Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma Benedikt Bogason hæstaréttardómari, Guðrún Erlendsdóttir settur hæstaréttardómari og Símon Sigvaldason dómstjóri.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. júlí 2017. Hann krefst þess að aðilar fari sameiginlega með forsjá barnanna A og B og að lögheimili þeirra verði hjá stefndu. Þá krefst hann þess að málskostnaður í héraði verði felldur niður og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti.

Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms að öðru leyti en því að „regluleg umgengni verði ákveðin aðra hverja helgi frá fimmtudegi til mánudags. Upphaf umgengni miðist við að börnin fari til áfrýjanda eftir að vinnu hans lýkur á fimmtudegi og ljúki við skólabyrjun á mánudagsmorgni. Sumarumgengni verði tvisvar sinnum tvær vikur í senn.“ Þá krefst hún málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi var undir rekstri málsins í héraði aflað matsgerðar 14. mars 2017 um forsjárhæfni aðila. Í niðurlagi matsgerðarinnar var komist að þeirri niðurstöðu að það þjónaði ekki hagsmunum barnanna að aðilar færu sameiginlega með forsjá þeirra. Til stuðnings því var í fyrsta lagi vísað til áralangrar sögu ágreinings og átaka milli aðila, en samskipti af því tagi hefðu ítrekað orðið í viðurvist barnanna. Í öðru lagi var talinn skipta máli persónuleiki foreldra og samspil þeirra, en stefnda ætti mjög erfitt með að setja áfrýjanda mörk. Hann væri aftur á móti afar þrjóskur og stjórnsamur og stefnda gæfi undan þrýstingi frá honum. Í þriðja lagi var nefnd saga áfrýjanda um ofneyslu áfengis, en forsjárhæfni hans væri mjög skert ef hann neytti þess. Í niðurstöðu héraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, var komist að þeirri niðurstöðu, í ljósi samskipta og togstreitu aðila og með hliðsjón af röksemdum í matsgerð, að það þjónaði best hagsmunum barnanna að stefnda færi ein með forsjá þeirra. Undir áfrýjun málsins fékk stefnda sama matsmann dómkvaddan til að kanna hvernig fyrirkomulag forsjár og umgengni samkvæmt hinum áfrýjaða dómi hafi hentað hagsmunum barnanna. Matsgerðinni var skilað 8. nóvember 2017 og samkvæmt henni hefur fyrirkomulagið gefið góða raun.

 Í 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003 eru rakin þau atriði sem líta ber til við mat á því hvernig forsjá barns verði skipað. Skal þá horft til hæfis foreldra, stöðugleika í lífi barns, tengsla barns við báða foreldra, skyldur þeirra til að tryggja rétt barnsins til umgengni, hættu á að barnið, foreldri eða aðrir á heimili barnsins hafi orðið eða verði fyrir ofbeldi og vilja barns að teknu tilliti til aldurs og þroska. Í 3. og 4. mgr. sömu greinar er síðan gerð grein fyrir skilyrðum þess að dæmd sé sameiginleg forsjá. Verða þær aðstæður þá að vera fyrir hendi að slíkt geti þjónað hagsmunum barnsins, en þá ber sérstaklega að líta til þess hvort ágreiningur eða samskipti foreldra séu líkleg til að koma í veg fyrir, hindra eða draga úr möguleikum barns til að alast upp við þroskavænleg skilyrði.

Þegar virt eru vandkvæði og átök í samskiptum aðila verður fallist á það með héraðsdómi að best þjóni hagsmunum barnanna að stefnda fari ein með forsjá þeirra. Samkvæmt því og með skírskotun til 2. mgr. 1. gr. barnalaga verður sú niðurstaða dómsins staðfest.

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um umgengni barnanna við áfrýjanda.

Áfrýjanda verður gert að greiða stefndu málskostnað á báðum dómstigum sem ákveðinn verður í einu lagi eins og greinir í dómsorði.

Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað áfrýjanda verður staðfest.

Það athugast að héraðsdómur gerði áfrýjanda að greiða stefndu „allan málskostnað“ án þess að tilgreina heildarfjárhæð hans rétt eins og þegar gjafsóknarkostnaður er dæmdur úr ríkissjóði. Þá bar við ákvörðun málskostnaðar að líta til kostnaðar stefndu af málinu, þar með talið virðisaukaskatts sem hún hefur þurft að bera vegna reksturs þess. heimili barnsins hafi orðið eða verði fyrir ofbeldi og vilja barns að teknu tilliti til þroska.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað.

Áfrýjandi, M, greiði stefndu, K, samtals 3.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.

Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 30. júní 2017.

Mál þetta, sem dómtekið var 19. maí sl., er höfðað af K, kt. [...], [...], [...], gegn M, kt. [...], [...], [...], með stefnu þingfestri 17. nóvember 2016.

Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær, að henni verði með dómi falin forsjá ólögráða barna málsaðila, A, kt. [...], og B, kt. [...], til átján ára aldurs þeirra.  Enn fremur krefst stefnandi þess að með dómi verði kveðið á um inntak umgengnisréttar stefnda við börnin.  Loks krefst stefnandi þess að stefnda verði gert að greiða henni málskostnað ásamt virðisaukaskatti.

Endanlegar dómkröfur stefnda eru að hann verði sýknaður af kröfu stefnanda um að henni einni verði með dómi falið að fara með forsjá barna þeirra til átján ára aldurs og að ákveðið verði með dómi að málsaðilar fari áfram sameiginlega með forsjá barnanna, en einnig að lögheimili þeirra verði áfram hjá stefnanda.  Þá krefst stefndi þess að ákveðið verði með dómi óbreytt umgengnisfyrirkomulag hans við börnin, sem ákveðið var með dómsátt aðila þann 16. apríl 2015.  Jafnframt krefst hann þess að verði krafist áfrýjunar fresti það ekki réttaráhrifum dómsins.  Loks krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda eins og málið sé ekki gjafsóknarmál, sbr. gjafsóknarleyfi innanríkisráðneytisins, dagsett 16. september 2016.

I.

Samkvæmt málavaxtalýsingum í stefnu og greinargerð stefnda, en einnig öðrum framlögðum gögnum, eru helstu málsatvik þau að aðilar hófu sambúð árið 1996.  Stefndi átti þá fyrir þrjú börn úr fyrri samböndum, og verður ráðið af gögnum að þau hafi öll um síðir komið í umgengi á heimili aðila.

[...]

Málsaðilar eignuðust soninn A í lok árs 2009, en dótturina B í byrjun árs 2011.

Samkvæmt málatilbúnaði aðila var nefnt [...] þungt áfall fyrir þau og þá ekki síst stefnda, sem missti m.a. atvinnu sína sem [...].  Óumdeilt er að stefndi missti einnig tökin á áfengisdrykkju sinni um þetta leyti, en hann fór í áfengismeðferð á árinu 2009, en féll eftir um sex mánaða bindindi.  Þá fór stefndi í fulla áfengismeðferð á árinu 2013, en þá hélt hann bindindið í um fimm mánuði.  Á þessu árabili þáði stefndi í nokkur skipti meðferð hjá sálfræðingi og geðlækni á Sjúkrahúsinu [...], en samhliða var hann í þunglyndislyfjameðferð allt til ársins 2015.

Samkvæmt gögnum var með úrskurði héraðsdóms [...] júní 2013 staðfest ákvörðun sýslumanns frá [...]. sama mánaðar um brottvísun stefnda af heimili aðila, en einnig um nálgunarbann hans gagnvart stefndu.  Tilefni þessarar aðgerðar var ítrekuð ofbeldis- og ölvunarhegðun hans, sem m.a. beindist að stefnanda, þ. á m. [...]. Vegna atferlisins höfðaði lögreglustjóri sakamál á hendur stefnda og var hann dæmdur þann [...] 2014 til sex mánaða skilorðsbundins fangelsis til þriggja ára, fyrir líkamárásir og líflátshótanir í garð stefnanda.  Fyrir liggur að í kjölfar fyrstnefnda tilviksins hóf barnavernd á [...] afskipti af málefnum aðila og barna þeirra, sbr. greinargerð og einhliða áætlun nefndarinnar frá því í febrúar 2012.

Samkvæmt gögnum málsins slitu aðilar samvistum eftir um 13 ára sambúð, haustið 2013.  Verður ráðið af málatilbúnaði stefnanda, þ. á m. við flutning, að ástæðu slitanna hafi mátt rekja til tímabundins framhjáhalds stefnda, en einnig vaxandi óreglu hans og fyrrgreindar hegðunar í hennar garð.

