Fimmtudaginn 4. júní 2015.
Nr. 369/2015.	M (Helga Vala Helgadóttir hdl.) gegn K (Karl Georg Sigurbjörnsson hrl.)

Kærumál. Innsetningargerð. Börn.

Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem fallist var kröfu K um að dóttir hennar og M yrði tekin úr umráðum M og fengin henni með beinni aðfarargerð á grundvelli laga nr. 160/1995 um viðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o.fl. Aðilar kynntust í Danmörku árið 2007 og eignuðust þar dóttur ári síðar. Slitnaði upp úr sambandi þeirra og var þá ákveðið að lögheimili stúlkunnar yrði í Danmörku hjá K. Samkvæmt samkomulagi aðila, sem gert var í ágúst 2014, var lögheimili stúlkunnar flutt tímabundið til M sem búsettur var á Íslandi. Snéri stúlkan ekki aftur til Danmerkur að þeim tíma liðnum. Var talið að M hefði haldið stúlkunni frá K með ólögmætum hætti í skilningi 11. gr. laga nr. 160/1995. Þá hefði ekki verið sýnt fram á að skilyrði 2., 3., eða 4. töluliðs 12. gr. laganna, fyrir því að synja mætti um afhendingu barns, væru til staðar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson og Karl Axelsson settur hæstaréttardómari.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. maí 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. maí 2015, þar sem tekin var til greina krafa varnaraðila um að henni yrði heimilað að fá dóttur málsaðila tekna úr umráðum sóknaraðila og afhenta sér með beinni aðfarargerð. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að „veittur verði þriggja mánaða aðfararfrestur.“ Þá krefst hann kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.

Rétt er að kærumálskostnaður falli niður.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Kærumálskostnaður fellur niður.

Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. maí 2015.

Mál þetta sem tekið var til úrskurðar 28. apríl 2015 barst dóminum 31. mars s.á. með beiðni sóknaraðila um afhendingu barns á grundvelli 1. mgr. 11. gr. laga nr. 160/1995 um viðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o.fl. 

Sóknaraðili er K, [...], [...], Danmörku. Varnaraðili er M, [...], [...].

Sóknaraðili krefst úrskurðar um afhendingu dóttur hennar, A, kt. [...], með vísan til 1. mgr. 11. gr. laga nr. 160/1995. Endanleg dómkrafa sóknaraðila er um úrskurð um afhendingu barnsins að loknu skólaári á Íslandi eftir 10. júní 2015. Þess er jafnframt krafist að varnaraðila verði gert að greiða ferðakostnað barnsins til Danmerkur að úrskurði gengnum. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar úr hendi varnaraðila að skaðlausu að viðbættum virðisaukaskatti.

Varnaraðili krefst þess aðallega að dómur hafni kröfu sóknaraðila um að barnið verði tekið úr umráðum varnaraðila og afhent sóknaraðila. Til vara krefst varnaraðili þess að veittur verði í það minnsta þriggja mánaða aðfararfrestur. Varnaraðili krefst þess jafnframt að kveðið verði á um að kæra til Hæstaréttar fresti aðför. Loks er krafist sýknu af málskostnaðarkröfu sóknaraðila sem og af kröfu um að honum verði gert að greiða ferðakostnað barnsins til Danmerkur. Einnig krefst varnaraðili þess að honum verði dæmdur málskostnaður úr hendi sóknaraðila sér að skaðlausu að viðbættum virðisaukaskatti.

Málsatvik og ágreiningsefni

Atvik málsins eru þau, samkvæmt því sem greinir í beiðni sóknaraðila, greinargerð varnaraðila, gögnum málsins og skýrslum aðila fyrir dóminum, að aðilar kynntust í Danmörku árið 2007 og hófu þar sambúð. Barnið A fæddist [...] 2008 og fara aðilar sameiginlega með forsjá hennar. Í [...] 2010 slitu aðilar sambúð og ákváðu að lögheimili barnsins yrði hjá sóknaraðila. Varnaraðili bjó fyrst um sinn í nágrenni við þær mæðgur og mun umgengni barnsins og hans þá hafa verið regluleg og rúm samkvæmt munnlegu samkomulagi aðila. Varnaraðili flutti til Íslands í [...] 2012 og hefur barnið dvalið hjá honum og sambýliskonu hans yfir sumartíma og hátíðir í umgengni, en foreldrar hafa ekki gert skriflegt samkomulag um umgengni. Fjölskyldur málsaðila búa á Íslandi, aðrir en faðir sóknaraðila og kona hans, sem búa í Danmörku. Í desember 2013 voru aðilar í samskiptum um að barnið kæmi til Íslands til varnaraðila til lengri dvalar í ársbyrjun 2014, en sóknaraðili hugðist þá fara til [...], en hún hvarf frá þeim áformum.

