Föstudaginn 12. apríl 2013.
Nr. 224/2013.	A (Þyrí Steingrímsdóttir hrl.) gegn Barnaverndarnefnd Kópavogs (Sigurður Sigurjónsson hrl.)

Kærumál. Barnavernd. Vistun barns. Gjafsókn.

Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms þar sem barnaverndarnefnd var heimilað að vista dóttur A utan heimilis hennar í 12 mánuði.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Árni Kolbeinsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. mars 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 3. apríl sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 18. mars 2013, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að dætur sóknaraðila, B og C, verði vistaðar utan heimilis sóknaraðila í tólf mánuði frá 18 mars 2013. Kæruheimild er í 1. mgr. 64. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi hvað varðar vistun C utan heimilis, en til vara að vistun barnsins verði markaður skemmri tími. Þá krefst hún kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt. 

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.

Málsatvikum er lýst í hinum kærða úrskurði, en kæra þessi tekur einvörðungu til yngri dóttur sóknaraðila, C.

Af gögnum málsins verður ráðið að ein meginástæða afskipta varnaraðila af málefnum dætra sóknaraðila hafi verið grunur um að sóknaraðili glímdi við geðræn veikindi og að þau veikindi hefðu áhrif á getu hennar til að annast dætur sínar. Í áætlun varnaraðila 7. júní 2012 um meðferð máls samkvæmt 23. gr. barnaverndarlaga, sem sóknaraðili ritaði undir kom fram að við könnun máls hefði ítrekað verið reynt að fá sóknaraðila til að þiggja meðferð vegna geðrænna erfiðleika án teljandi árangurs. Markmið þeirrar áætlunar var að styðja sóknaraðila í uppeldishlutverkinu, meðal annars með því að veita henni stuðning inn á heimilið og fá hana til að sækja slíka meðferð. Í einhliða meðferðaráætlun varnaraðila 26. október 2012 var ítrekað að sóknaraðili þyrfti að fá greiningu og meðferð vegna geðrænna erfiðleika. Þar var jafnframt gert ráð fyrir fjárhagslegum og félagslegum stuðningi af hálfu varnaraðila. Einnig að sóknaraðili samþykkti að gangast undir foreldrahæfnismat, en hún hefur ekki verið reiðubúin til þess fyrr en nýlega. Auk fyrrgreindra úrræða varnaraðila kvað hann upp úrskurð 13. desember 2012 á grundvelli b. liðar 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga, um vistun dætra sóknaraðila í tvo mánuði utan heimilis. Þrátt fyrir þetta verður af gögnum málsins ráðið að sóknaraðili hafi ekki gengist undir greiningu vegna hugsanlegra geðrænna veikinda og einungis að litlu leyti verið til samvinnu við varnaraðila um þau úrræði sem hann hefur lagt til. Meðal gagna málsins er skýrsla starfsmanns varnaraðila 13. apríl 2012, sem gerð var vegna símtals við yfirlækni heilsugæslunnar í Kópavogi. Í skýrslunni kemur fram að yfirlæknirinn hafi greint frá áhyggjum af velferð dætra sóknaraðila vegna ástands hennar. Þá liggja fyrir tölvuskeyti tilsjónarmanns sóknaraðila til varnaraðila, þar sem greint er orðrétt frá símskilaboðum sóknaraðila til tilsjónarmannsins, sem og bréf skólastjóra 24. apríl 2012 við skóla sem dóttir sóknaraðila sækir, þar sem óskað er eftir því að heimilisaðstæður hennar verði kannaðar. Renna gögn þessi stoðum undir mat varnaraðila á þörf sóknaraðila fyrir læknisaðstoð vegna hugsanlegra geðrænna veikinda hennar.

Að öllu framangreindu virtu er ástæða til að óttast að velferð og hagsmunum dóttur sóknaraðila sé stefnt í hættu í hennar umsjá, að óbreyttu ástandi sóknaraðila. Varnaraðili hefur þegar reynt vægari úrræði til aðstoðar sóknaraðila en krafist er í máli þessu. Því verður niðurstaða hins kærða úrskurðar um vistun dóttur sóknaraðila utan heimilis staðfest á þann hátt sem í dómsorði greinir.

Rétt er að kærumálskostnaður falli niður, en um gjafsóknarkostnað sóknaraðila fyrir Hæstarétti fer eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

          Hinn kærði úrskurður er staðfestur að því er varðar vistun C utan heimilis.

          Kærumálskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður sóknaraðila fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, 130.000 krónur.

Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 18. mars 2013.

Mál þetta var þingfest 19. febrúar 2013 og tekið til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi 12. mars síðastliðinn. Sóknaraðili er barnaverndarnefnd Kópavogs, Fannborg 4, Kópavogi. Varnaraðilar eru A og B, [...], [...].

Sóknaraðili krefst þess að A, f.h. ólögráða dætra sinna, B og C, verði gert að þola framhald vistunar dætra sinna utan heimilis í 12 mánuði frá úrskurðardegi að telja.

Varnaraðilinn, A, krefst þess aðallega að hafnað verði kröfu sóknaraðila um að stúlkan C verði vistuð utan heimilis í 12 mánuði. Til vara er þess krafist að vistun verði markaður skemmri tími en 12 mánuðir. Þá er krafist málskostnaðar óháð gjafsóknarleyfi.

Varnaraðilinn, B, gerir ekki kröfur í málinu. 

I

Þann 13. desember 2012 kvað sóknaraðili upp úrskurð þess efnis að börnin B, kt. [...] og C, kt. [...] skyldu vistuð utan heimilis varnaraðila í allt að tvo mánuði frá og með 13. desember 2012 að telja.