Af gögnum verður ráðið að eftir sambúðarslitin hafi stefndi haldið kyrru fyrir í íbúð aðila og því hafi stefnandi flutt úr eigninni tímabundið með börnin tvö á heimili foreldra sinna, nánar tiltekið í fjölbýlishús við [...].  Og vegna óreglu stefnda á þessu tímaskeiði hafi umgengni hans við börnin verið tilfallandi, en samkvæmt gögnum fór hann m.a. í afeitrun á Sjúkrahúsið [...] milli jóla og nýárs árið 2013, en útskrifaði sig þá sjálfur.  Kemur fram í læknabréfi að stefndi hafi er þetta gerðist haft sáralítið sjúkdómsinnsæi.

Stefnandi höfðaði forsjármál á hendur stefnda í maí 2014, en um það leyti fór stefndi í sína þriðju eiginlegu áfengismeðferð.  Verður ráðið af gögnum að stefndi hafi fljótlega fallið á bindindinu, en um haustið tekið sér tak og hætt drykkjunni og þá jafnframt hafið atvinnuþátttöku hjá fyrirtæki á [...].  Fluttist stefnandi þá ásamt börnum á ný í íbúð aðila, en ráðið verður að hún hafi jafnan farið út úr henni þegar stefndi kom í helgarorlof og var með umgengni við börn þeirra.

Við meðferð nefnds forsjármáls var dómkvaddur sérfróður matsmaður, C sálfræðingur.  Í skýrslu hennar, sem dagsett er 20. nóvember 2014, kemur m.a. fram það álit, að málsaðilar séu báðir hæfir forsjáraðilar og að þeir hafi báðir verið mjög meðvitaðir um uppbyggilegar uppeldisaðferðir og hafi beitt þeim við umönnum barna sinna.  Af þessum sökum hafi verið til staðar frumtengsl þeirra við börnin.  Greint er frá því í skýrslunni að stefnandi sé reglusöm, líkamlega og andlega heilbrigð og sé fær um að veita börnunum gott skjól.  Einnig segir að hún sýni börnunum ástríki og áhuga og að tengsl barnanna við hana séu sterkari en við stefnda.  Jafnframt segir í skýrslunni að tengsl barnanna séu afar náin og að þau séu háð hvort öðru.  Um stefnda segir í skýrslunni að hann hafi glímt við áfengisfíkn, sem hafi leitt til þess að hann hafi ekki getað sinnt börnunum sem skyldi.  Staðhæft er að stefndi hafi verið meðvitaður um áhrif áfengisneyslunnar og að slíkt ástand geti m.a. haft áhrif á börnin, og er tekið fram að vilji hans hafi staðið til þess að lifa áfengislausu lífi.  Staðhæft er að lengst framan af ævi barnanna hafi stefndi getað sinnt þörfum barnanna á fullnægjandi hátt og að hann hafi sýnt þeim áhuga og ástríki.  Í matsskýrslunni er sérstaklega vísað til þess að það líkamlega ofbeldi sem stefndi hafði sýnt stefnanda hafi samkvæmt hennar orðum verið einstök tilfelli og aðeins gerst í tengslum við áfengisneyslu stefnda.  Í þessu samhengi er í skýrslunni vísað til niðurstöðu persónuleikaprófa og að þau hafi gefið tilefni til að ætla að stefndi hafi ekki átt við reiðivandamál að stríða.  Það er niðurstaða matsmannsins að stefnanda og börnunum tveimur sé ekki nokkur hætta búin að verða fyrir ofbeldi af hálfu stefnda, að því gefnu að hann „haldi edrúmennsku.“

Í þinghaldi þann 16. apríl 2015 var nefnt forsjármál til lykta leitt, en aðilar rituðu þá, með aðstoð lögmanna sinna, undir réttarsátt þess efnis að þau færu áfram saman með forsjá barnanna.  Í sáttinni er kveðið á um að börnin hafi lögheimili hjá stefnanda, en að stefndi greiði tíðkanlegt meðlag með þeim.  Þá er í sáttinni kveðið á um umgengnina þannig að börnin dvelji hjá stefnda aðra hverja helgi, frá lokum skóladags á fimmtudegi til byrjunar skóladags á mánudegi, en einnig á hátíðisdögum samkvæmt nánar tilgreindu fyrirkomulagi.  Sérstaklega er tekið fram í sáttinni að umgengni stefnda sé háð því skilyrði að hann sé „edrú þegar börnin eru hjá honum“.  Í nefndu dómsmáli var jafnframt úrskurðað um málskostnað aðila, en þeir höfðu báðir fengið gjafsókn við málareksturinn. Samkvæmt gögnum gerðu aðilar með sér fjárskiptasamning eftir gerð sáttarinnar og verður ráðið að þá hafi sambúð aðila endanlega lokið.

Samkvæmt gögnum hætti stefndi í starfi sínu á [...] vorið 2015, en þá fluttist hann einnig aftur í íbúð aðila, í óþökk stefnanda.  Af gögnum verður ráðið að stefndi hafi fljótlega fallið á bindindi sínu og að það ástand hafi varað um nokkurra mánaða skeið.  Vegna þessa alls flutti stefnandi með börnin úr eigninni og fóru þau þá á ný á fyrrnefnt heimili í [...], þar sem þau halda enn heimili.

Aðilar lýsa málsatvikum eftir gerð nefndrar sáttar á þann veg að ekki hafi gengið sem skyldi í samskiptum þeirra og að börnin hafi liðið fyrir það.  Hafi ágreiningurinn aðallega varðað umgengni stefnda við börnin og þá um það skilyrði að stefndi léti af áfengisneyslu eða væri ekki undir áhrifum áfengis þegar börnin væru hjá honum í umgengni.

Með úrskurði héraðsdóms [...]. júlí 2015 var staðfest ákvörðun lögreglustjóra frá [...]. júní sama ár um réttmæti þess að vísa varnaraðila af lögheimili málsaðila, en einnig um að hann skyldi sæta nálgunarbanni gagnvart stefndu í fjórar vikur.  Tilefni þessara aðgerða var ætlað heimilisofbeldi stefnda gagnvart stefnanda þann 17. júní sama ár er stefnandi ætlaði að ná í fatnað fyrir börn þeirra.  Gerðist þessi atburður í og við húseign aðila, en samkvæmt lögregluskýrslu var stefndi þá undir áhrifum áfengis.

Af gögnum verður ráðið að fyrrgreind búseta málsaðila hafi í raun haldist óbreytt eftir að réttaráhrif nefnds úrskurðar voru liðinn.  Þannig hafi stefndi flutt í eign aðila haustið 2015, en að hann hafi þá jafnframt hætt áfengisdrykkju sinni og sinnt vinnu tímabundið. Þá verður ekki annað ráðið en að stefndi hafi sinnt umgengnisskyldum sínum í samræmi við efni áðurrakinnar réttarsáttar.  Óumdeilt er að nærri áramótunum féll stefndi á bindindi sínu, og neytti þá áfengis að einhverju leyti þá daga sem hann var ekki með umgengni við börnin.  Í febrúarmánuði 2016 var húseign aðila seld, en í framhaldi af því keypti stefndi íbúð í fjöleignarhúsi, en þar býr hann enn.  Um líkt leyti virðist stefndi hafa tekið upp samband við núverandi unnustu sína, en hún býr erlendis.

Af gögnum verður ráðið að margoft hafi komið upp ágreiningur með aðilum í tengslum við umgengni stefnda við börnin, en þá helst um fyrrgreint skilyrði í réttarsátt aðila um edrúmennsku stefnda um umgengnishelgar.  Liggja þannig fyrir gögn frá lögreglu, en einnig félagsmálayfirvöldum, um ítrekaðar kærur hans og kvartanir vegna ætlaðra umgengistálmana stefnanda.  Einnig liggja fyrir kvartanir stefnanda um ætlaða ölvun stefnda við greindar aðstæður, þar á meðal helgina 14.-18. apríl 2016.  Um síðastnefndan atburð liggja fyrir ítarleg gögn frá barnaverndarnefnd, en einnig lögreglu.  Í þessum gögnum kemur m.a. fram að stefnandi hafi ítrekað óskað eftir liðsinni nefndra yfirvalda vegna ætlaðrar ölvunar stefnda.  Liggur fyrir að lögregla meinaði stefnda í upphafi atburðarásar að aka bifreið sinni sökum þess að áfengislykt lagði frá vitum hans.  Leiddi það til þess að hann fór fótgangandi ásamt dóttur aðila að heimili sínu, en sonurinn neitaði að fara með honum.  Fyrir liggur að nefnd stúlka hafðist við á heimili stefnda umrædda helgi eða allt þar til stefnandi braut rúðu í útidyrahurð íbúðarinnar, undir lok atburðarásarinnar, þann 18. apríl, og tók hún þá stúlkuna í sínar vörslur.

