Fimmtudaginn 14. mars 2013.
Nr. 654/2012.	K (Einar Hugi Bjarnason hrl.) gegn Reykjavíkurborg (Kristbjörg Stephensen hrl.)

Börn. Forsjársvipting. Gjafsókn. Aðfinnslur.

Staðfest var niðurstaða héraðsdóms um að K, sem um árabil hafði glímt við vímuefnavanda, skyldi svipt forsjá barns síns á grundvelli a. og d. liðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Hæstiréttur vísaði til þess að mál til forsjársviptingar ættu að sæta flýtimeðferð fyrir dómi samkvæmt fyrirmælum laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og laga nr. 80/2002 og fann að því að við rekstur og meðferð málsins í héraði hefði ekki verið gætt þeirra fyrirmæla.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. október 2012. Hún krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms.

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti verður ekki dæmdur. Um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fer eins og greinir í dómsorði.

Það athugist að eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi eiga mál til forsjársviptingar að sæta flýtimeðferð fyrir dómi samkvæmt XIX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 53. gr. b. barnaverndarlaga nr. 80/2002, svo sem þeim var breytt með 26. gr. laga nr. 80/2011. Hvorki fór stefndi eftir 2. mgr. 123. gr. laga nr. 91/1991 þegar stefna var gefin út í málinu né gætti héraðsdómur að sérreglum 1. mgr. 124. gr. sömu laga fyrr en því hafði verið úthlutað dómara að fram kominni greinargerð um varnir áfrýjanda. Ekki verður komist hjá að finna að þessum annmörkum á rekstri málsins.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, K, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 500.000 krónur.

Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 10. október 2012.

Mál þetta, sem dómtekið var 1. október sl., var þingfest 12. júní sl.

Stefnandi er Reykjavíkurborg, Ráðhúsi Reykjavíkur, Tjarnargötu 11, Reykjavík, vegna Barnaverndarnefndar Reykjavíkur.

Stefnda er K, [...], [...].

Dómkröfur:

Stefnandi krefst þess að stefnda verði svipt forsjá sonar síns, B, kt. [...], sem nú er vistaður á heimili á vegum Barnaverndarnefndar Reykjavíkur.

                Stefnda krefst sýknu af kröfum stefnanda. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda, samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, að viðbættum virðisaukaskatti á málflutningsþóknun.

Málavextir

                Mál þetta varðar drenginn B, sem er 18 mánaða gamall, fæddur [...] 2011. Drengurinn lýtur forsjá beggja foreldra sinna, M, kt. [...], og stefndu, K, kt. [...]. Samkvæmt gögnum málsins hafa barnaverndaryfirvöld haft afskipti af stefndu frá 14 ára aldri vegna útigangs, vímuefnaneyslu og geðrænna vandamála. Þá höfðu barnaverndaryfirvöld afskipti af stefndu á meðgöngu eftir að tilkynningar bárust um vímuefnaneyslu hennar. Í desember 2010 fór stefnda til afeitrunar á meðferðarstofnuninni á Vogi og dvaldist þar í um vikutíma. Í kjölfarið undirritaði hún meðferðaráætlun, samþykkti að sinna mæðraeftirliti, láta af vímuefnaneyslu og mæta í boðuð viðtöl hjá Barnavernd Reykjavíkur. Í janúar 2011 bárust barnavernd upplýsingar frá Landspítala um að stefnda neytti kannabisefna reglulega. Hún var í tvígang vistuð nauðug á geðdeild, í janúar og mars 2011, eftir að hafa orðið uppvís að vímuefnaneyslu. Í gögnum barnaverndar kemur fram að stefnda hafi hótað að skaða sjálfa sig og ófætt barn sitt er hún dvaldist á deildinni. Þá hafi hún hlaupið á veggi og borið kviðinn fyrir sig í því skyni að skaða barnið. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, uppkveðnum 29. mars 2011, var stefnda svipt sjálfræði í sex mánuði í því skyni að vista hana áfram nauðuga á sjúkrastofnun svo að vernda mætti heilsu ófædds barns hennar. Drengurinn fæddist viku síðar og í kjölfarið felldi Hæstiréttur Íslands úrskurð um sjálfræðissviptingu úr gildi.