Í svonefndri greinargerð sem lögð var fyrir barnaverndarnefnd Kópavogs 25. október 2012 er rakin vinnsla málsins hjá nefndinni. Þar segir meðal annars að vaxandi áhyggjur séu af andlegri heilsu varnaraðila og getu hennar til að höndla daglegt líf. Sé ástand hennar langvarandi og hafi farið versnandi á meðan málið hafi verið til meðferðar hjá nefndinni. Sérstakar áhyggjur séu af aðstæðum dætra varnaraðila og getu hennar til að annast þær. Þá segir að tilkynningar vegna dætranna hafi borist nefndinni vegna heimilisofbeldis 5. mars 2012 og í kjölfarið hafi komið fram áhyggjur af andlegri heilsu varnaraðila, A og efasemdir um getu hennar til að skapa dætrum sínum fullnægjandi uppeldisaðstæður. Þegar tilkynningar hafi borist hafi mál dætranna verið í vinnslu hjá barnavernd Kópavogs vegna ætlaðrar kynferðislegrar misnotkunar. Ekki hafi verið talin ástæða til að aðhafast frekar í máli C en gerðar hafi verið tilraunir til að fá B í viðtöl, án árangurs. Stöðugt hafi verið unnið í málinu allt frá upphafi með stuðningi og eftirliti. Umsagnir þeirra sem þekktu til dætranna hafi bent til að þær hafi liðið fyrir ástand varnaraðila og hefðu gert í langan tíma.

Þann 8. mars 2012 ræddi fyrrverandi eiginmaður varnaraðila við barnaverndarnefnd, lýsti áhyggjum sínum af aðstæðum dætranna á heimili varnaraðila, kvað hana haldna geðklofa og þurfa að komast undir læknishendur. Greindi hann frá því að hann væri [...] og hefði reynt að fá varnaraðila til að leita sér meðferðar. Hann hefði einnig leitað leiða til að svipta hana sjálfræði og leggja hana inn á geðdeild en án árangurs. Geðlæknir sem hann hefði fengið til að ræða við varnaraðila hefði ekki talið hana í geðrofi og skilyrði til sviptingar því ekki fyrir hendi.

Dagana 13. og 17. apríl 2012 hafði yfirlæknir heilsugæslustöðvarinnar [...] samband við sóknaraðila, lýsti áhyggjum af velferð dætranna og getu varnaraðila til að annast þær.

Í bréfi skólastjóra [...] til sóknaraðila, dagsettu 24. apríl 2012, er óskað eftir því að heimilisaðstæður C verði athugaðar. Þar segir að fósturfaðir hennar hafi greint starfsfólki skólans frá því að andlegt ástand varnaraðila væri ekki gott. Eftir að skólastjóri hafi rætt við föður C hafi hann talið að þörf væri á aðstoð sóknaraðila. Í bréfi skólastjóra sama skóla til sóknaraðila, dagsettu 10. október 2012, var á ný tilkynnt um slæma líðan C, áhyggjur af ástandi á heimili hennar og heilsu varnaraðila, auk þess sem stúlkan mætti iðulega of seint í skólann eða tilkynnt væri um veikindi hennar án þess að hún væri veik. Orðrétt segir meðal annars í bréfinu: „Ástandið á þessu heimili er farið að smita út frá sér inn á önnur heimili. Foreldrar eru farnir að hafa áhyggjur af því hvernig þeir eiga að bregðast við og hvort þeir eiga að leyfa sínum börnum að umgangast C.“

Samkvæmt úrskurði barnaverndarnefndar voru gerðar einhliða áætlanir í málum dætra varnaraðila 26. október 2012 og giltu þær í einn mánuð. Í þeim áætlunum var varnaraðila gert að sækja greiningu og meðferð vegna geðrænna erfiðleika, gert að undirgangast foreldrafærnimat, samþykkja tilsjón inn á heimilið þrisvar sinnum í viku, samþykkja að báðar stúlkurnar nytu aðstoðar persónulegs ráðgjafa, samþykkja að B fengi sálfræðimeðferð vegna ætlaðrar kynferðislegrar misnotkunar og að mál hennar yrði kært til lögreglu, að vinna að því að fá dvalarleyfi í landinu, vinna að því að bæta heilsu sína og vinnugetu svo hún geti framfleytt sér og börnunum og að samþykkja samvinnu barnaverndarstarfsmanna við aðra þá aðila sem kæmu að málefnum fjölskyldunnar.

Heldur sóknaraðili því fram að það eina af þessum áætlunum sem hafi verið uppfyllt hafi verið að ætluð kynferðisleg misnotkun á B hafi verið kærð til lögreglu. Hún hafi um tíma notið aðstoðar persónulegs ráðgjafa sem hafi keyrt hana í viðtöl hjá sálfræðingi. Hinn 31. október 2012 hafi beiðni um forsjárhæfnimat verið send til sálfræðings. Hafi varnaraðili verið boðuð í viðtal 26. nóvember 2012 en hún hafi hvorki mætt né boðað forföll. Í samvinnu við lögmann varnaraðila hafi verið reynt að fá hana til að undirgangast matið og leita sér aðstoðar vegna geðrænna vandamála. Þeirri málaleitan hafi varnaraðili í upphafi svarað játandi. Hún hafi síðan neitað að undirgangast matið og sækja sér aðstoð eða greiningu vegna geðrænna vandamála. Hafi hún viljað fá aðstoð vegna líkamlegra veikinda og fjárhagsörðugleika en ekki talið sig eiga við geðrænan vanda að stríða. Skilningur varnaraðila á afskiptum barnaverndar Kópavogs hafi verið sá að verið sé að misnota aðstæður hennar og níðast á henni. Varnaraðili telji að B þurfi að fá aðstoð vegna ætlaðrar kynferðislegrar misnotkunar. Reynt hafi verið að fá varnaraðila á fund hjá sóknaraðila án árangurs. Í viðtölum starfsmanns sóknaraðila við varnaraðila í síma hafi hún verið æst, jafnvel öskrað og skellt á. Hún virðist haldin  ranghugmyndum og samsæriskenningum og hafi hótað starfsmanni nefndarinnar persónulegri lögsókn. Hafi tilsjónaraðili varnaraðila hætt samskiptum við hana þar sem varnaraðili hafi hafnað samskiptum. Varnaraðili hafi þau sjónarmið uppi við tilsjónarmann sinn að um samsæri gegn henni sé að ræða af hálfu Kópavogsbæjar og fólks innan þeirrar kirkju sem hún og tilsjónarmaðurinn sæki sameiginlega, auk þess sem hún sæti ofsóknum af hálfu lækna og fleiri aðila.

