Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. maí 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. maí 2016, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að sóknaraðila yrði gert að leggja fram nánar tilgreind skjöl. Kæruheimild er í d. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að áðurgreindri kröfu varnaraðila verði hafnað, en til vara að skjölin verði lögð fyrir héraðsdómara í trúnaði.  Þá krefst hann kærumálskostnaðar.

Varnaraðilar krefjast aðallega staðfestingar hins kærða úrskurðar, en til vara að sóknaraðila verði gert að leggja hin umdeildu skjöl fyrir héraðsdómara í trúnaði. Þá krefjast þeir kærumálskostnaðar.

I

Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði varðar málið kröfu varnaraðila um að sóknaraðila verði gert skylt að afhenda fjórar tilgreindar fundargerðir frá fundum sóknaraðila með stjórnendum LBI hf., áður Landsbanka Íslands hf., á tímabilinu frá janúar til mars 2008. Sóknaraðili hefur hafnað því að leggja fundargerðirnar fram og ber við að efni þeirra sé háð þagnarskyldu, sbr. meðal annars 1. mgr. 35. gr. laga nr. 36/2001 um Seðlabanka Íslands.

Við málflutning um hina umdeildu kröfu varnaraðila mótmælti stefnandi málsins, LBI hf., því ekki að umræddar fundargerðir yrðu lagðar fyrir héraðsdómara í trúnaði. Félagið taldi sér þó ekki fært að taka afstöðu til aðalkröfu varnaraðila þar sem ekki lægi fyrir hvað í þeim stæði. Samkvæmt þessu verður litið svo á LBI hf. hafi ekki látið málið til sín taka í héraði. Í sama þinghaldi var bókað að aðrir málsaðilar hafi ekki fært fram sérstakar athugasemdir við kröfu varnaraðila.

II

Í 3. mgr. 67. gr. laga nr. 91/1991 segir að sé skjal í vörslum manns sem ekki er aðili að máli geti aðili krafist þess að fá það afhent til framlagningar í máli ef vörslumanni skjalsins er skylt að afhenda það aðilanum án tillits til málsins eða efni skjalsins er slíkt að vörslumanni sé skylt að bera vitni um það í málinu. Þá segir meðal annars í 2. mgr. 68. gr. laganna að verði vörslumaður skjals ekki við kröfu aðila um að láta það af hendi geti aðili lagt þau gögn sem um getur í 4. mgr. 67. gr. laganna fyrir dómara ásamt skriflegri beiðni um að vörslumaður verði skyldaður með úrskurði til að afhenda skjalið fyrir dómi.

Samkvæmt c. lið 2. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991 er vitni óheimilt án leyfis þess sem í hlut á að svara spurningum um atriði sem það hefur komist að í opinberu starfi og á að fara leynt. Í 3. mgr. 53. gr. laganna kemur fram að telji dómari hagsmuni aðila verulega meiri af því að upplýst verði um atriði samkvæmt c. lið 2. mgr. 53. gr. en hagsmuni hlutaðeigandi af því að leynd verði haldið geti hann eftir kröfu aðila lagt fyrir vitni að svara spurningu þótt leyfi sé ekki veitt til þess, enda feli þá svarið ekki í sér frásögn af einkahögum manns sem á ekki aðild að máli. Ef dómari telur óvíst hvort þessum skilyrðum sé fullnægt getur hann lagt fyrir vitni að tjá sér fyrst í trúnaði hvers efnis svar þess yrði.

Samkvæmt 1. mgr. 35. gr. laga nr. 36/2001 eru bankaráðsmenn, seðlabankastjóri, aðstoðarseðlabankastjóri, nefndarmenn í peningastefnunefnd og aðrir starfsmenn sóknaraðila bundnir þagnarskyldu um allt það sem varðar hagi viðskiptamanna sóknaraðila og málefni hans sjálfs, svo og um önnur atriði sem þeir fá vitneskju um í starfi sínu og leynt skulu fara samkvæmt lögum eða eðli máls, nema dómari úrskurði að upplýsingar sé skylt að veita fyrir dómi eða til lögreglu eða skylt sé að veita upplýsingar lögum samkvæmt. Þá segir þar að þagnarskyldan haldist þótt látið sé af starfi.