Í málatilbúnaði sínum halda málsaðilar því m.a. fram að fyrrgreind samskipti og hegðan, og þá ekki síst um miðjan apríl 2016, hafi haft djúpstæð og slæm áhrif á andlega líðan barnanna.  Stefnandi heldur því fram að börnin hafi m.a. verið hrædd við stefnda, en stefndi andmælir því og heldur því fram að því hafi verið öfugt farið.  Stefnandi vísar til þess að dóttir aðila hafi orðið viðkvæmari en áður, en þar um er vísað m.a. til framlagðra vottorða leikskólastjóra.  Þessu til viðbótar er af hennar hálfu vísað til þess að blóð hafi komið úr kynfærum stúlkunnar eftir salernisferðir.  Fram kemur í gögnum að stefnandi hafi ekki haft grunsemdir um að stefndi ætti þarna hlut að máli heldur hafi atvik fremur getað verið með þeim hætti að stúlkan hafi í umgengni þurft að sinna sér sjálf.  Þar um er til þess vísað að stúlkan hafi viðkvæma húð.  Fram kemur að skólahjúkrunarfræðingur og námsráðgjafi hafi auk þessa haft áhyggjur af því að stúlkan hefði á þessum tíma sýnt tiltekin einkenni kynferðisofbeldis.  Liggur fyrir að vegna þess alls hafi, að fyrirlagi heimilislæknis en einnig barnaverndarnefndar, stúlkan verið færð í svonefnt könnunarviðtal í Barnahúsi, nánar tiltekið í byrjun árs 2017.  Af þessu sökum liggur fyrir vottorð sérfróðs starfsmanns Barnhúss, dagsett 27. janúar 2015, en þar segir um nefnt viðtal og úrvinnslu: „Ekkert kom fram í viðtalinu sem bendir til þess að stúlkan sé þolandi kof (kynferðislegs ofbeldis), málin er lokið af hálfu Barnahúss.“

Samkvæmt gögnum dvaldi stefnandi tímabundið í Kvennaathvarfinu í Reykjavík, ásamt börnunum tveimur um mánaðamótin apríl/maí 2016.  Ráðið verður að um líkt leyti hafi stefnandi og stefndi, að frumkvæði barnaverndarnefndar, átt með sér sáttafund.  Niðurstaða þess fundar var á þá leið að stefndi hefði fyrst um sinn aðeins umgengni við börnin að stefnanda viðstaddri og gekk það eftir allt til haustsins.

Samkvæmt gögnum höfðaði stefnandi nýtt forsjármál gegn stefnda í byrjun maí 2016, en því var vísað frá dómi vegna formgalla í júlí sama ár.

Samkvæmt gögnum hóf stefndi í lok júlí 2016 fasta vinnu hjá fyrirtæki á [...] og starfar hann þar enn.  Stefnandi hefur aftur á móti um árabil verið í hlutastarfi á [...].

Fyrir liggur að barnaverndarnefnd hóf könnun á málefnum umræddra barna í aprílmánuði 2016, sbr. ákvæði V. kafla barnaverndarlaga nr. 80, 2002.  Verður ráðið af greinargerð nefndarinnar, að tilefnið hafi verið allmargar tilkynningar um ágreining og átök millum málsaðila, sbr. það sem hér að framan hefur verið rakið, en enn fremur tilkynningar um að stefndi hefði verið undir áhrifum áfengis þegar hann var með dóttur sína í umgengni fyrrgreinda helgi, 14.-18. apríl nefnt ár.  Fram kemur að könnunin hafi farið fram með viðtölum við málsaðila, en að einnig hafi verið rætt við bæði börn þeirra.  Þá hafi verið aflað upplýsinga frá skólum barnanna, en að auki hafi verið höfð til hliðsjónar gögn vegna afskipta nefndarinnar, svo og dagbókarfærslur lögreglu.  Í greinargerð barnaverndarnefndar, sem kynnt var á teymisfundi, segir m.a. að ágreiningur og átök málsaðila hafi falið í sér óviðunandi álag fyrir börnin og að hætta væri á að þær aðstæður bitnuðu á almennum þroska þeirra.  Þá segir einnig að staðfest hafi verið að stefndi eigi við áfengisvanda að stríða, en að ekki hafi verið staðfest að hann hafi verið ölvaður þegar hann hefði verið með börnin í umsjá sinni, en tekið er fram að það hafi þó ekki verið útilokað.  Í greinargerðinni segir að viðbrögð teymisins hafi m.a. verið þau að boða málsaðila til viðtals og kynna þeim niðurstöðurnar og hvetja þá til að leysa ágreining sinn um umgengni með aðkomu sýslumanns og þá í þeim tilgangi að hlífa börnunum með öllu við uppákomum af því tagi sem borið hafi á.  Þá er getið um áform barnaverndar um að hvetja stefnda til þess að fara í áfengismeðferð, en að samhliða yrði báðum málsaðilum boðin sálfræðiaðstoð.  Loks er í greinargerðinni kveðið á um að gera skyldi áætlun til fjögurra mánaða um stuðning, sbr. 23. gr. barnaverndarlaganna, og að á því tímabili yrði fylgst með líðan barnanna, þ. á m. með reglubundnum viðtölum.

Samkvæmt gögnum rituðu málsaðilar undir áætlun barnaverndarnefndar þann 28. júní 2016, en þar er ofangreindum áhersluatriðum lýst nánar.  Áætlunin gilti til 22. september sama ár.  Samkvæmt gögnum ræddu barnaverndarstarfsmenn við börn aðila á nefndu tímabili, og er sagt að líðan þeirra beggja, líkt og samskipti málsaðila, hafi batnað talsvert og er ályktað að börnin þurfi því ekki á frekari stuðningi að halda.  Í framhaldi af því tók barnaverndin ákvörðun, þann 10. október nefnt ár, um að loka málinu.  Er í því viðfangi m.a. tekið fram að stefndi hafi þá haldið sig frá áfengi í um það bil hálft ár og því hafi ekki verið tilefni til frekari íhlutunar að óbreyttu af hálfu nefndarinnar.

Fyrir liggur að stefnandi var ósátt við lyktir barnaverndarmálsins og kærði hún ákvörðun nefndar, þann [...]. nóvember sl., til úrskurðarnefndar velferðarmála.  Úrskurður velferðarnefndar um kæruna er dagsettur [...]. janúar sl., en þar segir m.a. í niðurstöðukafla:  „Af fyrirliggjandi gögnum verður ráðið að átök og ósætti foreldra hafa haft slæm áhrif á börnin og valdið þeim vanlíðan og kvíða.  Börnin hafa ítrekað þurft að upplifa alvarlegan samskiptavanda á milli foreldra og meðal annars verið látin horfa upp á afskipti lögreglu af foreldrum sínum.  Í hinni kærðu ákvörðun er vísað til þess að faðir barnanna virðist hafa haldið sig frá neyslu áfengis í um það bil hálft ár.  Úrskurðarnefndin telur að í ljósi áfengisvanda föður hefði þurft að fylgjast mun lengur með líðan og aðstæðum barnanna til að lögmætt væri að taka ákvörðun um að loka málinu.  Í ljósi alls þess var nauðsynlegt að fylgst væri með líðan og aðstæðum barnanna lengur en í þá tvo mánuði sem gert var og eftir atvikum gerð ný meðferðaáætlun samkvæmt því.“

Í samræmi við ofangreinda niðurstöðu felldi úrskurðarnefndin fyrrnefnda ákvörðun barnaverndarnefndar úr gildi samkvæmt 4. mgr. 51. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.  Verður ráðið af gögnum að af þessu tilefni hafi barnaverndarnefnd tekið málefni barnanna upp, en fyrir liggur að hún óskaði eftir upplýsingum frá umsjónarkennara drengsins, sem dagsettar eru 10. mars sl., en einnig frá skólastjóra leikskóla stúlkunnar.  Er til þessara gagna m.a. vísað í matsskýrslu dómkvadds matsmanns í því máli sem hér er til umfjöllunar og síðar verður vikið að.

Fyrir liggur að haustið 2016 breyttist umgengni stefnda og barnanna á þann veg að stefndi var á ný einn með þeim á umgengishelgum.  Þá var umgengnin lítillega aukin síðar og þá þannig að stefndi var einnig með þau í umgengni eftir vinnu á föstudögum.  Börnin gistu hins vegar ekki á heimili hans.  Af gögnum verður ráðið að stefndi hafi einnig verið talsvert í samskiptum við börnin og þar með stefnanda utan hinna reglulegu umgengnishelga.