Í ágúst 2014, þegar barnið var í sumardvöl á Íslandi, fór sóknaraðili til [...] og varð þá að samkomulagi aðila að barnið yrði hjá varnaraðila meðan sóknaraðili væri á [...], sem til stóð að yrði fáeinar vikur. Aðilar ákváðu að gera tímabundið samkomulag um flutning lögheimilis barnsins frá sóknaraðila til varnaraðila til þess að barnið, sem hefja skyldi grunnskólagöngu þetta haust, gæti gengið í skóla á Íslandi meðan sóknaraðili væri í burtu. Samkvæmt beiðni, sem sóknaraðili undirritaði og sendi varnaraðila frá [...], skyldi breytingin standa til 8. september 2014, en skjali þessu var breytt, að minnsta kosti að einhverju leyti í samráði aðila, áður en það var lagt fyrir sýslumann til staðfestingar á samkomulagi. Sýslumaður staðfesti samkomulag aðila um breytingu á lögheimili og meðlagi þann 15. ágúst 2014 og skyldi breytingin gilda þar til 15. febrúar 2015, í samræmi við ákvæði barnalaga um að samninga foreldra um breytingu á lögheimili barns megi ekki tímabinda til skemmri tíma en sex mánaða. Sóknaraðili framlengdi dvöl sína á [...] um tvær vikur og kom til Íslands í lok september 2014 og hefur dvalið hér á landi síðan þá og barnið hefur gengið í grunnskóla í [...].

Af samskiptum aðila á haustmánuðum 2014 má ráða að sóknaraðili hafði hug á að fara aftur til Danmerkur með barnið en varnaraðili vildi, að áður en til þess kæmi, yrði hér á landi gengið frá samkomulagi milli aðila um fyrirkomulag forsjár, lögheimilis og umgengni til framtíðar. Reyndu aðilar með aðstoð fjölskyldna sinna að ná samkomulagi í þá veru að barnið byggi hjá foreldrum sínum á víxl, en án árangurs og greindi þau aðallega á um það hversu langan tíma í senn barnið dveldist í hvoru landi.

Sóknaraðili hugðist fara með barnið til Danmerkur 28. desember 2014, en varnaraðili beitti þá heimildum sem forsjár- og lögheimilisforeldri til að stöðva för þeirra úr landi. Í framhaldi af þessu dvaldi barnið með sóknaraðila hjá afa og ömmu sóknaraðila á [...] og sótti ekki skóla í [...] allan janúarmánuð og fram í febrúar. Samkomulag aðila var stirt á þessum tíma og sinnti sóknaraðili því lítið þegar varnaraðili sóttist eftir samskiptum við barnið. Varnaraðili hafði leitað til sýslumannsins í [...] með beiðni um forsjárbreytingu 10. desember 2014. Við fyrirtöku þess máls 8. janúar 2015 óskaði varnaraðili eftir sáttameðferð og samþykkti sóknaraðili slíka meðferð við fyrirtöku á embætti sýslumanns 26. janúar s.á. Sáttameðferð var ekki lokið þegar mál þetta barst dóminum.

Þann 13. febrúar 2015 urðu þau tíðindi að þegar sóknaraðili var ásamt barninu stödd hjá vinafólki á [...] í [...] kom varnaraðili þangað ásamt foreldrum sínum og sambýliskonu og námu þau barnið á brott með sér. Sóknaraðili reyndi árangurslaust að varna þeim þess og kærði í kjölfarið háttsemina til lögreglu.

Beiðni sóknaraðila, dags. 23. febrúar 2015, um afhendingu barnsins á grundvelli Haagsamnings frá 25. október 1980 barst innanríkisráðuneytinu með bréfi frá danska miðstjórnvaldinu, dags. 3. mars 2015. Afhendingarbeiðnin barst dóminum ásamt bréfi innanríkisráðuneytisins til lögmanns sóknaraðila, dags. 6. mars 2015, með beiðni lögmannsins þann 31. mars s.á.

Í beiðni lögmannsins var þess í upphafi krafist, með vísun til 18. gr. laga nr. 160/1995, að úrskurðað yrði um að barninu yrði komið fyrir á hlutlausum stað hér á landi fyrir milligöngu barnaverndaryfirvalda þar til mál þetta yrði til lykta leitt og að úrskurðað yrði um umgengni barns og sóknaraðila meðan á vistun stæði. Sóknaraðili féll frá þessum kröfum eftir að aðilar gerðu samkomulag með aðstoð lögmanna sinna þann 10. apríl 2015. Þar kemur fram að aðilar fari áfram sameiginlega með forsjá barnsins og ákveðið er að meðan á meðferð máls þessa stendur hér fyrir dóminum dvelji barnið jafnt hjá aðilum í fjóra daga í senn hjá hvoru foreldri. Aðilar séu sammála um að óheimilt sé að fara með barnið af landi brott á þessu tímabili og að vegabréf barnsins skuli varðveitt hjá hlutlausum aðila. Þá kemur þar fram að aðilar séu sammála um að gæta að því að skólaganga barns og tómstundir viðhaldist stöðug á tímabilinu og að aðilar séu sammála um að barnið ljúki skólavist vorið 2015 á Íslandi. Umgengni sóknaraðila og barnsins samkvæmt samkomulaginu hófst 11. apríl sl.