Að kvöldi 14. nóvember 2012 hafi B [...] eftir rifrildi við móður sína. Í kjölfarið hafi hún sjálf hringt á neyðarlínuna og farið með sjúkrabíl á sjúkrahús. Tilkynning hafi borist frá sjúkrahúsinu vegna þessa 16. nóvember og frá lögreglu 20. nóvember 2012. B hafi verið legið inni á sjúkrahúsi þar til næsta dag og fengið meðferð vegna [...]. Í kjölfarið hafi henni verið vísað á Barna- og unglingageðdeild í viðtöl. Varnaraðili hafi gengið út úr viðtali hjá starfsmanni deildarinnar og í framhaldinu hvorki mætt né boðað forföll. Áður en til vistunar utan heimilis hafi komið hafi B sjálf sótt meðferð á Barna- og unglingageðdeild. Í samtali starfsmanns sóknaraðila við starfsmann deildarinnar hafi komið fram að tilfinning sérfræðinga þar væri sú að kvíði og þunglyndi stúlkunnar væru tilkomin vegna utanaðkomandi aðstæðna. Í svari frá [...]skóla, dagsettu 30. október 2012, vegna beiðni um upplýsingar um B komi fram að B sé góður nemandi sem sýni góða hegðun og frammistöðu.

Varnaraðili kveðst mótmæla málavaxtalýsingu sóknaraðila í heild sinni. Varnaraðili, sem sé frá [...], hafi flust til Íslands fyrir 11 árum. Hún hafi búið við misnotkun frænda sinna og alist upp í mikilli fátækt. Hún hafi kynnst fyrrum eiginmanni sínum í [...] en hann hafi flutt hana með sér til Íslands. Hún sé kristinnar trúar og hafi kristin gildi að leiðarljósi í uppeldi dætra sinna. Varnaraðili misnoti ekki áfengi né vímuefni og leggi sig fram um að halda heimilinu hreinu. Hún sé mjög stolt af dætrum sínum og hafi ávallt borið hagsmuni þeirra fyrir brjósti og hugsað vel um þær. Menntun dætra hennar sé henni afar mikilvæg og hafi hún ávallt hvatt þær til að sinna námi sínu vel.

Í kjölfar afskipta barnaverndar vegna tilkynningar um heimilisofbeldi hafi starfsmenn sóknaraðila talið víst að varnaraðili ætti við geðræn vandamál að stríða. Varnaraðili hafni því. Hún neiti því þó ekki að það hafi tekið á sig andlega að verða einstæð móðir og standa í skilnaði. Hún hafi ekki stuðningsnet. Hún hafi þar að auki haft miklar áhyggjur af B sem hafi verið misnotuð kynferðislega af fyrrverandi sambýlismanni, föður C. Varnaraðili  eigi við líkamleg vandamál að stríða, sé með stöðuga verki vegna vefjagigtar og hafi undanfarið leitað mikið til lækna þar sem hún telji fleira en vefjagigt hrjá sig. Ekki hafi tekist að greina með nákvæmum hætti hvað valdi líkamlegri vanlíðan hennar. Vegna verkja hafi hún ekki getað fundið sér starf við hæfi og hafi það valdið henni áhyggjum.

Samkvæmt úrskurði barnaverndarnefndar frá 25. október 2012 hafi verið gerðar einhliða áætlanir í málum dætra varnaraðila þar sem varnaraðili hafi átt að verða við kröfum nefndarinnar og meðal annars að sækja greiningu og meðferð vegna geðrænna erfiðleika og að undirgangast foreldrafærnimat. Sé því ranglega haldið fram að varnaraðili hafi ekki lagt sig fram um að standa við markmið áætlana. Þar sem hún telji sig ekki eiga við geðræn vandamál að stríða hafi hún talið af og frá að leita meðferðar vegna veikinda sem ekki hrjái hana. Hún hafi ekki talið þörf á því að meta þyrfti hæfni hennar sem foreldri og væru dætur hennar sönnun þess að hún væri hæf til að fara með forsjá þeirra. Varnaraðili sé með gilt dvalarleyfi hér á landi til 3. desember 2013 og hafi unnið að því að reyna að bæta líkamlega heilsu sína svo hún geti farið út á vinnumarkaðinn og séð fyrir fjölskyldunni. Hafi einhliða áætlanir sóknaraðila og mat hans á því að varnaraðili hafi ekki staðið við þær, verið ástæða þess að stúlkurnar voru vistaðar utan heimilis í tvo mánuði frá 13. desember 2012. Varnaraðili hafi nýlega samþykkt að fara í forsjárhæfnimat á vegum sóknaraðila en það fari líklega fram í marsmánuði.