Í upphaflegum dómkröfum stefnda í máli þessu hafði hann uppi kröfu um bráðabirgðaforsjá með börnunum.  Af þessu tilefni var afráðið að börnunum gæfist tækifæri á að lýsa skoðunum sínum og högum utan réttar, sbr. ákvæði 43. gr. barnalaga nr. 76/2003, og gekk þetta eftir þann 25. janúar sl.  Sér til aðstoðar hafði dómari þá fengið sálfræðing, en daginn eftir var í þinghaldi gerð grein fyrir því sem fram hafði komið.  Fyrir flutning um nefnda kröfu, 16. febrúar sl., leitaði dómari eftir sátt með aðilum og þá til bráðabirgða þar til dómur gengi.  Gekk það eftir og þá þannig að aðilar ákváðu með sáttagjörð stigvaxandi umgengni stefnda við börnin og þá m.a. með næturgistingum.  Var fyrst um að ræða gistingu í eina nótt um umgengnishelgi, en síðan var þeim fjölgað í tvær, nánar tiltekið í marsmánuði síðastliðnum.  Tekið er fram í sáttinni að aðilar hafi stefnt að því að umgengni stefnda yrði í samræmi við áðurrakta réttarsátt þeirra frá 15. apríl 2016, að því tilskildu að matsskýrsla dómkvadds matsmanns mælti því ekki í mót.  Enn fremur var það skilyrði sett að stefndi neytti ekki áfengis.

II.

Í þinghaldi 19 janúar sl. lagði stefnandi fram beiðni um að dómkvaddur yrði matsmaður til að rita sérfræðilega álitsgerð um forsjárhæfni aðila, sbr. 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003.  Var D sálfræðingur kvödd til starfans.  Matsskýrsla hennar er dagsett 14. mars sl., en hún var lögð fram á dómþingi 27. sama mánaðar.

Í matsskýrslunni er gerð grein fyrir tilhögun matsvinnunnar og þar á meðal að matsmaður hafi rætt við aðila og börn þeirra og gert viðeigandi sálfræðiprófanir í lok febrúar og byrjun mars síðastliðnum.  Þá segir frá því að matsmaðurinn hafi rætt við sérfróða aðila sem til þekktu, þ. á m. við starfsmenn barnaverndarnefndar, en einnig við kennara barnanna og heimilislækni.

Um persónulega eiginleika málsaðila segir í skýrslunni:

K hefur sögu um þunglyndisgreiningu á unglingsárum. K er oft áhyggjufull og kvíðin og hún hefur orðið fyrir áfalli þegar hún óttaðist um líf sitt þegar M réðst eitt sinnið á hana, hún greinist ekki með kvíðaröskun í dag. Hún hefur enga sögu eða merki um aðrar raskanir á líðan, persónuleika eða geði.

Gögn málsins, persónuleikapróf og klínískt mat matsmanns benda til að K forðist áhættur og sé mjög vanaföst. Hún á mjög erfitt með að sýna ákveðni og standa á sínu og virðist hvorki geta sett ákveðin mörk í uppeldi á börnum né gagnvart M. K skortir innsæi í eigin tilfinningar, hún afneitar vandamálum og reynir að koma ábyrgð á lausn þeirra yfir á aðra.

M hefur frá árinu 2009 átt löng tímabil þar sem hann var þunglyndur, félagsfælinn og kvíðinn og drakk mikið. Þegar mat fór fram fann M fyrir vægri vanlíðan. Hann uppfyllti ekki greiningarskilmerki fyrir aðrar geðraskanir en ánetjun áfengis en M segist ekkert hafa drukkið síðustu níu til tíu mánuði.

Gögn máls, persónuleikapróf og klínískt mat benda til að M sé sjálflægur og tortrygginn. Hann afneitar vandamálum og tjáir sig á óbeinan, passífan hátt um ósætti sitt. Í samskiptum er M stjórnsamur, ósveigjanlegur og jafnvel fjandsamlegur.

Um tengsl málsaðila við börn sín og þá í ljósi nefndra viðtala, með því að fylgjast með því sem fram fór á heimilum þeirra, með tengslaprófun og viðtali við stúlkuna B og viðtölum við aðra aðila, segir í skýrslu matsmannsins:

Frá fæðingu barnanna og fram að sambandsslitum tóku báðir foreldrar mikinn og jafnan þátt í umönnun þeirra. Vafalaust er að börnin hafi myndað sterk frumtengsl við báða foreldra sína. Ekki er dregið í efa að báðir foreldrar elski börnin og þau virðast bæði hafa gott lag á að sýna börnunum ástúð, bæði með orðum og æði.

Frá árinu 2013 hefur K aðallega sinnt börnunum en M haft umgengni sem á stundum hefur verið stopul eða legið niðri. Frá apríl 2015 til apríl 2016 var umgengni M við börnin í fjóra daga aðra hverja helgi. Frá apríl 2016 fram til febrúar 2017 gistu börnin ekki hjá honum. K hefur haft alla umsjá með daglegum þörfum barnanna, skólagöngu, samskiptum við kennara, heilsugæslu og tómstundum barnanna. Umönnun barnanna í höndum K er mjög góð að öllu leyti öðru en því að hún á erfitt með að setja börnunum eðlileg mörk og láta þau fylgja fyrirmælum.

M hefur lítið komið að daglegri umönnun barnanna frá skilnaði. Hann er ekki í samskiptum við heimilislækni þeirra eða við kennara A en á góð samskipti við leikskólakennara B þegar eftir því er kallað. M á auðvelt með að láta börnin fylgja fyrirmælum og skiptir sjaldan skapi gagnvart þeim. Þegar M drekkur er foreldrafærni hans skert og börnin hafa meðal annars upplifað rifrildi og líkamleg átök á milli foreldra sinna. Ljóst er að sú upplifun hefur sterk áhrif á börnin, hræðir þau og dregur úr trausti þeirra gagnvart föður.

Báðir foreldrar tala um börnin af kærleika og hlýju og hafa vilja til að sinna börnunum vel og leggja áherslu á þarfir þeirra. K virðist hafa miklar áhyggjur af kvíðaeinkennum barnanna og sér mikla vanlíðan hjá báðum börnunum sem ekki kemur fram í sama mæli í öðru umhverfi. K hefur haft áhyggjur af breytingum á hegðun og líðan B eftir umgengni við föður í apríl 2016. K virðist óttast að stúlkan hafi orðið fyrir kynferðisofbeldi í umsjá föður síns en hún hefur forðast að tilkynna grun sinn sjálf til barnaverndar. M hefur mun minni áhyggjur en K af líðan barnanna. A virðist ekki sýna sömu kvíðaeinkenni hjá honum og móður sinni og M telur A aðeins leiðast í skóla sökum þess hversu bráðþroska hún sé. M virðist ekki gera sér grein fyrir því álagi sem hegðun hans hefur valdið börnunum og skorta innsæi í líðan barnanna t.d. þegar hann virti ekki tilmæli um að gefa börnunum rými til að jafna sig í kjölfar atburða í apríl 2016.

Í viðtali við B talar hún af hlýju um báða foreldra sína en tengsl við móður eru greinilega sterkari. B treystir meira á móður sína og hún leitar til hennar um nánd og hlýju. B man eftir því að hafa orðið hrædd þegar foreldrar hennar tókust á í apríl 2016 og að hafa ekki viljað fara í umgengni til föður síns. Hún talar um að hafa verið hrædd og hafa leiðst hjá föður sínum sem hafi verið að drekka bjór og hún segist hafa orðið fegin þegar móðir hennar kom og sótti hana. B er tilbúin að gista hjá föður sínum en vill ekki vera lengi frá móður.

Í viðtali við kennara A kemur fram að öll umhirða drengsins sé góð en hann sé óöruggur og kvíðinn í skólanum, vanvirkur í tímum, þurfi mikla stýringu og sé með kjánagang. Kennari fann ekki mun á hegðun né líðan A eftir því hjá hvoru foreldri hann var þegar faðir var með umgengni aðra hverja helgi veturinn 2015-2016. Kennari lýsir því að K aðstoði A mun meira en aðrir foreldrar og að hún eigi erfitt með að hvetja drenginn til sjálfstæðis sem aftur ýti undir öryggisleysi hans. M hafi ekki átt við þann vanda að etja. Öll samskipti kennara A hafa verið við K og er hún viðræðugóð og áhugasöm um drenginn.

