið hefur verið hér að framan hefur dómfelldi setið í gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008.   Í dómum Hæstaréttar sem gengið hafa um gæsluvarðhald dómfellda hefur verið fallist á með héraðsdómi að álykta megi af gögnum málsins að sterkur grunur leiki á um að dómfelldi hafi framið afbrot, sem að lögum geti varðað 10 ára fangelsi og að öðrum skilyrðum 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 sé fullnægt. Dómfelldi hefur nú verið sakfelldur fyrir þau brot sem honum voru gefin að sök í ákæru og dæmdur í 4 ára fangelsi. Upplýst hefur verið fyrir dóminum að hann hafi áfrýjað dóminum til Hæstaréttar. Ríkissaksóknari krefst nú framlengingar gæsluvarðhaldsins allt til fimmtudagsins 25. apríl nk. kl. 16:00 á grundvelli 2. mgr. 95. gr., sbr. 3. mgr. 97. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Dómfelldi mótmælir kröfunni og krefst þess að henni verði hafnað.

 Dómfelldi hefur eins og að framan er rakið sætt gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 en hann hefur nú verið sakfelldur og dæmdur í 4 ára fangelsi fyrir framangreinda háttsemi. Með vísan til þess og með því að skilyrði 3. mgr. 97. gr. laganna eru uppfyllt verður krafan tekin til greina eins og nánar greinir í úrskurðarorði.

Hjörtur O Aðalsteinsson dómstjóri kvað upp þennan úrskurð.

Ú r s k u r ð a r o r ð:

Dómfelldi, X, kt. [...], skal sæta gæsluvarðhaldi uns dómur Hæstaréttar gengur í máli hans, en þó eigi lengur en til fimmtudagsins 25. apríl 2012 kl. 16:00.