Af fyrrnefndum ákvæðum leiðir að stjórnendur og starfsmenn sóknaraðila eru bundnir ríkri þagnarskyldu um hvers kyns atriði sem þeir fá vitneskju um í starfi sínu. Verður því lagt til grundvallar að fundargerðirnar sem varnaraðilar krefjast að fá afhentar séu háðar slíkum trúnaði, enda má ætla að þær varði hagi viðskiptamanna sóknaraðila í skilningi ákvæðanna, sbr. og 6. og 7. gr. laga nr. 36/2001. Samkvæmt þessu teljast upplýsingar sem fundargerðirnar hafa að geyma til atriða sem stjórnendum og starfsmönnum sóknaraðila er almennt óheimilt að bera vitni um, sbr. c. lið 2. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991.

Í samræmi við 1. mgr. 35. gr. laga nr. 36/2001 gildir þagnarskylda stjórnenda og starfsmanna sóknaraðila þó ekki ef dómari úrskurðar að þeim sé skylt að veita upplýsingar fyrir dómi. Þar sem önnur ákvæði laga standa því ekki í vegi að varnaraðilum sé veittur aðgangur að umræddum fundargerðum er það því hlutverk dómstóla að skera úr um hvort þær skuli lagðar fram í málinu. Við þá úrlausn þarf að leggja mat á þá andstæðu hagsmuni sem hér vegast á, sbr. 3. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991.

III

LBI hf. höfðaði mál þetta meðal annars gegn varnaraðilum, en samkvæmt héraðsdómsstefnu nema kröfur á hendur þeim að höfuðstól samtals 91.773.000 breskum pundum. Reisir félagið kröfu sína á stjórnendatryggingu sem það hafi tekið til tryggingar tjóns sem stjórnendur og starfsmenn þess gætu valdið í störfum sínum. Varnaraðilar hafna greiðsluskyldu og byggja á því að stjórnendur LBI hf. hafi vanrækt upplýsingaskyldu sína þegar tryggingin var tekin. Er krafa varnaraðila um afhendingu áðurnefndra fundargerða liður í sönnunarfærslu um þetta atriði. Samkvæmt greinargerð varnaraðila fyrir Hæstarétti hyggjast þeir með fundargerðunum meðal annars leiða í ljós vitneskju LBI hf., áður Landsbanka Íslands hf., og fyrirsvarsmanna hans um slæma fjárhagsstöðu bankans um það leyti sem hann keypti trygginguna hjá varnaraðilum.

Sóknaraðili hefur ekki andmælt því að varnaraðilar hafi hagsmuni af því að fundargerðirnar verði lagðar fram í málinu, heldur fullyrt með almennum hætti að efni þeirra varði mikilvæga fjárhags- og viðskiptahagsmuni LBI hf. sem rétt sé að leynt fari. Sóknaraðili hefur aftur á móti ekki rökstutt frekar hvaða hagsmunir þetta eru.

Þegar leyst er úr þessum ágreiningi verður að líta til þess að ekki er sama ástæða til að veita fjármálafyrirtækjum, sem tekin hafa verið til slita, jafn ríka vernd með tilliti til þagnarskyldu og ella væri ef ekki hefði til þeirra komið, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 24. nóvember 2014 í máli nr. 683/2014. Eins og aðstæðum er háttað eiga sömu sjónarmið við um LBI hf. þótt slitum félagsins hafi verið lokið með nauðsamningi.

Með vísan til þess sem að framan greinir hafa varnaraðilar fært gild rök fyrir því að vikið skuli frá meginreglunni um þagnarskyldu sóknaraðila samkvæmt 1. mgr. 35. gr. laga nr. 36/2001. Þar sem hann hefur ekki fært haldbær rök fyrir hinu gagnstæða verður fallist á með varnaraðilum að hagsmunir þeirra af því að fundargerðirnar verði lagðar fram vegi þyngra en hagsmunir sóknaraðila og LBI hf. af því að efni þeirra verði haldið leyndu. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður staðfestur.