Í viðtali við leikskólakennara B kemur fram að öll umhirða hennar og utanumhald sé gott. Leikskólakennari hefur haft samband við báða foreldra sem hafa mætt í viðtöl í sitt hvoru lagi og samvinna við þau bæði hefur verið góð og þau hafa áhuga á líðan og þroska stúlkunnar. Á meðan umgengni við föður var regluleg aðra hvora helgi segist kennari ekki hafa tekið eftir mun á líðan B eftir því hjá hvoru foreldri sínu hún var. Eftir umgengni B við föður í apríl 2016 var eftir því tekið í skólanum að henni leið illa og þegar M kom óvænt í leikskólann til að heilsa upp á stúlkuna faldi hún sig. B hefur verið vælin og hangið í móður sinni og dregið kveðjustund á langinn þegar K skilar henni í leikskólann. K hefur verið leiðbeint um að stytta kveðjustundina. B sýndi ekki þessa hegðun í fylgd föður síns en hún fylgir fyrirmælum hans vel.

Í samræmi við matsspurningu leggur matsmaður mat á það hvort það þjóni hagsmunum barnanna að málsaðilar fari áfram saman með forsjá þeirra, en um það álitaefni segir í skýrslunni:

Matsmaður telur það ekki þjóna hagsmunum barnanna að foreldrar fari áfram sameiginlega með forsjá þeirra. Fyrir því eru þrjár ástæður.

Fyrsta ástæðan er áralöng saga ágreinings og átaka milli M og K. Samskipti þeirra hafa einkennst af því að upp kemur ágreiningur sem oft hefur leitt út í ofbeldi þar sem K hefur jafnvel óttast um líf sitt. Þessi átök hafa ítrekað átt sér stað í viðurvist barna. Síðast kom til átaka á milli K og M fyrir framan börn þeirra með þeim afleiðingum að K slasaðist í apríl 2016.

Aðra ástæðu er að sjá í persónuleikagerð foreldra og samspili þeirra. K á mjög erfitt með að standa á sínu og setja mörk en M aftur á móti er afar þrjóskur og stjórnsamur. K reynir iðulega að setja M mörk en gefst fljótt upp fyrir þrýstingi frá honum. Lýsingar á þessum samskiptum má glöggt sjá í viðtali matsmanns við starfsmenn Barnaverndar [...].

Þriðja ástæðan er drykkja M sem segist við vinnslu matsins hafa verið edrú í níu til tíu mánuði. M vill ekki gefa út yfirlýsingar um að vera hættur að drekka og telur sig ekki þurfa að vinna með áfengisvanda sinn. Þess verður að gæta að M hefur hingað til aldrei haldið bindindi til lengri tíma og ljóst er að á drykkjutímabilum er forsjárhæfni hans mjög skert. Í mati á forsjárhæfni er oft miðað við að vímuefnabindindi sé orðið nokkuð fast í sessi eftir um 18 mánuði, sérstaklega þó ef viðkomandi vinnur af einurð í sínum málum.

Matsmaður telur ofangreindar þrjár ástæður koma í veg fyrir að K og M geti átt eðlilegt samstarf um málefni barna sinna.

Að lokum lætur matsmaðurinn uppi álit sitt á umgengni barnanna við stefnda og hvernig því verði best háttað, en um það segir í skýrslunni:

K hefur frá skilnaði borið ábyrgð á og sinnt öllum daglegum þörfum barnanna og búið þeim góðan stöðugleika. Aðstæður M frá skilnaði hafa hins vegar verið misjafnar og hafa komið tímabil þar sem hann hefur ekki verið í stakk búinn til að sinna börnunum sökum áfengisneyslu og geðrænna erfiðleika. Af þeim sökum telur matsmaður rétt að börnin búi áfram hjá K og hún haldi utan um þeirra daglega lífi.

-Umsagnir frá kennurum barnanna benda til þess að umgengni barnanna við föður aðra hverja helgi hafi gengið vel og enginn munur hafi verið á líðan eða umhirðu barnanna hjá móður eða föður. Í viðtölum við bæði börnin hefur komið fram að þau tali um að vera tvo til þrjá daga hjá hvoru foreldri en að vilja ekki vera í viku. B tók skýrt fram að hún vildi gjarnan vera í viku hjá móður en ekki meira en þrjá daga hjá föður, hún lýsti því einnig að hafa verið hrædd og leið í umgengni við föður í apríl 2016.

Matsmaður leggur til að umgengni föður við börnin verði aðra hverja helgi svo fremi að M sé edrú en fari hann að drekka á ný er mikilvægt að börnin séu ekki í hans umsjá.

Bæði börnin hafa sýnt kvíða sem eykur þörf á því að þau búi við stöðugleika og fyrirsjáanlegar aðstæður. Frá skilnaði hefur umgengnisfyrirkomulag oft verið óljóst og óskýr mörk verið á milli þess hvenær börnin séu í umsjá hvors foreldris. Matsmaður telur mikilvægt að næstu ár, þar til börnin komast á táningsaldur, verði skýrari mörk á milli þess tíma sem börnin eiga með hvoru foreldri sínu.

III.

Stefnandi byggir á því að það sé börnunum fyrir bestu að henni verði falin forsjá þeirra, sbr. ákvæði 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003, enda séu forsendur fyrir sameiginlegri forsjá aðila algjörlega brostnar.  Stefnandi reisir kröfur sínar á því að hún sé mun hæfari en stefndi til að fara með forsjána.  Þannig séu tengsl hennar við börnin sterk og þeim líði vel hjá henni.  Vafi leiki hins vegar á færni stefnda til að annast börnin.

Stefnandi vísar í málatilbúnaði sínum, en einnig við flutning málsins, til áðurrakinna gagna varðandi allan aðdragandann að réttarsátt þeirri sem aðilar gerðu fyrir dómi í aprílmánuði 2015, að því er varðaði forsjá, lögheimili og umgengni barna þeirra.  Þar hafi helst komið til erfiðleikar í sambúð og síðar í samskiptum þeirra, en einnig mikil áfengisdrykkja og ofbeldi af hálfu stefnda, m.a. í júní 2013.  Stefnandi bendir á að í kjölfar þessara atburðarásar hafi hún höfðað hið fyrra forsjármál sitt gegn stefnda, en að hann hafi þá m.a. brugðist við með því að fara í áfengismeðferð.  Eftir undirritun réttarsáttarinnar hafi ástandi stefnda hrakað og hafi þá aðstæður hans á köflum verið mjög slæmar.  Þannig hafi lögreglustjóri m.a. tekið ákvörðun um fyrrgreint nálgunarbann, sem síðar hafi verið staðfest með úrskurði héraðsdóms.  Stefnandi byggir á því að vegna alls þessa hafi hún átt í erfiðleikum með öll samskipti við stefnda, en þannig hafi henni verið örðugt að meta hvenær honum hafi verið treystandi og hvenær ekki, og þá til að vera í samskiptum við börn þeirra.

Stefnandi byggir á því að framlögð gögn sýni að stefndi höndli áfengi mjög illa og þegar hann drekki sé hann alls ófær um að annast börnin.  Af þessum sökum hafi verið sett það skilyrði í fyrrnefnda sátt aðila, að stefndi hefði ekki börnin hjá sér í slíku ástandi.  Stefnandi byggir á því að stefndi hafi ítrekað brotið gegn þessu skilyrði, en að úrræði hennar til að bregðast við, þegar slíkt gerðist, hefðu til þessa verið takmörkuð enda hafi hún ekki forsjá barnanna óskipta.  Stefnandi vísar til þess að dæmi um slíkar aðstæður hafi komið upp um miðjan apríl 2016, en þá hafi bæði barnaverndaryfirvöld og lögregla orðið vitni að hegðan stefnda og úrræðaleysi stefnanda. Stefnandi byggir á því að lýst ástand hafi gert það að verkum að börnin hafi orðið kvíðin og óörugg, líkt og gögn málsins sýni.  Staðhæfir stefnandi að sonurinn, A, hafi um tíma verið með ráðagerðir um hvernig hann ætti helst að fela sig ef stefndi myndi koma til að sækja hann.  Stefnandi byggir á því að framkoma stefnda hafi þannig komið illa niður á drengnum.  Hann hafi m.a. verið óöruggur í athöfnum daglegs lífs, þ. á m. við að sækja skóla.  Stefnandi staðhæfir að stúlkan B hafi einnig sýnt streitumerki, sem m.a. hafi lýst sér í því að hún hafi farið að leika sér eins og smábarn í nokkra daga eftir umgengni við stefnda.  Að auki hafi hún átt mjög erfitt með svefn, en slíkt hafi ekki gerst áður.  Við flutning vísaði stefnandi einnig máli sínu til stuðnings til skýrslu dómkvadds matsmanns og vottorðs leikskólakennara, og þá um það að stúlkan hefði orðið vör við áfengisdrykkju stefnda á meðan hún var í umgegni hjá honum.