Að mati varnaraðila hafi afskipti barnaverndar af málefnum fjölskyldunnar verið að miklu leyti ónauðsynleg og jaðrað við ofsóknir. Varnaraðili hafi skilning á því að þörfin fyrir aðkomu barnaverndar hafi í sumum tilfellum verið nauðsynleg, t.d. varðandi kynferðisbrot það sem B hafi orðið fyrir. Varnaraðili telji þó að hún hafi frá upphafi afskipta barnaverndar verið virt að vettugi og ekki tekin trúanleg. Varnaraðili tjái sig á ensku og hafi lítinn skilning á íslensku máli. Telji hún að það hafi einnig haft áhrif á viðhorf sóknaraðila gagnvart sér og telji hún að tungumálaörðugleikar á milli hennar og starfsmanna sóknaraðila hafi jafnvel haft þau áhrif að lýsingar hennar og skýringar á aðstæðum hafi oft ekki komist rétt til skila. Varnaraðili telji jafnframt að samskipti ákveðins starfsmanns barnaverndar við B hafi verið óeðlilega mikil og að starfsmaðurinn hafi beinlínis snúið stúlkunni gegn sér með gylliboðum um að það væri betra að búa annars staðar en hjá varnaraðila. Varnaraðila og stúlkunni B hafi ekki komið vel saman undanfarið. Telji varnaraðili að stúlkan sé í uppreisn eins og algengt sé á unglingsárum. Varnaraðili telji að þær hafi báðar alla burði til þess að laga samskipti sín á milli. 

Varnaraðili kveðst mótmæla þeim fullyrðingum starfsmanna barnaverndar og föður C að hún stundi vændi og hafi gert um árabil. Faðir C hafi verið kærður til lögreglu fyrir að hafa misnotað B og hafi sögusögn um vændisstarfsemi varnaraðila verið hluti af vörn hans.

Dætur varnaraðila séu vel gefnar og til fyrirmyndar. B fái mjög góða umsögn frá skóla og gangi vel í námi. Þær hafi aldrei liðið mikinn skort á heimili varnaraðila þrátt fyrir að hún sé efnalítil. Alltaf sé til nægur matur, heimilið sé hreint og stúlkurnar hreinar og vel til hafðar. Varnaraðili hafi aldrei beitt þær ofbeldi eða gerst sek um vanrækslu þeirra. Varnaraðili eigi ekki við áfengis- eða vímuefnavanda að stríða. Áframhaldandi afskipti sóknaraðila eftir að tilkynning um heimilisofbeldi þann 5. mars 2012 hafi borist, veki hjá henni furðu þar sem hún telji ekkert tilefni hafa verið til þeirra afskipta.

II

Sóknaraðili kveður beiðni sína byggða á ákvæðum 28. gr., sbr. b. lið 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, sbr. XI. kafli sömu laga. Í samantekt og niðurstöðum barnaverndar, dagsettum 13. desember 2012, sem lagðar hafi verið fyrir sóknaraðila hafi komið fram það mat að aðstæður dætra varnaraðila væru ekki viðunandi á heimili þeirra. Barnavernd þætti fullreynt að ekki væri unnt að koma varnaraðila til aðstoðar eða fá hana til að sækja sér nauðsynlega greiningu og meðferð. Varnaraðili komi úr fjölskyldu með önnur gildi en þau sem tíðkist hér á landi. Í hennar menningu sé það ættin sem hlutist til um málefni fjölskyldumeðlima og þá gjarnan eldri karlmenn innan fjölskyldunnar. Því væri raunveruleg hætta á því varnaraðili reyndi að fara með börnin úr landi. Þá sé það mat starfsmanna barnaverndar að varnaraðili sé haldin ranghugmyndum og ofsóknaræði og haldi að barnavernd og aðrir aðilar í samfélaginu séu að misnota sér aðstöðu hennar og veikleika. Hún hafi talað um sendibúnað í höfði sínu og hafi haldið að sílikon í brjóstum hennar sé farið á flakk um líkamann. Varnaraðili hafi haldið því fram að eggjastokkar hennar hefðu verið teknir og græddir í aðra konu. Hún hafi talið að læknar væru að misnota sér veikleika hennar eins og fleiri aðilar. Varnaraðili hafi oft verið illa áttuð í samskiptum, átt erfitt með tilfinningastjórnun og hafi haft skerta hæfni til að halda utan um daglegt líf. Ekki liggi fyrir upplýsingar um stöðu dvalarleyfisumsóknar hennar hér á landi en varnaraðili hafi ekki verið fær um að afla gagna eða gera umsókn án aðstoðar. Fjármál hennar séu í óreiðu og hana skorti yfirsýn. Um leið og hún glími við verulegan fjárhagsvanda hefði hún keypt spjaldtölvu á afborgunum í afmælisgjöf handa átta ára dóttur sinni.

Varnaraðili hafi leitað til heilsugæslunnar vegna heilsufarsvanda en ekki getað tekið ábendingum heilbrigðisstarfsfólks um að hún þyrfti geðræna aðstoð. Hún hafi farið með börnin á heilsugæsluna [...] vegna ýmissa kvilla og til að mynda talið að C væri haldin sömu veikindum og hún sjálf. Varnaraðili hafi viljað láta gera kynsjúkdómapróf fyrir báðar stúlkurnar og viljað að kannað væri hvort þær væru smitaðar af HIV-veirunni. Þrátt fyrir löng samtöl og undirritun áætlana, sem varnaraðili hafi lofað að fylgja, þar á meðal að sækja sér geðgreiningu og meðferð og nú síðast foreldrahæfnimat, hafi ekkert orðið úr efndum. Varnaraðili hafi nýlega gefið það skýrt til kynna að hún hvorki þyrfti né vildi undirgangast geðmeðferð eða greiningu. Hún hafi hafnað allri samvinnu við barnavernd á öðrum forsendum en þeim að B þyrfti meðferð vegna ætlaðs kynferðisofbeldis. Varnaraðili hafi ekki innsæi í eigin aðstæður eða barna sinna og ekki getu til að taka rökréttar ákvarðanir í samræmi við ráðleggingar og mat annarra. Sem foreldri sé hún tvíbent í fyrirmælum og samskiptum svo að börnin geti ekki gert henni til geðs. Til að mynda telji hún B eigingjarna og sjálfselska hjálpi hún ekki systur sinni með heimanám en jafnframt að hún ýti varnaraðila úr sessi sem móður hjálpi hún C. B hafi setið undir því um árabil að hún sé orsök vanda móður sinnar vegna þess að varnaraðili hafi verið ung að árum þegar hún hefði átt B og hefði ekki notið stuðnings barnsföður síns. Varnaraðili hafi sagt B ósatt um faðerni hennar. Hún hafi ekki áttað sig á því hversu þungbært það sé stúlkunni að vita ekki hver faðir hennar er og að geta ekki treyst því að það sem móðir hennar hafi sagt henni um hann sé satt.