Eftir framangreindum úrslitum verður sóknaraðila gert að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Sóknaraðili, Seðlabanki Íslands, greiði varnaraðilum, Allianz Global Corporate & Specialty AG, Alterra Corporate Capital 2 Limited, Alterra Corporate Capital 3 Limited, Brian John Tutin, Bridget Anne Carey-Morgan, Brit Insurance Limited, Carol Jean Harris, David John De Marle Coulthard, Eileen Elsie Hunter, Liberty Mutual Insurance Europe, Gary Frederick Sullivan, Ian Richard Posgate, John Leon Gilbart, Joseph Elmaleh, Julian Michael West, Kelvin Underwriting Limited, Nameco (No 11) Limited, Nameco (No 231) Limited, Norman Thomas Rea, Novae Corporate Underwriting Limited, QBE International Insurance Limited, QBE Corporate Limited, Richard Michael Hodgson Read, SCOR Underwriting Limited og Sorbietrees Underwriting Limited, samtals 450.000 krónur í kærumálskostnað.

Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. maí 2016.

Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 17., 18. og 23. janúar 2012. Stefnandi er LBI hf., áður Landsbanki Íslands hf., Austurstræti 16, Reykjavík. Stefndu eru Sigurjón Þ. Árnason, Granaskjóli 28, Reykjavík, Halldór J. Kristjánsson, sagður óstaðsettur í hús í Kanada, Kjartan Gunnarsson, Starhaga 4, Reykjavík, Andri Sveinsson, sagður óstaðsettur í hús í Englandi, Þorgeir Baldursson, Stórahjalla 5, Kópavogi, Svafa Grönfeldt, sögð óstaðsett í hús í Bandaríkjunum og Jón Þorsteinn Oddleifsson, Krossakri 6, Garðabæ. Þá er stefnt Brit Insurance Ltd., 55 Bishopsgate, London, Stóra-Bretlandi og 24 öðrum nafngreindum vátryggjendum með lögheimili í Bretlandi og Þýskalandi („Brit Insurance Ltd. o.fl.“).

                Við fyrirtöku málsins 9. mars sl. lögðu stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl. fram beiðni um að Seðlabanki Íslands yrði með úrskurði skyldaður til að afhenda eftirfarandi gögn til framlagningar í málinu: 1) Fundargerð frá fundi Seðlabanka Íslands með stjórnendum stefnanda 12. janúar 2008; 2) Fundargerð frá fundi Seðlabanka Íslands með stjórnendum stefnanda 8. febrúar 2008; 3)Fundargerð frá fundi Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitsins með stjórnendum stefnanda 4. mars 2008; 4) Fundargerð frá fundi Seðlabanka Íslands með stjórnendum stefnanda 30. mars 2008. Til vara var þess krafist að Seðlabanka Íslands yrði gert skylt að leggja framangreind gögn fyrir dómara í málinu í trúnaði og gegn þagnarskyldu.

Í framhaldi af kröfu stefnanda ritaði dómari Seðlabanka Íslands bréf þar sem stofnunni var kynnt krafan og boðið að gera athugasemdir við fyrirtöku málsins sem ákveðin var 2. maí 2016. Í því þinghaldi var sótt þing af hálfu stofnunarinnar og jafnframt lögð fram skrifleg greinargerð af hennar hálfu sem áður hafði verið kynnt dómara og aðilum málsins utan réttar. Af hálfu stofnunarinnar var aðalkröfu stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl. mótmælt en hins vegar fallist á varakröfu þess efnis að gögnin yrðu lögð fyrir dómara í trúnaði. Af hálfu annarra málsaðila var ekki tekin sérstök afstaða til kröfu stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl. að öðru leyti en því að stefnandi mótmælti ekki téðri varakröfu félaganna. Í þinghaldinu var krafan tekin til úrskurðar og úrskurður kveðinn upp í því þinghaldi.