                Eftir fæðingu dvaldist drengurinn á Vistheimili barna ásamt foreldrum sínum, en þau fluttu með drenginn í íbúð vistheimilisins í júlí 2011. Á fundi Barnaverndar Reykjavíkur 15. apríl 2011 lýsti stefnda vilja til að efla uppeldishæfni sína og láta af vímuefnaneyslu. Í kjölfarið undirritaði hún yfirlýsingu um vistun drengsins á vistheimilinu í tvo mánuði og samþykkti meðferðaráætlun, sem fól í sér að hún skyldi sinna greiningar- og leiðbeiningarvistun á vistheimilinu, undirgangast forsjárhæfnismat og sækja vímuefnameðferð.

Í skýrslu Davíðs Vikarssonar sálfræðings um mat á forsjárhæfni stefndu, dagsettri 30. maí 2011, er forsaga málsins rakin og gerð ítarleg grein fyrir afskiptum barnaverndaryfirvalda af málefnum stefndu og barns hennar. Fram kemur að er stefnda dvaldist á deild 33A, Landspítala, í mars 2011, hafi Brynjar Emilsson sálfræðingur verið fenginn til að meta sálræna hagi hennar með sérstöku tilliti til hæfni, eða skorts á hæfni til að axla forsjárskyldur gagnvart barninu. Komi fram í umsögn hans að ekki hafi tekist að fullvinna ítarlegt mat á forsjárhæfni. Það hafi þó verið niðurstaða sálfræðingsins að á þeim tíma sem matið var unnið hafi ekkert komið fram sem gæfi til kynna að stefnda væri hæf um að sinna forsjárskyldum sínum þegar barnið væri fætt og að fjarlægja ætti barnið úr hennar umsjá strax eftir barnsburð. Þá kemur fram að samkvæmt gögnum frá geðdeild Landspítala greinist stefnda með langvarandi fíknisjúkdóm og alvarlega persónuleikaröskun. Í niðurstöðukafla forsjárhæfnismats Davíðs Vikarssonar er rakið að stefnda hafi til lengri tíma glímt við fíkniefnavanda með meðfylgjandi hegðunarerfiðleikum og stöðnun í félags- og tilfinningaþroska. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum greinist hún með einkenni alvarlegrar persónuleikaröskunar, sem að einhverju leyti megi rekja til langvarandi neyslu fíkniefna. Í ljósi forsögu málsins megi draga þá ályktun að mikil áhætta fylgi þeim veikleikum sem hafi komið fram í hegðun og persónugerð stefndu, sérstaklega hvað varðar samskipta- og tengslamyndun, en  þessir þættir hafi sterk áhrif á forsjárhæfni hennar. Þó svo að stefnda hafi ekki sýnt barni sínu reiði eða ofbeldi eftir að það kom í heiminn gefi forsagan og núverandi staða hennar til kynna að hún hafi lítið mótlætisþol, tilhneigingu til mikilla átaka og sterkra reiðiviðbragða í samskiptum og setji það hana í áhættuhóp gagnvart því að sýna barni sínu óábyrga hegðun. Í ljósi þess hve skammt var liðið frá því stefnda var í neyslu og sýndi af sér hættulega hegðun var það mat sálfræðingsins að sálrænir hagir hennar væru með þeim hætti að hæfni hennar til að sinna forsjárskyldum sínum væri verulega skert og hún væri ekki tilbúin til að sinna þeim skyldum. Lagði sálfræðingurinn til að barnið yrði vistað hjá fósturforeldrum þar til sýnt yrði fram á að stefnda hefði náð sálrænu jafnvægi og væri fær um að sinna „edrúmennsku“ til lengri tíma.

Á meðferðarfundi starfsmanna Barnaverndar Reykjavíkur 1. júní 2011 varð niðurstaðan sú að í ljósi alls þess sem fram hefði komið í máli stefndu frá upphafi, af fyrirliggjandi gögnum, í ljósi ungs aldurs barnsins og þess mikilvæga geðtengslamyndunartíma barnsins, sem framundan væri við umönnunaraðila, væri fullreynt að stefnda gæti farið með forsjá sonar síns. Lögðu starfsmenn til að leitað yrði eftir samþykki stefndu fyrir því að drengnum yrði komið í varanlegt fóstur. Að öðrum kosti yrði þess krafist fyrir dómi að hún yrði svipt forsjá sonar síns.