Dætur varnaraðila hafi upplifað ofbeldi og óstöðugleika á heimilinu um langt skeið en gögn í máli þeirra sýni að varnaraðili hafi átt langa sögu um geðræn vandamál og erfiðleika við að höndla aðstæður sínar og uppeldi barna sinna. Um miðjan nóvember 2012 hafi B reynt að taka líf sitt eftir rifrildi við móður sína og hafi greint frá því í viðtölum að hafa lengi hugleitt sjálfsvíg. Henni hafi fundist að enginn myndi sakna hennar og að það yrði ákveðin lausn fyrir móður hennar að losna við sig. Hún sé hrædd um að aðstæður á heimilinu batni aldrei og hafi skort hlýju og ástúð frá móður sem ekki hafi getað skapað henni öruggt umhverfi og traustar uppeldisaðstæður. Lengi hafi verið grunur um að varnaraðili hefði stundað vændi en hún hefði á stundum talað um slíkt við barnaverndarstarfsmann. Nýlegar upplýsingar úr yfirheyrslu yfir föður C hafi stutt þá ályktun. Varnaraðili hafi átt erfiða ævi. Margt bendi til þess að best hafi gengið hjá henni þegar hún hafi verið í langvarandi sambúð með mönnum sem hafi getað skapað festu fyrir varnaraðila og börn hennar. Varnaraðili hafi átt erfitt með að sjá til þess að C vaknaði á réttum tíma í skóla en B hafi séð um það sjálf að vakna og sækja skóla. Hún hafi þurft að vera sjálfbjarga og sjálfstæð vegna vangetu móður. Sjálf eigi varnaraðili sögu um misnotkun eiturlyfja og sjálfsvígstilraun. Gögn frá geðdeild hafi sýnt að hún hafi ítrekað látið hjá líða að sinna meðferð. Varnaraðili hafi bæði talað um að hún hafi verið misnotuð sem barn og að hafa upplifað nauðgun. Ljóst þyki að varnaraðili þurfi mikla aðstoð til þess að vinna úr tilfinningalegum erfiðleikum sínum og geðrænum vanda og sé það mat barnaverndarstarfsmanna að varnaraðili hafi ekki getu til þess að veita dætrum sínum öruggar uppeldisaðstæður.

Í samræmi við 46. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 hafi B verið skipaður talsmaður sem hafi tekið viðtöl við hana 27. og 30. janúar síðastliðinn. Í skýrslu talsmanns B komi fram að hún sé vistuð utan heimilis hjá stjúpföður sínum, D, að [...]. Á heimilinu búi jafnframt kona stjúpföður hennar og bróðir. Fram komi í skýrslunni að B lýsi heimilisaðstæðum hjá stjúpföður sínum þannig að yfirbragð sé rólegt, heimilið sé „fjölskyldulegt“ og að henni komi vel saman við stjúpföður sinn sem hún líti á sem föður. Auk þess hafi hún þekkt konu föður síns lengi og líti á hana sem stjúpmóður enda komi þeim vel saman. Þá deili hún herbergi með bróður sínum sem henni finnist ekkert tiltökumál og þeim komi vel saman. Aðspurð kveðst B ekki geta nefnt neitt athugavert við heimilislífið. Hún fái stuðning við heimanám, eigi auðvelt með að leita til stjúpforeldra sinna og að þau gefi sér tíma til að sinna henni. Þá standi til að hún reyni fyrir sér í íþróttum. Í skýrslunni segir að B hafi einu sinni verið í sambandi við móður sína en það hafi verið á afmælisdaginn hennar 14. janúar síðastliðinn. Aðspurð segir B að hún sé reiðubúin til að vera í sambandi við móður sína þegar móðir hennar sé í andlegu jafnvægi. Hún geti hugsað sér að heimsækja móður sína en vilji það þó ekki ef heimsóknin muni einungis leiða til rifrildis þeirra í milli. Hún viti þó ekki hvenær það sé tímabært. Um framtíðina segir í skýrslunni að B vilji ákveðið vera áfram í núverandi vistun og vilji að vistunin verði varanleg. Þá sjái hún fyrir sér að halda áfram í námi á [...] að grunnskólanámi loknu.   

Með sömu heimild í barnaverndarlögum hafi C verið skipaður talsmaður sem hafi tekið viðtöl við hana 29. janúar og 2. febrúar síðastliðinn. Í skýrslu hans komi fram að C sé vistuð utan heimilis hjá föðurafa sínum, E,  [...]. Á heimilinu búi jafnframt eiginkona föðurafa hennar, auk tveggja barna þeirra sjö og tíu ára. Í skýrslunni komi einnig fram að C líði vel hjá föðurafa sínum og þeim komi vel saman, auk þess sem henni komi vel saman við frænkur sínar sem búi jafnframt á heimilinu. Aðspurð um umgengni við móður sína virðist hún vilja hitta hana en gerir sér grein fyrir því að hún þurfi að haga sér vel til þess að raska ekki jafnvægi móður sinnar. C kveðst aðspurð vilja vera áfram í núverandi vistun en kveðst einnig vilja hitta foreldra sína. 