                Krafa stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl. byggist á 3. mgr. 67. gr. og 2. mgr. 68. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Með hinum umbeðnu skjölum hyggjast stefndu meðal annars sýna fram á að fyrirsvarsmönnum stefnanda hafi verið ljós bág fjárhagsstaða og brýn lausafjárþörf stefnanda fyrir töku stjórnendatryggingar þeirrar, sem málið lýtur að, en stefndu telja að upplýsingar þar að lútandi komi fram í umræddum fundargerðum. Stefndu telja auk þess að fundargerðir frá fundum stefnanda og Seðlabanka Íslands, sem haldnir voru eftir töku tryggingarinnar, geti varpað ljósi á fjárhagsstöðu og rekstur stefnanda á því tímabili, sem hér skiptir máli, auk þess sem þær fundargerðir skapi samfellu og tengist fundargerðum frá þeim fundum, sem fyrr voru haldnir. Stefndu telja að engin sjónarmið um bankaleynd eða trúnað geta átt við um hinar umbeðnu fundargerðir.  Stefnandi hafi verið gjaldþrota fyrirtæki sem farið hafi í gegnum slitameðferð eftir að fundirnir voru haldnir.  Þá sé reglum um bankaleynd ekki ætlað að vernda fjármálafyrirtækin sjálf, heldur viðskiptavini þeirra.  Enginn trúnaður geti ríkt um fundi sem stjórnendur stefnanda áttu með Seðlabanka Íslands fyrir átta árum, en auk þess benda stefndu á að fjallað hafi verið um fundina í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Varakrafa stefndu er sett fram ef talið er að eitthvert hinna umbeðnu gagna sé talið hafa að geyma atriði sem Seðlabanka Íslands væri óskylt eða óheimilt að bera vitni um af einhverjum ástæðum.

                Af hálfu Seðlabanka Íslands er vísað til þess að umbeðin gögn séu háð þagnarskyldu á grundvelli 1. mgr. 35. gr. laga nr. 36/2001 um Seðlabanka Íslands, 2. málsllið 9. gr. upplýsingalaga nr. 140/2012 og 5. tl. 6. gr. sömu laga. Lögð er á það áhersla að umrætt ákvæði laga nr. 36/2001 feli í sér sérstaka þagnarskyldu, svo sem staðfest hafi verið af úrskurðarnefnd upplýsingamála. Gagnálykta megi frá 2. málslið 3. mgr. 4. gr. laga nr. 140/2012 um að slíkt ákvæði geti, eitt og sér, komið í veg fyrir að almenningi verði veittur aðgangur að gögnum í vörslum stjórnvalda.  Þá bendir Seðlabankinn á að meðal hlutverks bankans sé að stuðla að fjármálastöðugleika, sbr. 1. mgr. 4. gr. laga nr. 36/2001, og hafi bankinn í því skyni talsvert ríkar heimildir til að afla upplýsinga frá þeim sem eru í viðskiptum við hann, sbr. 1. mgr. 29. gr. sömu laga. Þótt bankinn geti því búið yfir upplýsingum sem nýst geti viðskiptavinum hans, eða eftir atvikum öðrum, breyti það engu um þá þagnarskyldu sem hvílir á starfsmönnum hans á grundvelli 1. mgr. 35. gr. laga nr. 36/2001. Með þetta í huga sé enn frekar ljóst að í 1. mgr. 35. gr. laga nr. 36/2001 felist sérstakt þagnarskylduákvæði sem, eitt og sér, geti komið í veg fyrir að almenningi verði veittur aðgangur að gögnum í vörslum stjórnvalda. Er í þessu efni einnig vísað til 2. málsliðs 9. gr. laga nr. 140/2012 um að óheimilt sé að veita almenningi aðgang að gögnum er varða mikilvæga fjárhags- eða viðskiptahagsmuni fyrirtækja og annarra lögaðila. Seðlabankinn vísar einnig til þess að um sé að ræða vinnugögn og þar af leiðandi taki réttur almennings ekki til þeirra, sbr. 5. tl. 6. gr. laga nr. 140/2012, sbr. einnig 1. mgr. 8. gr. sömu laga. Bankinn telur það ekki hafa þýðingu um þann trúnað sem ríkja þurfi um gögnin að fjallað hafi verið um hluta þeirra í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis.