Með yfirlýsingu, sem stefnda undirritaði 3. júní 2011, samþykkti hún vistun sonar síns á Vistheimili barna um tveggja vikna skeið. Í kjölfarið hóf hún vímuefnameðferð á dagdeild Landspítala á Teigi, sem lauk 14. júlí 2011. Stefnda undirritaði síðan yfirlýsingu um áframhaldandi vistun drengsins á vistheimilinu til 6. september 2011 og flutti ásamt barnsföður sínum í íbúð vistheimilisins. Á fundi Barnaverndar Reykjavíkur 25. ágúst kom fram að markmiðum með vistun fjölskyldunnar á vistheimilinu hafi verið talið náð. Ekkert hafi virst því til fyrirstöðu að vistun þeirra lyki, að foreldrar tækju alfarið ábyrgð á drengnum og flyttu á heimili móðurömmu, sem hefði lýst sig reiðubúna að styðja fjölskylduna. Foreldrar og barn dvöldust á heimili foreldra stefndu frá því í september 2011 uns þau fluttu í leiguhúsnæði í desembermánuði sl. Hinn 23. febrúar bárust barnaverndaryfirvöldum upplýsingar frá lögreglu um afskipti af heimili fjölskyldunnar 6. sama mánaðar. Kom fram að lögregla hefði verið kölluð til vegna heimiliserja. Á heimilinu hefðu fundist kannabisefni, amfetamín, ofskynjunarsveppir og kannabisplöntur í ræktun. Ekki hafi komið fram hvort drengurinn var á heimilinu í umrætt sinn. Starfsmenn barnaverndar fóru á heimilið og ræddu við barnsföður stefndu. Kom fram hjá honum að þau stefnda hefðu verið í neyslu kannabisefna um tveggja til þriggja mánaða skeið. Einnig hefðu þau neytt örvandi efna. Haft var samband við móðurömmu, sem upplýsti að drengurinn hefði verið hjá sér í rúma viku.

Á fundi Barnaverndar Reykjavíkur 24. febrúar samþykktu stefnda og barnsfaðir hennar að drengurinn yrði vistaður á fósturheimili, hjá móðurömmu, um mánaðarskeið. Hinn 28. sama mánaðar barst tilkynning undir nafnleynd um ítrekuð læti frá leiguíbúð stefndu og barnsföður hennar, og að megna lykt, mögulega hasslykt, legði frá íbúðinni. Sama dag bárust upplýsingar frá heilsugæslu um að drengurinn hefði hvorki mætt í bólusetningu né í tíma hjá lækni, en ítrekað hefði verið reynt að ná í foreldra hans og það loks gengið. Hafi drengurinn komið í fylgd móðursystur í 10 mánaða skoðun og bólusetningu hinn 16. febrúar. Engar athugasemdir hafi verið gerðar við vöxt, þroska eða aðbúnað drengsins. Á fundi hjá barnavernd 5. mars viðurkenndu stefnda og barnsfaðir hennar að hafa neytt kannabisefna undanfarið, en faðir drengsins greindi frá því að hann stefndi á langtíma vímuefnameðferð.

Á fundi Barnaverndarnefndar Reykjavíkur 20. mars kom fram að stefnda og barnsfaðir hennar hefðu slitið samvistir og að hann hygðist leita sér vímuefnameðferðar. Stefnda og barnsfaðir hennar höfnuðu tillögum starfsmanna um vistun drengsins í varanlegu fóstri. Kemur fram í fundargerð að stefnda hafi sett það skilyrði fyrir samþykki sínu að drengurinn yrði vistaður hjá nákomnum, helst móðurömmu. Faðir drengsins samþykkti að hann yrði í tímabundnu fóstri í sex mánuði. Stefnda undirritaði hins vegar hvorki yfirlýsingu um vistun utan heimilis, né meðferðaráætlun.