Í máli þessu hafi barnaverndaryfirvöld, bæði í Reykjavík og Kópavogi, unnið að því með margvíslegum hætti að styðja móður stúlknanna til þess að veita þeim fullnægjandi uppeldisskilyrði. Allt frá september 2004 hafi móðir stúlknanna neitað aðstoð en fjöldi tilkynninga hafi borist barnaverndaryfirvöldum frá ýmsum aðilum á þeim tíma. Hafi yfirvöld ávallt, í samræmi við meginreglu barnaréttarins, reynt að beita vægustu úrræðum á hverjum tíma sem til þess væru fallin að ná tilætluðum árangri og stuðla að velferð stúlknanna. Hafi barnaverndaryfirvöld í því tilliti lagt fyrir varnaraðila áætlanir í málefnum stúlknanna en þær áætlanir hafa meðal annars miðast að því að koma með stuðning inn á heimilið. Úrræðin hafi t.d. falist í því að koma með tilsjón inn á heimilið, persónulegan ráðgjafa fyrir báðar stúlkurnar og hvatningu um að varnaraðili sækti sér þjónustu geðdeildar. Þá hafi varnaraðili einnig fengið fjárhagslega aðstoð. Þrátt fyrir framangreindar aðgerðir barnaverndaryfirvalda hafa þau úrræði sem gripið hefur verið til ekki reynst fullnægjandi að mati barnaverndaryfirvalda. Það hafi því verið mat sóknaraðila að hagsmunir stúlknanna yrðu ekki nægjanlega tryggðir með öðrum hætti en þeim að þær yrðu vistuð utan heimilis.

Með úrskurði barnaverndarnefndar 13. desember síðastliðinn hafi verið ákveðið að beita þvingunarráðstöfun b. liðar 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 til þess að hagsmunir stúlknanna yrðu nægjanlega tryggðir. Dætur varnaraðila hafi verið í vistun utan heimilis frá 13. desember 2012 að telja og gefi skýrslur talsmanna þeirra það skýrt til kynna að líðan þeirra sé almennt góð og þær séu í góðu andlegu jafnvægi. Þær búi nú við eðlilegar heimilisaðstæður. Varnaraðili hafi, þrátt fyrir ítrekaðar ábendingar barnaverndaryfirvalda og áætlanir þess efnis, hvorki leitað sér aðstoðar vegna veikinda sinna né til þess að vinna bót á óviðunandi uppeldisaðstæðum dætranna. Þá hefur hún ekki, svo upplýst sé, unnið í sínum málum eftir að dæturnar voru vistaðar utan heimilis. Skýrslur talsmanna sýni að dætrunum líði vel þar sem þær eru nú og hafa báðar vilja til þess að vera þar áfram. Vilji sé hjá báðum að viðhalda sambandi við móður sína en ljóst sé að efi og óvissa sé hjá þeim báðum um heppilegt fyrirkomulag umgengni. Á meðan ekki hafi verið sýnt fram á að móðir stúlknanna geti veitt þeim fullnægjandi heimilisaðstæður til framtíðar sé það krafa sóknaraðila að til þess að tryggja megi hagsmuni og velferð barnanna sé nauðsynlegt að krefjast áframhaldandi vistunar í tólf mánuði að telja frá úrskurðardegi. Á þeim tíma hafi varnaraðili ráðrúm til þess að vinna í sínum málum með það fyrir augum að geta boðið upp á fullnægjandi uppeldisskilyrði fyrir börn sín til framtíðar.

III

Varnaraðili kveðst mótmæla málatilbúnaði sóknaraðila sem byggi að meginstefnu til á því að varnaraðili sé ekki fær um að skapa dætrum sínum fullnægjandi uppeldisaðstæður vegna geðrænna vandamála. Læknisfræðileg gögn eða vottorð um geðrænt ástand varnaraðila liggi ekki fyrir og sé þessu hafnað sem ósönnuðu. Það að varnaraðili hafi ekki tekið undir kenningar sóknaraðila um andlega vanheilsu sína og hlýtt fyrirmælum starfsmanna sóknaraðila í einu og öllu, geti heldur ekki, eitt og sér, réttlætt vistun barns hennar utan heimilis. Ekki liggi fyrir í málinu að stúlkunni hafi liðið illa eða að varnaraðili hafi með einhverjum hætti vanrækt barnið þannig að réttlæti vistun utan heimilis. Varnaraðili byggi á því að þar sem ekkert ami að stúlkunni og engin hætta steðji að henni, þá hafi engar forsendur verið fyrir því að aðskilja varnaraðila og stúlkuna. Afskipti barnaverndaryfirvalda hafi verið óþörf, aðstæður hafi ekki verið óviðunandi og stúlkunni hafi liðið vel. Í 2. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 sé kveðið á um að sóknaraðili skuli leitast við að ná því markmiði laganna að tryggja að börn sem búa við óviðunandi aðstæður fái nauðsynlega aðstoð með því að styrkja fjölskyldur í uppeldishlutverki sínu. Varnaraðili telji að litið hafi verið framhjá þessari grundvallarreglu við meðferð málsins. Í fyrsta lagi að aðstæður varnaraðila hafi alls ekki verið óviðunandi og í öðru lagi að málsmeðferðin hafi beinst að hinum meintu geðrænu vandamálum varnaraðila í stað þess að styrkja fjölskylduna í heild sinni.

C sé mjög hænd að og háð varnaraðila. Samkvæmt skýrslu talsmanns stúlkunnar vilji hún bæði vera hjá afa sínum og foreldrum sínum og því ekki auðvelt að ráða af orðum hennar hvar hún vilji helst vera. Telji varnaraðili að hagsmunum stúlkunnar sé best borgið búi hún áfram hjá sér og að hún sé hæfust til að sinna henni. Þurfi ríkar ástæður fyrir því að aðskilja barn frá móður sinni, en þær ástæður séu ekki fyrir hendi í þessu máli. Byggi þessi málsástæða á því grundvallarmarkmiði í öllu barnaverndarstarfi, að stuðla að stöðugleika í uppvexti barns, sbr. 3. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.