Niðurstaða

                Á það verður fallist með stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl. að þau gögn sem krafist er afhendingar á séu skjöl sem falli undir 3. mgr. 67. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en því er ekki mótmælt af hálfu Seðlabanka Íslands að umrædd gögn séu til og í því formi sem stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl. vísa til. Gildir einu í því sambandi þótt hér kunni að vera um að ræða vinnugögn sem undanþegin eru upplýsingarétti samkvæmt upplýsingalögum nr. 140/2012. Eins og málið liggur fyrir telur dómurinn einnig að leggja verði til grundvallar að fyrirhuguð gagnaframlagning Brit Insurance Ltd. o.fl.  sé ekki bersýnilega tilgangslaus þannig að 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 eigi við. Kemur því til skoðunar hvort Seðlabanka Íslands sé skylt að afhenda stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl. umbeðin gögn án tillits til málsins eða hvort efni þeirra er slíkt að fulltrúum stofnunarinnar væri skylt að bera vitni um þau við aðalmeðferð málsins, sbr. fyrrgreinda 3. mgr. 67. gr. laga nr. 91/1991.

                Fyrir liggur að umrædd skjöl eru háð trúnaði samkvæmt 1. mgr. 35. gr. laga nr. 36/2001 Seðlabanka Íslands og falla þar með undir c-lið 2. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt 3. mgr. greinarinnar getur dómari lagt fyrir vitni að svara spurningu ef hagsmunir aðilar eru taldir verulega meiri af því að upplýst sé um atriði samkvæmt stafliðnum en hagsmunir hlutaðeiganda af því að leynd verði haldið. Ef dómari telur óvíst hvort þessum skilyrðum sé fullnægt getur hann lagt fyrir vitni að tjá sér fyrst í trúnaði hvers efnis svar þess yrði.

Við mat á því hvort fulltrúum Seðlabanka Íslands væri skylt að bera vitni um skjölin að kröfu stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl., sbr. 3. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991, verður að líta til þeirra nánari hagsmuna sem felast í því að full leynd ríki áfram um skjölin. Af hálfu Seðlabanka Íslands hefur ekki verið bent á eða leiddar líkur að neinum þeim nánari efnisatriðum sem kunni mögulega að hafa þýðingu um hagsmuni stefnanda, annarra einkaaðila eða þá almennu hagsmuni sem Seðlabanka Íslands er ætlað að standa vörð um. Við þessar aðstæður telur dómari að taka verði kröfu stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl. til greina og er ekki ástæða til þess að dómari kanni fyrst efni gagnanna samkvæmt lokaorðum 3. mgr. 53. gr. og 1. mgr. 69. gr. laga um meðferð einkamála.

Skúli Magnússon héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Seðlabanka Íslands er skylt að afhenda stefndu, Brit Insurance Ltd. o.fl., eftirfarandi gögn til framlagningar í málinu: 1) Fundargerð frá fundi Seðlabanka Íslands með stjórnendum Landsbanka Íslands hf. 12. janúar 2008; 2) Fundargerð frá fundi Seðlabanka Íslands með stjórnendum Landsbanka Íslands hf. 8. febrúar 2008; 3) Fundargerð frá fundi Seðlabanka Íslands með fulltrúum Fjármálaeftirlitsins og stjórnendum Landsbanka Íslands hf. 4. mars 2008; 4) Fundargerð frá fundi Seðlabanka Íslands með stjórnendum Landsbanka Íslands hf. 30. mars 2008.