Að beiðni dómara ræddi B barnasálfræðingur við barnið á skrifstofu sinni þann 20. apríl sl. og ritaði skýrslu um niðurstöðu sína um viðhorf barnsins, sem hún staðfesti fyrir dóminum við aðalmeðferð málsins. Í skýrslunni kemur fram að barnið sé ánægt í skóla og tómstundum hérlendis, en segist líka vilja flytja aftur til Danmerkur þar sem hún eigi einnig vini. Barnið lýsi góðu atlæti og aðbúnaði hjá báðum foreldrum sínum og hún virðist vel tengd þeim báðum tilfinningalega. Barnið virðist ekki geta gert á neinn hátt upp á milli foreldra sinna, henni þyki greinilega vænt um þau bæði og sakni þeirra beggja þegar hún er ekki hjá þeim. Það virðist hugnast henni ágætlega að búa hjá þeim til skiptis í Danmörku og á Íslandi. Hún sé í mikilli hollustuklemmu á milli foreldra sinna, hún líði fyrir ósætti þeirra og eigi þá einu ósk að þau séu vinir. Í skýrslunni kemur fram að barnið hafi lýst því að fyrra bragði fyrir barnasálfræðingnum þegar varnaraðili sótti hana í sveitina, hún hafi farið að gráta í bílnum þegar hún hafi séð föður sinn halda móður sinni og þegar afi hennar, sem hún hélt að ætlaði að knúsa hana, hafi sett hana inn í bílinn gegn vilja hennar. Hún hafi viljað komast til móður sinnar og þetta hefði verið óvænt og mjög óþægilegt.

Í máli þessu deila aðilar um það hvort skilyrði séu til þess að heimilað verði að barnið A skuli afhent sóknaraðila með aðfarargerð eftir að skóla lýkur í vor.

Aðilar gáfu bæði skýrslur við aðalmeðferð málsins.

Málsástæður og lagarök sóknaraðila

Sóknaraðili fari fram á að varnaraðili afhendi barnið svo það geti snúið aftur til móður sinnar og hafið á ný sitt líf í sínu eðlilega umhverfi. Verði varnaraðili ekki við því sé farið fram á að sóknaraðila verði afhent barnið fyrir atbeina sýslumanns og eftir atvikum lögregluyfirvalda. Krafa um afhendingu barns byggi á lögum nr. 160/1995 og krafist sé afhendingar á grundvelli Haagsamnings, sem um sé fjallað í IV. kafla laganna. Danmörk sé aðili að Haagsamningi.

Barnið hafi verið numið úr höndum sóknaraðila með ólögmætum hætti og hafi verið haldið hér með ólögmætum hætti frá þeim tíma, 13. febrúar 2015.

Sóknaraðili og barn hennar hafi verið búsett í Danmörku fram til 8. ágúst 2014 og séu nú með lögheimili þar. Sóknaraðili sé forsjáraðili barnsins og barnið hafi lögheimili hjá henni samkvæmt samningi aðila.

Kröfu um málskostnað reisi sóknaraðili á XXI. kafla laga nr. 91/1991 og kröfu um virðisaukaskatt á lögum nr. 50/1988.