Stefnandi byggir á því að stefndi sé óraunsær um eigin vanda og hafi hann m.a. hagað málflutningi sínum á þann veg að erfiðleikar barnanna séu uppspuni af hennar hálfu.  Að auki hafi hann neitað að viðurkenna ofbeldishegðan sína, þrátt fyrir að fyrir liggi dómur um slíka hegðan hans.  Þá hafi hann aðeins í takmarmörkuðum mæli þegið aðstoð sérfróðra aðila, líkt og honum hafi staðið til boða af hálfu barnaverndar.  Að auki hafi stefndi neitað starfsmönnum nefndarinnar um að hitta dóttur þeirra þegar hún hafi verið í umgengni hjá honum, líkt og gögn vísi til varðandi áðurlýstan atburð frá miðjum apríl 2016.

Stefnandi byggir á því og áréttar að ofangreind atvik og reynsla hafi gert það að verkum að hún eigi í erfiðleikum með að treysta stefnda.  Hún efist hins vegar ekki um forsjárhæfni stefnda að því tilskildu að hann sé heill heilsu.  Við flutning var í þessu sambandi vísað til þess að umgengni stefnda og barnanna, þ. á m. næturgistingar, hefðu gengið vel undanfarna mánuði.

Að því er varðar kröfuna um að dómurinn ákvarði um umgengni barnanna byggir stefnandi á því að eins og málum sé komið sé nauðsynlegt að dómurinn ákveði inntak og fyrirkomulag þessa réttar, sbr. 4. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2016. Jafnframt staðhæfir stefnandi að reynslan sýni að nauðsyn beri til að stefnda verði gert að gangast undir mælingu á áfengi áður en umgengi hans verði ákvörðuð til framtíðar og enn fremur að hún verði í föstum skorðum.

Við flutning andmælti stefnandi því að hún hefði tálmað umgengni barnanna við stefnda.  Þar um vísar hún m.a. til áðurgreindrar forsögu, en einnig fyrrgreindra skilyrða samkvæmt réttarsáttum aðila, annars vegar árið 2015 og hins vegar undir rekstri þessa máls.

Að því er varðar málskostnaðarkröfu vísar stefnandi til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 130. gr., og að hún hafi þrátt fyrir beiðni ekki fengið gjafsókn.  Af þeim sökum hafi hún þurft að greiða fyrir matsskýrslu hins dómkvadda matsmanns.  Um virðisaukaskatt vísar stefnandi til laga nr. 50/1988.

Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að réttarsátt aðila frá 16. apríl 2015 sé í fullu gildi.  Hann vísar til þess að aðilar hafi komið sér saman um að fara sameiginlega með forsjá barnanna, en það hafi verið afráðið í kjölfar ítarlegrar rannsóknar á hæfi og högum málsaðila, sbr. áðurrakta matsskýrslu dómkvadds matsmanns frá 20. nóvember 2014, en hennar hafi verið aflað í tengslum við hið fyrra dómsmál aðila.

Stefndi byggir á því að stefnandi verði að sýna fram á að forsendur nefndrar réttarsáttar hafi brostið, en því sé ekki að heilsa af hennar hálfu.  Stefndi byggir á því að ekki sé knýjandi þörf á því að víkja frá ákvæðum sáttarinnar, sbr. efnisákvæði 34. gr. barnalaganna, sbr. breytingarlög nr. 144/2012.

Stefndi byggir sýknukröfuna einnig á því að það þjóni hagsmunum barnanna best að búa við óbreytt ástand.  Þar um vísar hann nánar til neðangreindra efnis- og málsástæðna.

Stefndi staðhæfir að hann uppfylli öll þau skilyrði sem talin séu upp í 2. mgr. 34. gr. barnalaganna, að því er varðar hæfi, stöðugleika í lífi barns, tengsl þess við báða foreldra og skyldu til að tryggja rétt barnanna til umgengni.  Að þessu leyti vísar hann enn til matsskýrslunnar frá árinu 2014 og enn fremur um að hann, líkt og stefnandi, sé mjög meðvitaður um uppbyggilegar uppeldisaðferðir.  Að auki sé hann ástríkur og áhugasamur um börn sín.  Hann vísar og til þess að stefnandi hafi í raun tekið undir þessi atriði með matsmanninum.  Stefndi byggir jafnframt á því að hann hafi til að bera metnað, en hann hafi m.a. lagt á sig frekara nám til að auka hæfni sína á vinnumarkaði.  Að auki hafi hann náð árangri við ástundun eigin áhugamála og hafi að því leyti sett sér markmið.  Þá hafi hann viðurkennt að vera alkóhólisti, en við þann sjúkdóm hafi hann verið að berjast síðustu árin, m.a. með því að fara í áfengismeðferð.

Stefnandi byggir á því að áfengisneysla hans hafi ekki sett mark sitt á tengsl hans við börnin, enda hafi hann aldrei neytt áfengis á þeim helgum sem hann hafi verið með börnin í umgengni.  Því hafi hann heldur aldrei ógnað öryggi þeirra.  Þrátt fyrir þetta hafi stefnandi margsinnis stöðvað umgengni hans við börnin og þá jafnan rökstutt gjörðir sínar með eigin grunsemdum um áfengisdrykkju hans, sem ekki hafi verið á rökum reistar, sbr. tilvik frá 13. desember 2016.

Stefndi andmælir þeirri málsástæðu stefnanda að hann sé ofbeldismaður.  Hann staðhæfir að framlögð gögn vísi til þriggja eða fjögurra atvika sem átt hafi sér stað á tímabilinu frá 18. janúar 2012 til 4. júní 2013, en af þeim sökum hafi hann hlotið áðurgreindan refsidóm.  Stefndi bendir á að samkvæmt áðurnefndri matsskýrslu frá árinu 2014 eigi hann hins vegar ekki við reiðivandamál að stríða og enn fremur að börnin eigi ekki á hættu að verða fyrir ofbeldi, haldi hann sig frá áfenginu.  Þá vísar stefndi til þess að stefnandi hafi í raun sjálf viðurkennt að hina tíðu árekstra þeirra í millum megi allt eins rekja til hennar sjálfrar, þ. á m. er hún hafi brotið rúðu á heimili hans um miðjan apríl 2016.  Telur stefndi að það athæfi bendi til einhvers konar reiðistjórnarvanda eða að minnsta kosti hömluleysis af hálfu stefnanda.

Stefndi byggir á því og áréttar að börnin séu tengd honum nánum böndum og þurfi á honum að halda.  Stefndi bendir jafnframt á að hann hafi annast börnin mikið allt frá fæðingu þeirra, en hann hafi um tíma ekki unnið utan heimilis.  Í þessu samhengi vísar stefndi til þess að gögn málsins sýni að sonurinn A hafi saknað hans þann tíma sem stefnandi meinaði honum, líkt og systur hans, að fara í reglulega umgengni.

Stefndi byggir á því að hann hafi öflugt stuðnings- og öryggisnet, sem hann geti leitað til.  Þar um vísar stefndi helst til eigin foreldra, en við flutning vísaði hann einnig til unnustu sinnar.

Stefndi byggir á því að börnin búi við stöðugleika sem varhugavert sé að raska með ófyrirséðum afleiðingum.  Vegna þessa hafi viðbrögð stefnanda á köflum verið vanhugsuð, þ. á m. er hún hafi tálmað umgengni hans við börnin, sem séu mjög tengd honum, líkt og skýrsla dómkvadds matsmanns í þessu máli vísi til.  Þá sé börnunum mikilvægt að eiga góð samskipti við hann og hálfsystkini sín, en þeir hagsmunir varði þroska þeirra og sjálfsmynd.  Stefndi hafi og áhyggjur af því að stefnandi hafi dregið úr gæðum umgengninnar með ástæðulausum ótta sínum um börnin.

Stefndi byggir á því að áhyggjur stefnanda og vantraust, t.a.m. varðandi áfengisneyslu hans, eigi sér ekki stoð í raunveruleikanum eða í gögnum málsins.  Lætur stefnandi það álit í ljós að vegna þessa geti stefnanda eftir atvikum verið nauðsynlegt að leita sér aðstoðar.

Stefndi bendir á að hann hafi lagt ríka áherslu á að eiga regluleg samskipti við börn sín eftir skilnað aðila.  Og vegna þessa hafi hann lagt til að umgengni hans við þau yrði óbreytt og þá miðað við fyrrnefnda réttarsátt frá 16. apríl 2015.  Stefndi staðhæfir að til að ganga til móts við kröfur stefnanda hafi hann lagt verulega á sig, þ. á m. hafi hann fallist á að blása í viðeigandi blöðrur þegar hún hafi haft grunsemdir um áfengisdrykkju af hans hálfu.  Þessu til viðbótar hafi hann lýst því yfir að hann sé reiðubúinn að sæta óboðuðu eftirliti þær helgar sem börnunum sé ætlað að gista á heimili hans. Af þessum sökum hafi hann átt fund með starfsmanni barnaverndarnefndar vorið 2016 þannig að koma mætti eðlilegri umgengni á.