Í málinu er skýrsla lögreglu, dagsett 2. apríl 2012, þar sem kemur fram að frá 19. mars sl. hafi lögregla sjö sinnum haft afskipti af málefnum stefndu. Þann dag hefði stefnda haft samband og tilkynnt að barnsfaðir hennar héldi henni nauðugri í bifreið. Hún hefði talað samhengislaust og eftirgrennslan hefði leitt í ljós að tilkynningin var orðum aukin. Þremur dögum síðar hefði afi stefndu óskað aðstoðar vegna stefndu, sem hefði reynst vera í annarlegu ástandi, sparkað í bifreiðar og haft á orði að svipta sig og aðra lífi. Stefnda hefði verið handtekin, en látin laus eftir viðtal. Sama dag hefði verið óskað aðstoðar lögreglu í íbúð þar sem maður hefði [...]. Á vettvangi hefðu stefnda og barnsfaðir hennar hist fyrir og hefði hann verið með áverka sem mikið blæddi úr. Þau hefðu verið í mjög annarlegu ástandi og brugðist ókvæða við afskiptum lögreglu. Hefði piparúða verið beitt til að yfirbuga þau, svo að flytja mætti barnsföður stefndu á slysadeild. Nokkrum dögum síðar hefði móðir stefndu óskað aðstoðar þar sem stefnda hefði fengið æðiskast eftir mikla óreglu, auk þess sem tilkynnt hefði verið um innbrot og eignaspjöll í íbúðarhúsnæði, sem hún var grunuð um. Hinn 29. mars var í tvígang óskað aðstoðar lögreglu vegna stefndu, fyrst af móður hennar, en síðar um daginn af móðurömmu. Reyndist stefnda vera undir miklum vímuáhrifum og var hún vistuð í fangaklefa í kjölfar síðara útkallsins.

Á fundi Barnaverndarnefndar Reykjavíkur 17. apríl var lögð fram tillaga starfsmanna um að stefnda yrði svipt forsjá sonar síns. Stefnda mætti ekki á fundinn og boðaði ekki forföll, en lögmaður hennar andmælti tillögunni fyrir hennar hönd. Kom fram hjá starfsmanni barnaverndar að talið væri fullreynt að ná samvinnu við stefndu. Hún væri í neyslu og ekki tilbúin að fara í meðferð að svo stöddu. Var það niðurstaða barnaverndarnefndar, með hliðsjón af gögnum málsins, forsögu þess, fyrirliggjandi forsjárhæfnismati, og í ljósi þess að ekki hefði náðst samvinna við stefndu um stuðningsúrræði, að fullreynt væri með stuðning á grundvelli barnaverndarlaga. Taldi nefndin það þjóna hagsmunum drengsins að móðir hans yrði svipt forsjá hans. Með úrskurði nefndarinnar var ákveðið að drengurinn skyldi vistaður á heimili á vegum nefndarinnar í tvo mánuði. Hann hefur síðan verið vistaður á heimili föðurforeldra sinna, en umgengni við móðurfjölskyldu verið tryggð. Hafa föðurforeldrar drengsins sótt um það til Barnaverndarstofu að verða fósturforeldrar hans.

Í dagál starfsmanns barnaverndar um símtal við stefndu 27. apríl kemur fram að stefndu hafi verið gerð grein fyrir því að hún eigi rétt á umgengni við drenginn og geti sótt um slíkt haldi hún vímuefnabindindi. Í dagál um símtal 29. maí kemur fram að stefnda hafi ekki sýnt skilning á nauðsyn þess að hætta vímuefnaneyslu. Stefnda hafi verið æst og talað samhengislaust. Hún hafi greint frá því að hún hafi reynt að fara í meðferð, en gefist upp eftir þrjá daga.

Stefnda gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins, sem og vitnin Sigurður Örn Magnússon, ráðgjafi hjá Barnavernd Reykjavíkur, Davíð Vikarsson sálfræðingur og Elísabet Guðrún Snorradóttir, félagsráðgjafi hjá Barnavernd Reykjavíkur.

Málsástæður og lagarök stefnanda

                Stefnandi byggir kröfu sína á því að uppfyllt séu skilyrði a- og d-liðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Telur hann að stuðningsaðgerðir á grundvelli laganna dugi ekki til að tryggja öryggi og fullnægjandi uppeldisskilyrði B til frambúðar á heimili stefndu. Gögn málsins sýni að stefnda sé óhæf til að annast son sinn. Ítrekað hafi verið reynt að aðstoða stefndu við að bæta uppeldishæfni sína, en sú aðstoð hafi ekki gagnast henni. Stefnda hafi ekki nýtt sér þau úrræði sem eru í boði og neitað að vera til samvinnu við barnaverndaryfirvöld. Í ljósi forsögu málsins og ástands stefndu sé talið að öryggi drengsins sé ógnað í umsjá hennar og lífi hans stefnt í tvísýnu. Þá telur stefnandi að gögn málsins sýni að daglegri umönnun drengsins, heilsu hans og þroska, sé stefnt í verulega hættu, fari stefnda með forsjá hans.