Málsástæður og lagarök varnaraðila

Krafa varnaraðila um að dómur hafni kröfu sóknaraðila um afhendingu barnsins byggi á meginreglum barnalaga um hagsmuni barns. Í 2. mgr. 1. gr. barnalaga nr. 76/2003 segi að það sem sé barni fyrir bestu skuli ávallt hafa forgang þegar teknar séu ákvarðanir um málefni þess. Varnaraðili hafni þeim rökum fyrir kröfunni að barnið hafi verið numið úr höndum sóknaraðila með ólögmætum hætti og hafi verið haldið síðan, enda hafi sóknaraðili skrifað undir samning þess efnis að barnið flytji til Íslands og búi hjá varnaraðila. Þá sé það einnig rangt sem fram komi í aðfararbeiðni að sóknaraðili fari með forsjá, því eins og fram komi í gögnum málsins þá fari aðilar sameiginlega með forsjá barnsins, en ekki hún ein. Aðila greini hins vegar á um framtíðarfyrirkomulag á forsjá, lögheimili og umgengni vegna barnsins og nú nýlega virðist vera uppi efasemdir hjá sóknaraðila um faðerni barnsins, sem varnaraðila hafi ekki verið tjáð áður. Vegna ágreinings hafi varnaraðili leitað til sýslumanns í von um að tækist að koma á samkomulagi milli aðila og sé það mál í sáttaferli. Varnaraðili telji nauðsynlegt fyrir framtíðarhagsmuni barnsins að ágreiningsmálum aðila ljúki hér með vinnslu á þeim málum sem þegar séu hafin. Telji hann, miðað við þann samning sem tekist hafi með aðilum 10. apríl sl., að von sé til þess að þeim takist einnig að ná sáttum í öðrum ágreiningsefnum, gefist þeim tóm til. Sé það barninu fyrir bestu að svo verði enda eigi þau eftir að vera í samskiptum til langrar framtíðar vegna málefna barnsins.

Þá telji varnaraðili ákvæði 2., 3. og 4. töluliða 12. gr. laga nr. 160/1995 standa í vegi fyrir því að fallist verði á kröfu sóknaraðila um afhendingu barnsins, enda sé hætta á að barnið skaðist andlega af þeirri óreglu og þeim óstöðugleika sem bíði þess í Danmörku. Barnið sé nú komið á skólaaldur og þurfi að eiga þess kost að sækja almennan skóla líkt og jafnaldrar, en ekki sæta heimakennslu án þess að njóta þess að þroskast félagslega í samskiptum við jafnaldra sína. Sóknaraðili hafi margsinnis tjáð varnaraðila að hún muni ekki setja barnið í skóla ytra. Af því tilefni sé skorað á sóknaraðila að sýna fram á staðfestingu þess efnis að barnið hafi verið skráð í skóla haustið 2014 og sé það áfram. Dómurinn verði að líta til þess grundvallarréttar hvers barns, sbr. 1. mgr. 1. gr. barnalaga að það fái að lifa, þroskast og njóta verndar, umönnunar og annarra réttinda í samræmi við aldur sinn og þroska. Það muni brjóta gegn þessum grundvallarréttindum barnsins að taka það úr því umhverfi sem það hafi fengið að vera í nú í tæpt ár.

Mikilvægt sé að barnið fái að tjá sig um afstöðu sína til afhendingarinnar. Varnaraðili telji víst að barnið vilji fá að vera áfram í skóla hér á landi, njóta samvista við stórfjölskyldu sína, sem öll sé hér búsett, ásamt varnaraðila og sambýliskonu hans. Vegna þessa telji varnaraðili að hafna beri kröfu um afhendingu barnsins.

Varnaraðili veki athygli á að af aðfararorðum Haagsamningsins sjáist að honum sé ætlað að stuðla að því að börnum sem hafi í skilningi samningsins verið haldið á ólögmætan hátt verði skilað til þess ríkis þar sem þau hafi verið búsett áður en það hafi gerst. Samningurinn byggi á því að yfirvald í búsetulandi barns skuli fjalla um og taka ákvörðun um hver sé réttmætur forsjáraðili. Aðilar máls séu bæði íslenskir ríkisborgarar. Barnið hafi nú búið hér á landi í tæpt ár og um það hafi verið gerður samningur milli aðila síðastliðið sumar að það fengi að hefja hér skólagöngu sína. Hér búi öll stórfjölskylda barnsins, ömmur, afar og systkini foreldra og því megi segja að eðlilegast sé að hér á landi sé tekin ákvörðun um áframhaldandi forsjá, lögheimili og umgengni. Því beri að hafna kröfu sóknaraðila um afhendingu barnsins á meðan ágreiningur aðila sé til lykta leiddur.

Varnaraðili byggi varakröfu sína á því að mikilvægt sé að leiða til lykta ágreiningsmál aðila og gæta í hvívetna hagsmuna barnsins, sbr. meginreglur barnalaga. Nú þegar sé ljóst að aðilar hafi sæst á að barnið fái að dvelja hér til loka skólaárs og njóta jafnrar umgengni við aðila. Því sé ljóst að barninu sé engin sú bráð hætta búin að beita þurfi svo harkalegum aðferðum sem innsetning í barn sé. Aðilar máls hafi sýnt fram á að þeim sé mögulegt að ná sáttum þegar á reyni. Vænlegra sé að aðilar leitist við að ljúka sáttaferli því sem hafið sé hjá sýslumanni svo hagsmuna barnsins sé gætt til framtíðar. Þrír mánuðir ættu að nægja aðilum til slíkrar vinnu.