Þá byggi varnaraðili kröfu sína á því að hægt hefði verið að beita vægari úrræðum en að vista stúlkuna utan heimilis, t.d. fjölskylduráðgjöf eða stuðningi inn á heimilið. Hvergi komi fram í málatilbúnaði né gögnum sóknaraðila að ekki hafi verið hægt að ná sömu markmiðum með ráðgjöf. Byggist þessi málsástæða á 7. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 um að beita skuli vægustu ráðstöfunum til að ná þeim markmiðum sem að sé stefnt og ekki skuli gera ráð fyrir íþyngjandi ráðstöfunum ef lögmæltum markmiðum verði náð með öðru og vægara móti. Krafa varnaraðila byggi einnig á meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og 38. gr. barnaverndarlaga. Samkvæmt dómafordæmum Hæstaréttar Íslands sé ljóst að ef barnaverndaryfirvöld ætla að beita svo íþyngjandi úrræði sem vistun utan heimilis sé, án samþykkis forsjáraðila, verði slíkt úrræði að vera hið eina sem tækt sé til að ná þeim markmiðum sem yfirvöld hafi sett sér varðandi umrætt barn.

Varakrafa varnaraðila um að vistun skuli markaður skemmri tími byggi á þeirri meginreglu barnaverndarlaga að íþyngjandi ráðstafanir skuli eigi standa lengur en þörf krefji hverju sinni, sbr. 2. mgr. 26. gr. laganna. Þá sé einnig á því byggt að varnaraðili muni fara í forsjárhæfnimat innan skamms og leiði það í ljós óskerta forsjárhæfni sé engin ástæða fyrir hendi til að barn hennar sé vistað utan heimilis lengur en þörf sé á.

Að mati varnaraðila séu ekki lagaskilyrði fyrir hendi til að vista barnið utan heimilis á grundvelli 28. gr., sbr. 27. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 og því beri að hafna kröfum sóknaraðila.

B, sem er aðili málsins, sbr. 61. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Hún er samþykk vistun utan heimils eins og krafist er af sóknaraðila og gerir ekki kröfur í málinu.  Í greinargerð lögmanns hennar er vísað til þess að vilji hennar til að búa áfram hjá stjúpföður sínum komi skýrt fram í skýrslu talsmanns hennar og hafi varnaraðili ákveðið að virða óskir hennar um þetta og mótmæli því ekki kröfu sóknaraðila um vistun B utan heimilis. Á hinn bógin sætti varnaraðili sig ekki við vistun stúlkunnar C utan heimilis og hafi því tekið til varna í máli þessu.

IV

Sóknaraðili hefur haft nokkur afskipti af aðbúnaði dætra varnaraðila og öðrum aðstæðum á heimili varnaraðila vegna tilkynninga um heimilisofbeldi, vanrækslu og ætlaða kynferðislega misnotkun. Í samantekt starfsmanns sóknaraðila, dagsettri 25. október 2012, segir að stöðugt hafi verið unnið að málum dætra varnaraðila frá 7. mars 2012 með stuðningi og eftirliti. Ástæða sé til að hafa verulegar áhyggjur af heilsu varnaraðila og getu hennar til að annast dætur sínar. Nauðsynlegt sé að gera áætlanir samkvæmt barnaverndarlögum í málefnum stúlknanna. Fyrir liggur tilkynning um ofbeldi á heimili varnaraðila 3. mars 2012 þar sem dætur varnaraðila urðu vitni að því að fyrrverandi eiginmaður hennar meinaði henni að fara út af heimilinu. Er upphaf málsins rakið til tilkynningar um áðurnefnt heimilisofbeldi en það leiddi til afskipta sóknaraðila og til þess að gripið var inn í aðstæður á heimili varnaraðila. Einnig liggur fyrir að tilkynningar bárust sóknaraðila frá skóla og heilsugæslu um áhyggjur af varnaraðila, heimilisaðstæðum dætra varnaraðila og um nauðsyn á aðstoð sóknaraðila.

Á vegum sóknaraðila hefur verið reynt að bregðast við aðstæðum með því að gera áætlanir um meðferð máls samkvæmt 23. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Þrátt fyrir að varnaraðili hafi í fyrstu fallist á að fylgja slíkum áætlunum mun varnaraðili hafa neitað samvinnu við starfsmenn sóknaraðila og hafnað því að leita sér aðstoðar. Greinir aðila á um nauðsyn þess að varnaraðili leiti sér aðstoðar og greiningar vegna geðrænna vandamála. Svo fór að með úrskurði sóknaraðila, dagsettum 13. desember 2012, var kveðið á um að dætur varnaraðila, þær B og C skyldu vistaðar utan heimilis í allt að tvo mánuði frá og með 13. desember 2012 að telja samkvæmt b. lið 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.

Krafa sóknaraðila fyrir dómi um vistun dætra varnaraðila utan heimilis í eitt ár, sbr. heimild 1. mgr. 28. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, er byggð á „greinargerð“ starfsmanns sóknaraðila, dagsettri 13. desember 2012. Í forsendum úrskurðar sóknaraðila sama dag kemur meðal annars fram að varnaraðili sé haldin ranghugmyndum og ofsóknaræði og haldi að barnavernd og aðrir aðilar í samfélaginu séu að misnota sér aðstöðu hennar og veikleika. Hún sé oft illa áttuð, eigi erfitt með tilfinningastjórnun og hafi skerta hæfni til að stjórna daglegu lífi sínu. Óvissa sé með dvalarleyfisumsókn hennar hér á landi og fjármál séu í óreiðu. Varnaraðili hafi leitað til heilsugæslu vegna heilsufarsvanda en geti ekki tekið ábendingum heilbrigðisstarfsfólks um að hún þurfi geðræna aðstoð. Þrátt fyrir löng samtöl og undirritun áætlana þar sem varnaraðili lofi að fylgja áætlun og sækja sér geðgreiningu og meðferð og undirgangast foreldrahæfnismat hafi ekkert orðið af efndum. Þá hafi varnaraðili nýlega gefið skýrt til kynna við starfsmann barnaverndar að hún hvorki þurfi né vilji undirgangast geðmeðferð eða greiningu og hún hefur hafnað allri samvinnu við barnaverndarnefnd á öðrum forsendum en þeim að eldri dóttirin þurfi meðferð vegna kynferðisofbeldis. Hafi varnaraðili ekki innsæi í eigin aðstæður eða barna sinna og ekki getu til að taka rökréttar ákvarðanir í samræmi við ráðleggingar og mat annarra.