                Stefnandi telur hagsmuni drengsins horfa til þess að stefnda verði svipt forsjá hans og að hann verði vistaður á heimili hjá nákomnum, þar sem vel sé hlúð að honum og öryggi hans og réttur til viðunandi uppeldis og umönnunar séu tryggð. Of mikil og óforsvaranleg áhætta felist í því að láta stefndu fara með forsjá sonar síns. Gögn málsins sýni að aðbúnaður drengsins og samskiptavandi við stefndu sé óforsvaranlegur. Velferð drengsins verði stefnt í tvísýnu fari stefnda með forsjá hans.

Að mati stefnanda hefur verið leitast við að eiga góða samvinnu við stefndu um málið. Þá hafi verið leitast við að beita eins vægum úrræðum gagnvart stefndu og unnt hefur verið. Stefnandi telur stuðningsaðgerðir í því skyni að bæta forsjárhæfni stefndu fullreyndar, en hún hafi ekki verið til samvinnu í því efni. Séu önnur barnaverndarúrræði en forsjársvipting því ekki tæk nú, en brýna nauðsyn beri til að skapa drengnum til frambúðar það öryggi og umönnun sem hann á rétt á að búa við lögum samkvæmt. Stuðningsúrræði sem stefnandi hefur yfir að ráða geti ekki megnað að skapa drengnum þau uppeldisskilyrði, sem hann á skýlausan rétt á hjá stefndu. Að mati stefnanda hafi vægustu ráðstöfunum ávallt verið beitt til að ná þeim markmiðum sem að er stefnt og er krafa stefnanda sett fram samkvæmt fortakslausu ákvæði 1. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga. Stefnda hafi alfarið lagst gegn því að eiga frekari samvinnu við stefnanda, sem sé nauðugur einn sá kostur að krefjast forsjársviptingar.

                Stefnandi bendir á að það séu frumréttindi barna að búa við stöðugleika í uppvexti og þroskavænleg skilyrði. Það sé skylda foreldra, sbr. 2. mgr. 1. gr. barnaverndarlaga, að sýna börnum virðingu og umhyggju, auk þess sem óheimilt er með öllu að beita börn ofbeldi eða annarri vanvirðandi háttsemi. Forsjárréttur foreldra takmarkist af þeim mannréttindum barna að njóta forsvaranlegra uppeldisskilyrða. Hagsmunir barns vegi þyngra en hagsmunir foreldris. Það sé grundvallarregla í íslenskum barnarétti og komi einnig fram í þeim alþjóðlegu sáttmálum sem Ísland er aðili að. Þá sé hinu opinbera skylt að veita börnum vernd.

Um lagarök vísar stefnandi til stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, barnaverndarlaga nr. 80/2002, Samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 18/1992, 2. mgr. 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 og Alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, sbr. lög nr. 10/1979. Þá vísar stefnandi sérstaklega til meginreglna í barnaverndarrétti, sbr. 4. gr. barnaverndarlaga og a- og d-liða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga.

Málsástæður og lagarök stefndu

Stefnda telur að ekki séu fyrir hendi lögmæt skilyrði til að svipta hana forsjá sonar síns. Hún telur forsjársviptingu andstæða hagmunum drengsins, auk þess sem beita megi öðrum og vægari úrræðum. Forsjársvipting fari augljóslega í bága við meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar og meginreglur barnaverndarlaga.

Krafa stefndu um að dómkröfum stefnanda verði hafnað er reist á því að forsjársvipting brjóti gegn meðalhófsreglu barnaverndar- og stjórnsýslulaga, enda hafi vægari úrræði laganna ekki verið fullreynd. Ekkert liggi fyrir í málinu um að nægilega hafi verið reynt að beita þeim stuðningsúrræðum, sem barnaverndarlög kveði á um. Það samrýmist markmiði barnaverndarlaga að sameina stefndu og son hennar, en það sjónarmið hafi ekki verið haft að leiðarljósi við meðferð málsins.