Verði ekki fallist á kröfur varnaraðila sé þess krafist að kæra til Hæstaréttar fresti aðför samkvæmt heimild í 3. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989.

Um málskostnað vísist til 129. gr. og 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt styðjist við lög nr. 50/1988, þar sem lögmönnum sé gert að innheimta virðisaukaskatt af þjónustu sinni.

Niðurstaða

Samkvæmt 1. mgr. 11. gr. laga nr. 160/1995, um viðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o.fl., skal barn, sem flutt er hingað til lands með ólögmætum hætti eða er haldið hér á ólögmætan hátt, samkvæmt beiðni, afhent þeim sem rétt hefur til þess ef barnið var búsett í ríki, sem er aðili að Haagsamningnum, rétt áður en það var flutt á brott eða hald hófst. Krafa sóknaraðila um afhendingu barnsins A styðst við þetta lagaákvæði.

Í 2. mgr. 11. gr. laganna segir að ólögmætt sé að flytja barn eða halda því ef sú háttsemi brýtur í bága við rétt forsjáraðila eða annars aðila, án tillits til hvort hann fer einn með réttinn eða með öðrum, til að annast barnið samkvæmt lögum þess ríkis þar sem barnið var búsett rétt áður en það var flutt á brott eða hald hófst. Enn fremur er það skilyrði að hlutaðeigandi aðili hafi í raun farið með þennan rétt áður en barnið var flutt á brott eða hald hófst, eða hefði farið með hann ef hin ólögmæta háttsemi hefði ekki átt sér stað.

Meðal markmiða laga nr. 160/1995 og Haagsamningsins, sem þau lög byggja á, er að tryggja að leyst sé úr deilum um forsjá barna og eftir atvikum lögheimili í búseturíki. Haagsamningnum er ætlað að stuðla að því að börnum, sem í skilningi hans hafa verið flutt á milli landa á ólögmætan hátt, verði skilað til þess ríkis, þar sem þau voru búsett áður en það gerðist eða áður en ólögmætt hald hófst.

Sóknaraðili byggir á því að ólögmætt hald varnaraðila á barninu í skilningi Haagsamningsins og 11. gr. laga nr. 160/1995 hafi hafist 13. febrúar 2015 þegar varnaraðili nam barnið með valdi úr umráðum sóknaraðila. Samkvæmt staðfestingu sýslumannsins í [...] skyldi lögheimili barnsins vera hjá varnaraðila frá 15. ágúst 2014 til 15. febrúar 2015 og barnið átti samkvæmt því lögheimili hjá varnaraðila þegar hann sótti barnið. Það réttlætir ekki þá aðför og valdbeitingu, án ákvörðunar og atbeina yfirvalda, sem varnaraðili beitti. Upplýst er í skýrslu B barnasálfræðings að aðförin olli barninu hugarangri og er þessi aðferð ámælisverð.

Tveimur dögum síðar, 15. febrúar 2015, fluttist lögheimili barnsins aftur til Danmerkur. Í framkvæmd hafa ákvæði Haagsamningsins um búseturíki barns verið túlkuð þannig að tímabundin dvöl barns í öðru ríki, svo sem í fríi, vegna umgengni eða vegna skólagöngu, valdi því ekki að það ríki sem barn dvelst í af slíkum ástæðum skuli telja búseturíki barns, ef regluleg búseta þess er í öðru ríki. Eins og á stendur í máli þessu telst búseturíki barnsins vera Danmörk, þótt lögheimili barnsins hafi tímabundið verið flutt til Íslands vegna skólagöngu. Við mat á því hvort það skilyrði Haagsamningsins fyrir afhendingu barns sé fyrir hendi, að sóknaraðili hafi í raun farið með rétt sinn sem forsjár- og lögheimilisforeldri barnsins áður en barnið var flutt á brott eða hald hófst, eða hefði farið með hann ef hin ólögmæta háttsemi hefði ekki átt sér stað, verður að taka mið af þeirri aðstöðu sem fyrir hendi var áður en til tímabundins flutnings á lögheimili barnsins kom, en þá fór sóknaraðili í raun með þann rétt sem krafa hennar byggist á. Tímabilinu átti að ljúka í síðasta lagi 15. febrúar sl. og telst varnaraðili hafa haldið barninu frá sóknaraðila á ólögmætan hátt í skilningi laga nr. 160/1995 frá og með þeim degi. Það hefur engin áhrif á úrlausn þessa máls þótt sóknaraðili haldi því fram að hún hafi ekki í upphafi samþykkt að tímabundinn flutningur á lögheimili barnsins til varnaraðila stæði svo lengi.