Stefndi byggir á því að þau sjónarmið sem fram komi í 4. mgr. 34. gr. barnalaganna standi því ekki í vegi að dómurinn ákveði að forsjáin verði sameiginleg. Vísar hann til þess að svo hafi verið allt frá fæðingu barnanna.  Hann byggir á því að aldur barnanna geti heldur ekki staðið í vegi fyrir slíku fyrirkomulagi, en að auki sé það í raun heppilegast fyrir börnin því að þannig fái þau að alast upp við þroskavænleg skilyrði.

Stefndi staðhæfir að í raun séu samskipti aðila með ágætum ef frá sé talinn ótti stefnanda við að hann neyti áfengis á meðan hann sé með börnin í umgengni.  Við flutning var af hálfu stefnda vísað til þess og áréttað að hann hefði staðið við efni áðurrakinnar réttarsáttar, en tvennum sögum fari af margnefnum atburðum um miðjan apríl 2016.  Aftur á móti liggi fyrir, samkvæmt framlögðum gögnum, að stefnandi hafi á stundum gert of mikið úr málum.  Stefndi vísar til þess að undanfarna mánuði hafi aðilar farið saman með börnin í sund og kvikmyndahús þær helgar sem þau hafi ekki verið í umgengni hjá honum.  Að auki hafi stefnandi komið með börnin í heimsókn til hans, en þá hafi þau öll átt góðar stundir saman, m.a. við sjónvarpsáhorf á barnaefni.  Að þessu leyti vísar stefndi til matsskýrslu dómkvadds matsmanns í þessu máli, þar sem m.a. sé lýst nokkrum hnökrum varðandi forsjárhæfni beggja málsaðila, en einnig sé þar greint frá mismunandi og ólíkum styrk þeirra.  Stefndi staðhæfir að hann hafi tekið sig á, m.a. með a.m.k. 12 mánaða áfengisbindindi, en við flutning var einnig vísað til þess að hann hefði við aðalmeðferð málsins lýst því yfir að hugur hans stæði ekki til áfengisdrykkju þegar hann hefði börnin í umgengni né heldur endranær.  Vegna þessa alls standi ekki brýnir hagsmunir til þess að breyta efni fyrrgreindrar sáttar, hvorki varðandi forsjá né umgengni barnanna.

Um lagarök vísar stefndi til áðurrakinna lagareglna barnalaganna.  Að því er varðar málskostnað vísar hann til XXI. kafla laga nr. 91/1991, sbr. og til áðurgreinds gjafsóknarleyfis.

IV.

Fyrir dómi gáfu málsaðilar aðilaskýrslur, en vitnaskýrslu gaf D sálfræðingur, en hún staðfesti efni áðurrakinnar matsskýrslu og svaraði spurningum um einstaka þætti hennar.

Samkvæmt 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003 skal í dómi ákveða hvernig forsjá og lögheimili barns er háttað eftir því sem því er fyrir bestu.  Skal dómur líta m.a. til hæfis foreldris, stöðugleika í lífi barns, tengsla barns við báða foreldra, skyldu þeirra til að tryggja rétt barns til umgengni, hættu á að barnið, foreldrar eða aðrir á heimili hafi orðið eða verði fyrir ofbeldi og vilja barns að teknu tilliti til aldurs og þroska þess.  Er hér um grundvallarreglu barnaréttar að ræða.

Við meðferð málsins fyrir dómi tjáðu umrædd börn, A, 7 [...] árs, og B, 6 ára, sig um málefni sín, en það gerði stúlkan einnig við gerð matsskýrslu hins dómkvadda matsmanns.

Samkvæmt matsgerð og vætti matsmanns fyrir dómi er stefnandi hæf til að fara með forsjá barnanna.  Verður það lagt til grundvallar við úrlausn ágreinings aðila að því er varðar forsjá og umgengni barnanna.

Stefnandi er reglusöm og hefur eftir sambúðarslitin borið aðalábyrgð á daglegri tilveru barnanna, þ. á m. á uppeldi, umönnun og samskiptum við skóla.  Hún er mjög náin börnunum og veitir þeim líkamlega nálægð og hlýju og er í góðum tengslum við upprunafjölskyldu sína.  Engu að síður hefur stefnandi samkvæmt skýrslu matsmannsins þörf fyrir uppeldisráðgjöf, en einnig sjálfseflingu og styrkingu, eftir áralanga erfiðleika í sambúð við stefnda og áföll, m.a. eftir slitin, en hún hefur átt í erfiðleikum með að setja mörk og að standa á sínu, ekki síst gagnvart stefnda.

Stefndi hefur þá styrkleika að geta sett börnunum skýr mörk, en jafnframt er hann alla jafnan uppbyggilegur í barnauppeldinu.  Hann á hins vegar að baki langa og alvarlega drykkjusögu, en hefur einnig hlotið dóm vegna ofbeldis gegn stefnanda.

Ofbeldi og vanvirðandi háttsemi, ekki síst á heimili barna, hefur almennt skaðlegar afleiðingar fyrir andlega og líkamlega heilsu barna og þroska þeirra í víðum skilningi og er í algjörri andstöðu við m.a. 3. mgr. 28. gr. barnalaganna.  Er foreldrafærni stefnda að þessu leyti skert að áliti dómsins, en einnig alfarið þegar hann neytir áfengis.  Samkvæmt nefndri matsskýrslu, en einnig eldri matsskýrslu frá árinu 2014, er stefndi fyrir utan nefnda lesti hæft foreldri.

Að áliti dómsins hefur stefndi styrkt stöðu sína að undanförnu með áfengisbindindi.  Fyrir dómi lýsti hann því einnig yfir að markmið hans í framtíðinni væri skýrt, þ.e. að halda bindindið.  Fram hjá því verður þó ekki horft að hann sækir ekki hefðbundin meðferðarúrræði við sínum vanda þrátt fyrir ráðleggingar þar um, en notar eigin leiðir.  Eru bakslagsvarnir stefnda að þessu leyti slakar að áliti dómsins.  Og í ljósi þess og nefndrar áfengissögu er stefnda að áliti dómsins ekki fyllilega treystandi enn sem komið er.  Á móti kemur að ekki verður annað ráðið af gögnum en að aðstæður stefnda hafi batnað að undanförnu og að hann sé nú harla stöðugur í starfi og einkalífi.

Fyrir liggur að báðir aðilar hafa sterk og jákvæð frumtengsl við börn sín. Samkvæmt vætti matsmanns eru tengsl stefnanda við börnin þó sterkari en stefnda, en þó alveg sérstaklega gagnvart stúlkunni.  Er í þessu viðfangi til þess að líta að umönnun barnanna eftir sambúðarslit aðila hefur að verulegu leyti verið í höndum stefnanda, en um er að ræða alllangt skeið í lífi þeirra.  Samkvæmt gögnum hefur stefnanda tekist vel til með uppeldið ef frá er talið að hún virðist eiga í erfiðleikum með að setja börnunum mörk og láta þau fylgja fyrirmælum, eins og áður sagði.  Stefndi hefur aftur á móti löngum stundum á undanförnum árum ekki verið fær um að sinna börnum sínum og þar með foreldraskyldum vegna áfengissýki sinnar.  Þess á milli, og þá ekki síst nú að undanförnu, hefur honum tekist vel til og þá ekki síst á þeim sviðum uppeldisins þar sem hallar á stefnanda.  Virðast tengsl hans við börnin að sama skapi hafa styrkst.

Að áliti dómsins sýna gögn málsins, eins og við var að búast, að börnunum þykir vænt um foreldra sína og hafa þau sýnt vilja til að vera með þeim báðum.

Eins og fyrr var rakið afréðu málsaðilar, við fyrri málaferli sín árið 2015 og nú undir rekstri þessa máls, með endurteknum réttarsáttum, að lögheimili barnanna yrði hjá stefnanda, og hefur hún þannig verið aðalumönnunaraðili þeirra.

Samkvæmt matsskýrslu, en einnig öðrum gögnum, hafa börn aðila margoft á undanförnum árum orðið vitni að togstreitu málsaðila.  Þá hafa þau í nokkrum tilvikum orðið vitni að mjög alvarlegri háttsemi af hálfu stefnda, og þar á meðal ofbeldi hans gagnvart móður þeirra.