Samkvæmt framangreindu og gögnum málsins liggur fyrir að úrræði samkvæmt 23.-26. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 hafa verið reynd um nokkurt skeið. Liggur þannig fyrir að úrræði í samvinnu við varnaraðila hafa ekki skilað viðhlítandi árangri. Í húfi eru brýnir hagsmunir tveggja dætra varnaraðila sem búa við óöryggi, vanlíðan og vanrækslu sem eru til þess fallin að hamla þroska þeirra. Af forsendum í áðurnefndum úrskurði sóknaraðila og öðrum framlögðum gögnum verður ráðið að þau úrræði sem sóknaraðili leggur áherslu á til aðstoðar og hagsbóta fyrir varnaraðila hafa ekki skilað tilætluðum árangri vegna andstöðu varnaraðila og erfiðleika hennar við að öðlast innsæi í eigin aðstæður. Þykir að mati dómsins sýnt fram á það í málinu að vægari úrræði, sem reynt hefur verið að beita, séu fullreynd í samskiptum málsaðila. Þykir sóknaraðili hafa sýnt fram á að vistun stúlknanna utan heimilis varnaraðila var nauðsynleg eins og á stóð. Verður því ekki fallist á það með varnaraðila að sóknaraðili hafi í málinu gengið á svig við ákvæði 7. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, sbr. 38. gr. sömu laga.

Í læknisvottorði heilsugæslunnar [...], dagsettu 18. maí 2012, kemur fram að varnaraðili hafi ekki fastan heimilislækni en hafi leitað til heilsugæslunnar aðallega vegna þrálátra líkamlegra einkenna. Í vottorðinu segir um fyrra heilsufar varnaraðila að hún hafi verið á lyfjameðferð við þunglyndi þegar hún hafi orðið þunguð af yngsta barni sínu og hætt meðferð þá en hafið hana aftur eftir fæðingu barnsins og verið ráðlögð meðferð hjá geðlækni. Á árinu 2007 hafi varnaraðili verið lögð inn á gjörgæsludeild vegna sjálfsvígstilraunar. Samkvæmt upplýsingum í vottorði geðsviðs Landspítala háskólasjúkrahúss, dagsettu 24. maí 2012, hefur varnaraðili leitað til bráðamóttöku og göngudeildar geðsviðs frá 2003 út af geðsveiflum, köstum sem minni á hugrofsfyrirbæri og svefntruflunum. Grunur hafi vaknað um áfallastreituröskun en hafi ekki verið staðfest með vissu. Engin merki hafi verið um geðrof. Hún hafi ekki tollað í viðtalsmeðferð og ekki fengið lyfjameðferð. 

Eftir að sóknaraðili hóf afskipti af aðbúnaði dætra varnaraðila hefur hún ekki sinnt boði sóknaraðila um greiningu og meðferð vegna ætlaðra geðrænna vandamála eða gengist undir foreldrahæfismat. Er varnaraðili því ekki til samstarfs við sóknaraðila um aðstoð sem er til þess fallin að tryggja dætrum hennar fullnægjandi heimilisaðstæður til framtíðar. Af gögnum málsins verður ekki ráðið að breyting hafi orðið á þessum aðstæðum eftir að dætur varnaraðila voru vistaðar utan heimilis hennar í desember 2012. Að mati dómsins breytir engu þótt varnaraðili hafi nú samþykkt að undirgangast foreldrahæfnismat og sótt eitt viðtal hjá sálfræðingi vegna þess, en það var upplýst við munnlegan flutning málsins. Þá liggur fyrir að eldri dóttir varnaraðila er nú vistuð hjá stjúpföður sínum og fjölskyldu hans á [...] og vill vera þar í framtíðinni, en sú yngri er vistuð hjá föðurafa sínum og fjölskyldu hans í [...]. Samkvæmt því sem fram kemur í skýrslum talsmanna dætranna líður báðum vel og vilja vera áfram á sama stað, en halda sambandi og umgengni við varnaraðila eftir því sem hægt er vegna aðstæðna hennar.

Að virtu öllu framangreindu og þegar haft er í huga hvað ætla má að sé dætrum varnaraðila fyrir bestu, sbr. 1. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga, er fallist á kröfu sóknaraðila um að stúlkurnar B og C verði vistaðar utan heimilis varnaraðila samkvæmt heimild í 1. mgr. 28. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Rétt þykir að fallast á kröfu sóknaraðila um að vistunin standi í 12 mánuði frá uppkvaðningu þessa úrskurðar að telja eins og krafist er af sóknaraðila og heimilt er samkvæmt 1. mgr. 28. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. 

Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Gjafsóknarkostnaður varnaraðila, A, sem er þóknun lögmanns hennar, Ingu Lillýjar Brynjólfsdóttur héraðsdómslögmanns, greiðist úr ríkissjóði, sbr. 1. mgr. 60. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Þykir þóknunin hæfilega ákveðin 627.500 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.

Jón Höskuldsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.

Úrskurðarorð:

Fallist er á kröfu sóknaraðila, Barnaverndarnefndar Kópavogs, um að stúlkurnar B og C, verði vistaðar utan heimilis í 12 mánuði frá 18. mars 2013 að telja.

Málskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður varnaraðila, sem er þóknun lögmanns hennar, Ingu Lillýjar Brynjólfsdóttur hdl., 627.500 krónur, greiðist úr ríkissjóði.