Varnaraðili vísar, til stuðnings kröfu sinni um að afhendingu barnsins til sóknaraðila verði hafnað, til ákvæða barnalaga nr. 76/2003 um að það skuli ráða ákvörðun sem barni sé fyrir bestu. Telur varnaraðili hagsmunum barnsins best borgið með því að lokið verði hér á landi vinnslu á þeim málum sem þegar séu hafin í því skyni að samkomulag náist um framtíðarfyrirkomulag á forsjá, lögheimili og umgengni. Í bréfi innanríkisráðuneytisins til lögmanns sóknaraðila, dags. 6. mars sl., er vakin athygli á því sem fram kemur í bréfi danska miðstjórnvaldsins, um það að forsjármál hafi verið höfðað hér á landi og minnt var á ákvæði 16. gr. Haagsamningsins í því sambandi. Í ákvæðinu kemur fram að ekki skuli úrskurðað um forsjárrétt í ríki þar sem barni er haldið fyrr en ákveðið hefur verið að barn verði ekki afhent samkvæmt samningnum. Forsjármál hafði þó ekki verið höfðað hér á landi og fram er komið í málinu að þarna hafi verið átt við þá sáttameðferð sem hafin er á embætti sýslumannsins í [...] og varnaraðili telur að ljúka skuli hér á landi samkvæmt framansögðu. Dómstólar leysa úr ágreiningi foreldra um forsjá og lögheimili barns samkvæmt íslenskum barnalögum, en sýslumaður staðfestir samkomulag foreldra um þessi efni og ber að bjóða foreldrum aðstoð við að ná samkomulagi. Ákvæði 16. gr. Haagsamningsins, sbr. 20. gr. laga nr. 160/1995, standa því ekki í vegi að aðilar leitist við að ná samkomulagi, eftir atvikum með slíkri aðstoð, meðan á meðferð afhendingarmáls stendur. Sóknaraðili þáði boð sýslumanns um sáttameðferð 26. janúar sl., en í því felst hvorki viðurkenning á því að íslensk stjórnvöld eða dómstólar eigi lögsögu til að skera úr ágreiningi foreldra um málefni barnsins, né skuldbinding af hennar hálfu til að halda áfram að reyna sættir á þeim vettvangi þar til varnaraðili telur það fullreynt.  

Þegar mat er lagt á varnir um að hagsmunum barnsins sé best borgið með því að ljúka hér sáttameðferð verður að gæta að því að við meðferð máls, sem rekið er á grundvelli IV. kafla laga nr. 160/1995, koma ekki til sjálfstæðrar skoðunar atriði, sem vægi geta haft við úrlausn ágreinings um forsjá barns, enda snýr mál sem þetta ekki að slíku álitaefni. Ber að líta til þess að það er meðal annars markmið Haagsamningsins, sem fyrrnefndur kafli laga nr. 160/1995 varðar, að stuðla að því að barn, sem foreldri nemur brott frá því ríki þar sem það er búsett og flytur með sér til annars lands, eða heldur í öðru ríki, verði fært til baka til búseturíkisins í því skyni að leyst verði eftir lögum þess ríkis úr ágreiningi um forsjá barnsins og komið þannig í veg fyrir að foreldri taki á ólögmætan hátt umráð þess í eigin hendur með búferlaflutningum milli landa. Í Danmörku standa aðilum til boða úrræði til að fá úr ágreiningi sínum leyst. Hafna verður málsástæðu varnaraðila, sem er engum gögnum studd, um að það muni ganga gegn hagsmunum barnsins að leyst verði úr málefnum sem það varða í Danmörku, sem er ríkið þar sem barnið telst vera búsett. Málsástæðu varnaraðila, um að eðlilegast sé að leyst sé úr ágreiningi foreldra hér á landi þar sem báðir foreldrar séu íslenskir ríkisborgarar, er einnig hafnað, enda fellst sóknaraðili ekki á það, sbr. skilyrði d-liðar 1. mgr. 36. gr. barnalaga. Ákvæði milliríkjasamninga sem Ísland er aðili að ganga einnig framar lögsögureglum 1. og 2. mgr. 36. gr. barnalaga, sbr. 3. mgr. sömu lagagreinar.

Varnaraðili vísar kröfu sinni til stuðnings til ákvæða 2., 3. og 4. töluliða 12. gr. laga nr. 160/1995 og telur þau ákvæði eiga að standa í vegi fyrir því að fallist verði á kröfu sóknaraðila um afhendingu barnsins, þar sem hætta sé á að barnið skaðist andlega af þeirri óreglu og þeim óstöðugleika sem bíði þess í Danmörku. Ekki verður séð að varnaraðili styðji þessa málsástæðu við annað en það að hann telji að sóknaraðili muni ekki setja barnið í skóla í Danmörku þar sem hún hafi viðrað hugmyndir um heimakennslu. Sóknaraðili, sem samþykkt hefur að barnið ljúki skólagöngu hér á landi á yfirstandandi skólaári, andmælir því að ekki standi til að barnið gangi í skóla í Danmörku og hefur að áskorun varnaraðila lagt fram staðfestingu frá skóla í [...]. Þar kemur fram að telpan sé skólaskyld og að pláss fyrir hana sé til reiðu í skólanum þegar hún snúi aftur í skólahverfið sem hún tilheyri.