Af gögnum verður ráðið að borið á kvíða og óöryggi hjá börnunum, en þá ekki síst eftir að alvarlega sauð upp úr á milli málsaðila um miðjan apríl 2016.  Samkvæmt matsskýrslu, sem er í samræmi við önnur gögn, eru sterk og jákvæð tengsl milli barnanna.

Daglegt líf barnanna virðist undanfarin misseri, þrátt fyrir erfiðar aðstæður, hafa verið í góðum skorðum.  Börnin virðast þannig búa við festu og öryggi hjá stefnanda.  Af gögnum verður helst ráðið að það sé vilji beggja barnanna að halda í óbreytt fyrirkomulag varðandi umönnun og búsetu, en samkvæmt vitnisburði matsmanns og rökstuddri skýrslu hans er það fyrirkomulag farsælast fyrir börnin.

Í ljósi áðurgreindrar grundvallarreglu barnaréttar, sbr. og 1. gr. barnalaganna, ber að ákvarða forsjá eftir því hvað sé líklegast til að þjóna best hagsmunum þeirra barna sem eiga í hlut hverjum sinni, en ekki eftir hagsmunum foreldra.  Í því sambandi ber að líta til fjölmargra atriða, sbr. áðurgreind ákvæði 34. gr. barnalaganna, en þar á meðal er hvort hætta sé á að barn, foreldri eða aðrir á heimili barnsins hafi orðið eða verði fyrir ofbeldi.

Að öllu ofangreindu virtu, en þá ekki síst þegar litið er til áðurrakinna samskipta og togstreitu málsaðila, og röksemda hins dómkvadda matsmanns, þ. á m. um persónugerð málsaðila, er það niðurstaða dómsins að það þjóni framtíðarhagsmunum systkinanna A og B best að þau lúti bæði forsjá móður sinnar, stefnanda.  Verður því að þessu leyti að hafna dómkröfum stefnda.

Af hálfu málsaðila er gerð krafa um að kveðið verði á um inntak umgengnisréttar.  Samkvæmt áðurrakinni matsskýrslu, en einnig skýrslum málsaðila fyrir dómi, hefur umgengni barnanna gengið ágætlega eftir að aðilar afréðu með réttarsátt til bráðabirgða undir rekstri þessa máls að auka við hana, þ. á m. með næturgistingum á heimili stefnda.  Að þessu virtu, en einnig með hliðsjón af vætti matsmanns fyrir dómi, er það niðurstaða dómsins að farsælast sé að miða við að hin reglubundna umgengni barnanna við stefnda fari fram hálfsmánaðarlega, frá lokum skóladags á fimmtudegi til mánudagskvölds, kl. 19:30, eins og nánar greinir í dómsorði.  Þar kunna málsaðilar hins vegar að finna annan flöt á síðar meir, enda hafa þeir að áliti dómsins báðir heilbrigða sýn á barnauppeldi og á þarfir barna sinna.  Að því er varðar umgengni í sumarleyfum barnanna skal henni hagað þannig að þau verði hvort um sig í þrjár vikur hjá stefnda sumarið 2017, og þá eina viku í júlí, en tvær aðskildar vikur í ágúst.  Rétt þykir að stefndi kveði á um þessi tímabil og geri stefnanda um það kunnugt með sannanlegum hætti hið fyrsta.  Sumarið 2018 verði sumarumgengni barnanna, hvors um sig, hjá stefnda tvisvar sinnum tvær vikur í senn og verði farið að ósk stefnda þar um, enda geri hann stefnanda orð um það fyrir 1. apríl, en ella skal það ákvarðað af stefnanda.  Sumarið 2019 verði sumarumgengni barnanna, hvors um sig, 30 samfelldir dagar og verði það ár farið að ósk stefnanda um nánari tímasetningu, en árið eftir verði farið að ósk stefnda og svo koll af kolli.  Aðilar geri hvor öðrum orð um nánari tímasetningu fyrir 1. apríl ár hvert.  Umgengni barnanna um hátíðar verður eins og segir í dómsorði.  Ákvæði um umgengni um hátíðar og í sumarleyfum upphefja ákvæði um reglulega umgengni.  Framangreind umgengni stefnda við börnin er háð því að hann hafi ekki neytt áfengis.

Áfrýjun frestar ekki framkvæmd dómsins.

Samkvæmt því sem hér að framan hefur verið rakið og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91, 1991 verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda allan málskostnað, þar með talinn kostnað hennar við öflun matsgerðar að fjárhæð krónur 1.374.405 krónur, en einnig málflutningsþóknun lögmanns hennar, Arnbjargar Sigurðardóttur hrl., sem þykir eftir atvikum, en einnig í ljósi þess að málið er höfðað í kjölfar tveggja annarra sambærilegra mála frá árunum 2014 og 2016, sem annars vegar lauk með réttarsátt og málskostnaðarákvörðunar, þar sem hún hafði gjafsókn og hins vegar frávísunar þar sem málskostnaður var felldur niður, en einnig í ljósi umfangs þessa máls, hæfilega ákveðin 1.000.000 krónur.  Hefur þá ekki verið tekið tillit til virðisaukaskatts.

Gjafsóknarkostnaður stefnda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málflutningsþóknun lögmanns hans, Katrínar Theódórsdóttur hdl., sem þykir að öllu ofangreindu virtu, þ.m.t. ferðatíma, hæfilega ákveðinn 1.100.000 krónur og hefur þá ekki verið lagður á virðisaukaskattur.  Samkvæmt 2. mgr. 127. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála tekur dómurinn ekki afstöðu til útlagðs kostnaðar.

Fyrir uppkvaðningu dómsins var gætt ákvæða 115. gr. laga nr. 91, 1991.

Dóm þennan kveða upp Ólafur Ólafsson héraðsdómari, dr. Gyða Haraldsdóttir sálfræðingur og dr. Rúnar Helgi Andrason sálfræðingur.

D Ó M S O R Ð :

Forsjá barnanna A og B skal vera hjá stefnanda.

Regluleg umgengni barnanna við stefnda skal vera frá fimmtudegi til mánudags aðra hverja helgi.  Upphaf umgengni skal miðast við að börnin fari til umgengnisforeldris, stefnda, eftir skóladag á fimmtudegi en verði komin heim til forsjárforeldris, stefnanda, fyrir klukkan 19:30 á mánudegi.

Í sumarleyfi barnanna sumarið 2017 skal því hagað þannig að þau verði hvort um sig í þrjár vikur hjá stefnda, eina viku í júlí, en tvær aðskildar vikur í ágúst.  Skal stefndi kveða á um þessi tímabil og gera stefnanda það kunnugt með sannanlegum hætti.  Árið 2018 verði sumarumgengni barnanna hvors um sig tvisvar sinnum tvær vikur í senn og verði farið að ósk stefnda þar um, enda geri hann stefnanda orð um það fyrir 1. apríl, en ella skal það ákvarðað af stefnanda. Sumarið 2019 verði sumarumgengni barnanna hjá stefnda, hvors um sig, 30 samfelldir dagar, og verði það ár farið að ósk stefnanda um nánari tímasetningu, en árið eftir verði farið að ósk stefnda og síðan koll af kolli.  Aðilar geri hvor öðrum orð þar um fyrir 1. apríl ár hvert.

Umgengni barnanna um stórhátíðar skal vera þannig að um jólin 2017 skulu þau vera saman hjá stefnanda frá 23. desember, kl. 13:00, til 28. desember, kl. 16:00, og hjá stefnda frá 28. desember, kl. 16:00, til 2. janúar, kl. 19:30.  Jólin 2018 verði börnin hjá stefnda frá 23. desember, kl. 13:00, til 28. desember, kl. 16:00, og hjá stefnanda frá 28. desember, kl. 16:00, til 2. janúar, kl. 19:30, og þannig koll af kolli.

Um páska skulu börnin dvelja saman hjá aðilum til skiptis, hjá stefnda um páskana 2018, en hjá stefnanda páskana 2019 og þannig koll af kolli.  Miða skal við páskaleyfi í grunnskólum.

Ákvæði um umgengni um hátíðar og í sumarleyfum upphefja ákvæði um reglulega umgengni.  Framangreind umgengni stefnda við börnin er háð því að hann hafi ekki neytt áfengis.

Áfrýjun frestar ekki framkvæmd dómsins.

Stefndi greiði stefnanda allan málskostnað, þar með talinn kostnað hennar við öflun matsgerðar að fjárhæð krónur 1.374.405, en einnig málflutningsþóknun lögmanns hennar, Arnbjargar Sigurðardóttur hrl., 1.000.000 krónur, og hefur þá ekki verið tekið tillit til virðisaukaskatts.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Katrínar Theódórsdóttur hdl., 1.100.000 krónur, en þá hefur þá ekki verið lagður á virðisaukaskattur.