Stefnda reisir kröfu sína aðallega á því að skilyrði a- og d-liða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 séu ekki uppfyllt. Því skorti lagastoð fyrir því að svipta hana forsjá sonar síns. Ekkert liggi fyrir í málinu um að daglegri umönnun, uppeldi eða samskiptum stefndu og sonar hennar sé verulega ábótavant í skilningi a-liðar nefnds lagaákvæðis. Þá fari því fjarri að skilyrði d-liðar ákvæðisins sé fullnægt, enda verði ráðið af orðalagi þess að verulega miklar sönnunarkröfur verði gerðar til þess að þau atvik sem vísað er til verði talin vera fyrir hendi.

                Stefnda telur að í málinu hafi verið brotið gegn meðalhófsreglu 2. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga. Unnt hefði verið að beita vægara úrræði samkvæmt 28. gr. barnaverndarlaga. Telur stefnda að henni hafi ekki verið veitt nægilegt færi á að takast á við vímuefnavanda sinn.

                Þá telur stefnda að kröfur stefnanda séu í andstöðu við 2. gr. barnaverndarlaga, þar sem m.a. komi fram að það sé markmið laganna að styrkja fjölskyldur í uppeldishlutverki sínu. Stefnda bendir á að forsjársvipting sé alvarlegt inngrip og beri ekki að taka slíka kröfu til greina nema ríkar ástæður séu til, enda sé hverju barni eðlilegt að alast upp hjá eigin foreldrum.

                Með vísan til framangreinds telur stefnda að ekki séu lagaskilyrði fyrir því að svipta hana forsjá sonar síns. Þá eigi stefnandi þess kost að beita vægari úrræðum en forsjársviptingu, þannig að fjölskyldunni verði ekki sundrað. Mikilvægur tími sé framundan hvað varðar tengslamyndum móður og barns og varði það stefndu öllu að hún verði ekki svipt þeim möguleika að koma lífi sínu á réttan kjöl og annast son sinn.

Niðurstaða

Við flutning málsins fyrir dómi beindi lögmaður stefndu því til dómsins að unnt væri að vísa málinu frá dómi ex officio þar sem stefnandi hefði ekki við upphaf málsmeðferðar gætt ákvæða XIX. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 um flýtimeðferð. Mál þetta var höfðað með stefnu útgefinni 8. júní 2012 og tekið fram að óskað væri flýtimeðferðar þess, sbr. 53. gr. b. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Ekki var gætt ákvæða 2. mgr. 123. gr. laga um meðferð einkamála við útgáfu stefnunnar og réttarstefna var ekki gefin út. Málið var þingfest á reglulegu dómþingi 12. júní sl. og lögmanni stefndu þá veittur frestur til 4. september sl. til að skila greinargerð í málinu. Af hálfu stefndu voru ekki gerðar athugasemdir við meðferð málsins og var greinargerð lögmanns hennar lögð fram á reglulegu dómþingi 4. september sl. Málinu var úthlutað til dómara 10. september sl. og hefur meðferð þess eftir það verið flýtt sem kostur er. Verður ekki talið að það varði frávísun málsins þótt ekki hafi verið gætt lagareglna um flýtimeðferð við upphaf málsmeðferðar. 

Í málinu gerir stefnandi þá kröfu að stefnda, K, verði svipt forsjá sonar síns, B, á grundvelli a- og d-liða 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Stefnda krefst sýknu af kröfum stefnanda á þeim grundvelli að ekki sé fullnægt skilyrðum tilvitnaðra lagaákvæða til þess að svipta hana forsjá drengsins. Þá hafi stefnandi hvorki séð til þess að málið sé nægilega upplýst, sbr. 1. mgr. 56. gr. barnaverndarlaga, né gætt meðalhófs við meðferð þess, sbr. 7. mgr. 4. gr. og 2. mgr. 29. gr. laganna.