Samkvæmt 2. tölulið 12. gr. laga nr. 160/1995, sem varnaraðili vísar til, er dómara heimilt að synja um afhendingu barns ef alvarleg hætta er á að afhending muni skaða barnið andlega eða líkamlega eða koma því á annan hátt í óbærilega stöðu. Að því virtu sem fyrr segir um staðfestingu um væntanlega skólagöngu barnsins í Danmörku hefur ekkert komið fram í málinu sem renni stoðum undir það að skilyrði séu til þess að synja um afhendingu á grundvelli þessa ákvæðis.

Varnaraðili vísar einnig til 3. töluliðar 12. gr. laganna, en samkvæmt því ákvæði er heimilt að synja um afhendingu ef barn er andvígt henni og hefur náð þeim aldri og þroska að rétt sé að taka tillit til skoðana þess. Samkvæmt 17. gr. laganna skal dómari kanna afstöðu barns sem hefur náð þeim aldri og þroska að rétt sé að taka tillit til skoðana þess til afhendingar samkvæmt Haagsamningnum. Í samræmi við þetta ákvæði og vilja beggja málsaðila leitaði dómurinn aðstoðar sérfræðings, B barnasálfræðings, við að fá fram viðhorf barnsins til afhendingar til sóknaraðila. Það kemur skýrt fram í skýrslu barnasálfræðingsins, sem greint er frá í sérstökum kafla um málsatvik hér að framan, að barnið er því ekki andvígt að búa í Danmörku eða hjá sóknaraðila. Verður afhendingu því ekki hafnað á þeim grundvelli að barnið sé henni andvígt.

Loks verða ekki nein efni talin til þess að telja að afhending barnsins geti með einhverjum hætti verið í ósamræmi við grundvallarreglur hér á landi um verndun mannréttinda, sbr. 4. tölulið 12. gr. laga nr. 160/1995, en til þess ákvæðis hefur varnaraðili einnig vísað.

Samkvæmt því sem rakið hefur verið hér að framan hefur ekki verið sýnt fram á að nokkurt skilyrðanna sem sett eru í 12. gr. laga nr. 160/1995 fyrir því að synja megi um afhendingu barns sé fyrir hendi í málinu og verður aðalkröfu varnaraðila um synjun á afhendingu barnsins hafnað.

Til vara krefst varnaraðili þess að aðfararfrestur verði ákveðinn þrír mánuðir í það minnsta. Krafan styðst við það að með svo löngum fresti skapist svigrúm til að aðilar nái að ganga frá samkomulagi um fyrirkomulag forsjár, lögheimilis og umgengni til framtíðar. Er þá á því byggt að hagsmunir barnsins séu best tryggðir með því að slíkt samkomulag verði gert hér á landi. Þessum rökum varnaraðila hefur dómurinn hafnað hér að framan, þar sem stuðla ber að því að úr ágreiningi aðila um þessi efni sé leyst samkvæmt lögum þess ríkis þar sem barn á búsetu þegar leyst er úr máli á grundvelli Haagsamningsins. Verður því ekki með þessum úrskurði orðið við kröfum sem gangi gegn því markmiði með því að afhendingu barnsins verði gegn mótmælum sóknaraðila frestað í svo langan tíma.

Dómurinn tekur á hinn bóginn undir það með varnaraðila, einnig með hliðsjón af skýrslu B um viðhorf barnsins, að á því sé enginn vafi að það samræmist hagsmunum barnsins best að aðilar nái fullri sátt og samkomulagi um þessi efni sem allra fyrst. Samkomulag það sem aðilar hafa gert undir rekstri málsins, og góð framkvæmd þess enn sem komið er, verður að telja gleðiefni. Í þessu samkomulagi felst m.a. að sóknaraðili samþykkir dvöl barnsins hér á landi þar til skóla er lokið í vor og er endanleg dómkrafa miðuð við afhendingu barns eftir 10. júní nk. Eftir atvikum og til þess að auðvelda varnaraðila að verða við kröfu um afhendingu barnsins án þess að til aðfarar komi þykir rétt að aðför fari ekki fram fyrr en að liðnum tveimur vikum frá þeim degi, eða þann 24. júní nk., svo svigrúm gefist til að undirbúa flutning barnsins eftir að skóla lýkur, en engin efni eru til að aðfararfrestur verði ákveðinn lengri en það.

Samkvæmt dómaframkvæmd hefur varnaraðila í málum sem þessum verið gefinn kostur á að aflétta ólögmætu ástandi með því að fara sjálfur með barn til búseturíkis á þeim tíma eða innan þeirra tímamarka sem fyrir er mælt af dómstólum. Láti varnaraðili á hinn bóginn ekki verða af því að skila barninu á þann hátt, eða með öðrum hætti, sem sóknaraðili fellst á, verður afhending barnsins á grundvelli laga nr. 160/1995 að fara fram með innsetningargerð í samræmi við kröfu sóknaraðila, sbr. 1. mgr. 13. gr. laganna. Við þær aðstæður er sóknaraðila heimilt að fá barnið tekið úr umráðum varnaraðila og afhent sér með innsetningargerð, sem fara má fram til fullnustu á skyldu varnaraðila. 

Með vísan til alls sem að framan er rakið verður, með vísan til 11. gr. laga nr. 160/1995, fallist á kröfu sóknaraðila í málinu um afhendingu barnsins, þó þannig að sóknaraðila er fyrst heimilt að fá barnið tekið úr umráðum varnaraðila með aðför þann 24. júní 2015, hafi barnið þá ekki verið afhent sóknaraðila samkvæmt framansögðu.

Sóknaraðili gerir þá kröfu í málinu að varnaraðila verði gert að greiða ferðakostnað dóttur sinnar til Danmerkur en varnaraðili krefst sýknu af þeirri kröfu. Það er meginregla barnalaga, sbr. 2. mgr. 47. gr. b, að foreldri sem nýtur umgengni við barn greiði kostnað sem hlýst af umgengni. Þeirri málsástæðu hefur þó ekki verið hreyft af hálfu sóknaraðila að barnið er statt hér á landi í framhaldi af umgengni hjá varnaraðila sumarið 2014 og er krafan ekki lögð fyrir dóminn á þeim grundvelli. Í lögum nr. 160/1995 er ekki kveðið á um það hver skuli greiða ferðakostnað barns við afhendingu á grundvelli laganna, en samkvæmt 2. mgr. 13. gr. laganna fer framkvæmd fullnustu ákvörðunar samkvæmt lögunum eftir reglum 45. gr. barnalaga nr. 76/2003. Meðferð slíks máls fer fram, með þeim frávikum sem þar greinir, samkvæmt 13. kafla laga um aðför nr. 90/1989. Eins og málið liggur fyrir dóminum eru ekki efni til að úrskurða um kröfu um ferðakostnað í málinu, sbr. meginreglu 2. mgr. 1. gr. laga um aðför, enda er ekki um ákveðna fjárkröfu að ræða. Úrlausn ágreiningsmála sem upp kunna að koma í tengslum við framkvæmd aðfarargerðar, ef til hennar kemur, fer að reglum aðfararlaga.

Fallist verður á kröfu varnaraðila um að kæra úrskurðar þessa til Hæstaréttar fresti afhendingu barnsins.

Með hliðsjón af atvikum öllum þykir rétt að málskostnaður falli niður milli aðila.

Samkvæmt 2. mgr. 19. gr. laga nr. 160/1995 greiðir ríkissjóður kostnað beiðanda um afhendingu barns samkvæmt Haagsamningnum vegna meðferðar máls hér á landi að svo miklu leyti sem hann fæst ekki greiddur hjá beiðanda. Lögmaður sóknaraðila upplýsti við aðalmeðferð málsins að sótt hefði verið um gjafsókn og er það í samræmi við leiðbeiningar í fyrrnefndu bréfi innanríkisráðuneytisins til lögmannsins 6. mars. sl., en í bréfinu ábyrgist ráðuneytið jafnframt greiðslu vegna vinnu lögmannsins sem ekki greiðist af sóknaraðila verði gjafsókn ekki veitt. Innanríkisráðuneytið hefur, samkvæmt upplýsingum sem dómara hafa borist, móttekið umsókn lögmannsins en ráðuneytið hefur hvorki gefið út gjafsóknarleyfi né synjað um gjafsókn.

Kristrún Kristinsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Sóknaraðila, K, er heimilt frá og með 24. júní 2015 að fá A, kt. [...], tekna úr umráðum varnaraðila, M, og afhenta sér með beinni aðfarargerð, hafi varnaraðilinn ekki áður fært barnið til Danmerkur eða afhent sóknaraðila barnið eftir því sem nánar greinir í forsendum þessa úrskurðar.

Kröfu sóknaraðila um úrskurð um að varnaraðili greiði ferðakostnað barns er hafnað.

Málskostnaður fellur niður.

Kæra úrskurðarins til Hæstaréttar frestar framkvæmd hans.