Stefnda gaf skýrslu fyrir dóminum og kom fram hjá henni að hún neytti vímuefna að staðaldri, einkum kannabisefna. Kvaðst hún síðast hafa reykt kannabis daginn áður og um nóttina. Stefnda kvaðst hafa lagst inn á deild 33A á Landspítala til vímuefnameðferðar síðastliðið sumar, en hún hefði yfirgefið sjúkrahúsið þremur dögum síðar. Spurð hvort hún væri tilbúin að leggjast inn á meðferðarstofnun kvað hún svo ekki vera, en svaraði síðar sömu spurningu játandi. Hún kvaðst ekki geta unnið með barnaverndaryfirvöldum og lýsti afar neikvæðu viðhorfi í garð starfsfólks Vistheimilis barna. Stefnda kvaðst ekki hafa hitt son sinn eftir að hann var vistaður á heimili föðurafa síns, en henni hefði verið tjáð að hún mætti ekki hitta drenginn á meðan hún væri í vímuefnaneyslu. Spurð um búsetu kvaðst stefnda hafa aðgang að húsnæði uppi í sveit og á fleiri en einum stað á höfuðborgarsvæðinu. Spurð hvort hún myndi geta fallist á vistun drengsins utan heimilis í 12 mánuði svaraði hún því játandi. Hún kvaðst þó ekki geta samþykkt að drengnum yrði ráðstafað í fóstur. Er stefnda var spurð að því hvers hún teldi að drengurinn þarfnaðist frá henni svaraði hún: „Ég þyrfti náttúrulega að lesa fleiri foreldrabækur.“ Spurð hvort hún teldi drenginn þarfnast ástar og umhyggju frá henni svaraði hún: „Já það væri betra“ og er hún var spurð hvort hún teldi að hann þarfnaðist einhvers fleira svaraði hún: „Vá þetta er erfið spurning.“ Stefnda kvaðst telja best fyrir drenginn að vera hjá sér. Hún teldi aðstæður sínar þannig að hún gæti haft drenginn hjá sér, enda hefði hún lykla að húsi uppi í sveit. Þó langaði hana til að fá sér íbúð í bænum, en ekki „eitthvað sveitabrak“. Hún kvaðst vilja hafa foreldra sína sem „backup“ þannig að hún gæti sent drenginn til þeirra þegar hún væri í neyslu, enda gæti hún ekki hugsað um hann þegar þannig stæði á.

Sigurður Örn Magnússon, ráðgjafi hjá Barnavernd Reykjavíkur, kvaðst hafa unnið að máli stefndu frá því í nóvember 2010 til marsmánaðar 2012. Hann lýsti stuðnings- og meðferðarúrræðum sem starfsmenn barnaverndar hefðu beitt, sem að framan er rakið. Vitnið kvaðst hafa farið á heimili stefndu og barnsföður hennar eftir að tilkynning barst frá lögreglu 23. febrúar 2012. Hann hefði rætt við barnsföður stefndu sem hefði viðurkennt að þau hefðu fallið á vímuefnabindindi tveimur til þremur mánuðum fyrr. Hefði komið fram hjá honum að þau stefnda neyttu kannabisefna reglulega og hefðu einnig neytt örvandi efna. Tæki og tól til fíkniefnaneyslu hefðu verið í íbúðinni og aðstæður þar með öllu óviðunandi. Vitnið kvaðst ekki telja þörf á að vinna nýtt forsjárhæfnismat vegna stefndu, enda hefðu engar breytingar orðið á högum hennar.

Davíð Vikarsson sálfræðingur gerði grein fyrir mati sem hann vann á forsjárhæfni stefndu, og að framan greinir. Vitnið kvað gögn málsins bera með sér að persónuleikaeinkenni stefndu, sem lýsi sér í litlu mótlætisþoli, tilhneigingu til mikilla átaka og sterkra reiðiviðbragða í samskiptum, hafi komið snemma fram eða um 14 ára aldur. Þessi einkenni hafi sennilega magnast með áralangri vímuefnaneyslu stefndu, en þau torveldi jafnframt meðferð hennar. Þá kvaðst vitnið óttast að m.a. sterk reiðiviðbrögð geti beinst gegn barninu og vísaði hann í því sambandi til atviks er átt hefði sér stað er stefnda dvaldist á geðdeild á meðgöngunni.

                Elísabet Guðrún Snorradóttir, félagsráðgjafi hjá Barnavernd Reykjavíkur, kvaðst hafa komið að málinu 23. febrúar sl., er hún fór með Sigurði Erni Magnússyni á heimili stefndu og barnsföður hennar. Vitnið kvaðst hafa fylgst með stefndu síðan. Erfitt sé að hafa uppi á stefndu, en hún hafi þó samband af og til. Ekki sé gott að átta sig á því hvað stefnda sé að vilja þegar hún hafi samband, en hún sé jafnan samhengislaus í tali. Stefnda geri sér grein fyrir því að hún fái ekki að umgangast son sinn á meðan hún er í neyslu. Hún hafi sagt vitninu að hún ætli ekki að hætta í neyslu og lýst því sem eigingirni sinni að hún kjósi frekar að halda áfram í neyslu en að eiga samskipti við son sinn. Hún hafi ekki farið leynt með að hún kjósi fíknina fram yfir drenginn. Vitnið kvað stefndu ekkert hafa unnið í sínum málum síðan drengurinn var vistaður á heimili föðurafa síns. Hún hefði lagst inn á geðdeild síðastliðið sumar, en farið þaðan eftir tveggja eða þriggja daga dvöl. Þá hefði hún fengið inni á geðdeild í lok marsmánaðar, en hún hefði ekki nýtt sér þá aðstoð sem henni var boðin. Vitnið kvaðst ekki telja stefndu hafa hag að því að gangast undir forsjárhæfnismat að nýju þar sem hún sé í viðvarandi vímuefnaneyslu. Þá kom fram hjá vitninu að drengurinn virðist hafa aðlagast fjölskyldu föðurafa vel og líðan hans á heimili og leikskóla sé góð.

                Barnaverndaryfirvöld hafa haft afskipti af málefnum stefndu frá því á meðgöngu, en samkvæmt gögnum málsins neytti hún reglulega vímuefna á þeim tíma og reyndi að skaða barnið er hún var vistuð á lokaðri geðdeild. Svo sem rakið hefur verið nutu stefnda og barnsfaðir hennar mikils stuðnings barnaverndaryfirvalda eftir fæðingu drengsins og dvöldust þau um lengri tíma á Vistheimili barna og síðar í foreldrahúsum. Stefnda og barnsfaðir hennar féllu á vímuefnabindindi um það leyti sem þau fluttu í leiguíbúð með drenginn síðla árs 2011, en þá fyrst reyndi á að þau önnuðust drenginn ein síns liðs. Af gögnum málsins og skýrslum stefndu og vitna fyrir dóminum verður ráðið að stefnda hefur eftir það verið í viðvarandi vímuefnaneyslu og á hún sér ekki fastan samastað. Hún hefur ekki leitað sér meðferðar vegna fíknisjúkdóms síns. Þykir sýnt að stefnda er ófær um að veita syni sínum þá vernd og umönnun sem hann á rétt á samkvæmt 1. gr. barnaverndarlaga. Telst hún augljóslega vanhæf til að fara með forsjá drengsins.

Ekki verður fallist á það með stefndu að stefnandi hafi ekki séð til þess að málið sé nægilega upplýst, sbr. 1. mgr. 56. gr. barnaverndarlaga, en atvikum málsins er ítarlega lýst í stefnu, þ.m.t. aðkomu barnaverndaryfirvalda að því. Eins og högum stefndu er háttað verður ekki talið að þörf hafi verið á því að vinna nýtt mat á forsjárhæfni hennar. Var stefndu auk þess í lófa lagið að krefjast dómkvaðningar matsmanna í því skyni. Þá telst sýnt fram á, með gögnum málsins, að reynt hafi verið til hlítar að beita öðrum og vægari úrræðum sem ekki hafa borið árangur, sbr. 7. mgr. 4. gr. og 2. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga.

Samkvæmt því sem að framan er rakið og með hagsmuni drengsins B að leiðarljósi verður að fallast á það með stefnanda að uppfyllt séu skilyrði a- og d-liða 29. gr. barnaverndarlaga til að svipta stefndu forsjá drengsins. Verður krafa stefnanda því tekin til greina.

Stefnandi krefst ekki málskostnaðar. Gjafsóknarkostnaður stefndu, þ.e. þóknun lögmanns hennar, Einars Huga Bjarnasonar hrl., 930.465 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði.

Dóminn kveða upp Ragnheiður Harðardóttir héraðsdómari og sálfræðingarnir Aðalsteinn Sigfússon og Ragna Ólafsdóttir.

D Ó M S O R Ð :

                Stefnda, K, er svipt forsjá sonar síns, B, kt. [...].

                Gjafsóknarkostnaður stefndu, þ.e. þóknun lögmanns hennar, Einars Huga Bjarnasonar hrl., 930.465 krónur, greiðist úr ríkissjóði.