Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason og Karl Axelsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.

Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. apríl 2017 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. apríl 2017 þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að sóknaraðila yrði gert að aflétta haldi á nánar tilgreindri bifreið. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að framangreind krafa verði tekin til greina. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.

Samkvæmt 1. mgr. 68. gr. laga nr. 88/2008 skal leggja hald á muni, ef ætla má að þeir hafi sönnunargildi í sakamáli, að þeirra hafi verið aflað á refsiverðan hátt eða að þeir kunni að verða gerðir upptækir. Í greinargerð sóknaraðila kemur fram að sterklega komi til greina að gerð verði krafa um að tilgreind bifreið verði gerð upptæk með dómi samkvæmt 107. gr. a. umferðarlaga nr. 50/1987, enda sé fyrir hendi sterkur grunur um að varnaraðili hafi gerst sekur um stórfelldan og ítrekaðan hraðakstur. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður staðfestur.

Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. apríl 2017:

Mál þetta hófst með því að dómnum barst bréf frá sóknaraðila 23. febrúar sl. Málið var tekið til úrskurðar 16. mars sl. að loknum munnlegum málflutningi. 

Sóknaraðili er X, [...] en með lögheimili í Danmörku, en varnaraðili er héraðssaksóknari, Skúlagötu 17, 101 Reykjavík.

Sóknaraðili krefst þess að héraðssaksóknara verði tafarlaust gert að aflétta haldlagningu á bifreið með fastanúmer A.

Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar og að hann verði greiddur úr ríkissjóði.

Héraðssaksóknari mótmælir kröfu sóknaraðila um að haldlagningu á bifreiðinni A í tengslum við mál lögreglu nr. [...] verði aflétt.

I.

Að morgni 20. desember 2016 var sóknaraðili á leið vestur Reykjanesbraut á bifreið í hans eigu með fastanúmerið A. Akstursskilyrði voru mjög slæm, og sóknaraðili sem samkvæmt gögnum málsins ók allt of hratt, missti stjórn á bifreið sinni og lenti þá utan í annarri bifreið, með fastanúmer [...]. Afleiðingarnar urðu þær að báðar bifreiðarnar skemmdust nokkuð og ökumaður þeirrar síðarnefndu þarfnaðist aðhlynningar og var keyrður með sjúkrabíl á slysa- og bráðamóttöku Landspítalans.

Í upphafi máls var hald lagt á fyrrnefnda bifreið í tengslum við rannsókn lögreglu enda hafði orðið tjón á munum og slys á fólki í tengslum við akstur bifreiðarinnar og því talið nauðsynlegt að leggja hald á bifreiðina og rannsaka hana ásamt öðru. Tilkynningar um ofsaakstur rauðrar [...] bifreiðar munu hafa borist neyðarlínu og lögreglu í aðdraganda atviksins og strax í kjölfar þess.

Í kjölfar umferðaróhappsins, haldlagði lögreglustjórinn á Suðurnesjum bifreið sóknaraðila og handtók hann jafnframt. Sóknaraðila var sleppt samdægurs að loknum skýrslutökum. Lögreglustjórinn á Suðurnesjum tók vegna rannsóknarhagsmuna ákvörðun um að leggja hald á bifreið sóknaraðila.

Málið var fyrst til meðferðar hjá lögreglustjóranum á Suðurnesjum, en síðar tók embætti héraðssaksóknari við rannsókn málsins. Með hliðsjón af atvikum og tilkynningum til lögreglu var strax grunur um að um vítaverðan akstur sóknaraðila hefði verið að ræða og var málið rannsakað með hliðsjón af ákvæðum umferðarlaga nr. 50/1987, 168. gr., 219. gr. og 4. mgr. 220. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Héraðssaksóknari hefur neitað að aflétta haldlagningu bifreiðarinnar þar sem mjög líklegt sé að krafa komi fram um að gera bifreiðina upptæka á grundvelli 107. gr. a í umferðarlögum, nr. 50/1987 auk þess sem hugsanlega þurfi að rannsaka bifreiðina frekar.

II.

Sóknaraðili segir að upplýsingagjöf á rannsóknarstigi lögreglumálsins hafi verið takmörkuð og honum hafi ekki verið kynnt hvaða ákvæði laga ætluð háttsemi hans hafi verið talin varða við.

Sóknaraðili bendir á að um afar einfalt mál sé að ræða. Vegna ytri aðstæðna hafi hann misst stjórn á bifreið sinni með þeim afleiðingum að hún rakst á aðra bifreið. Málið gefi ekkert tilefni til þeirrar ítarlegu og íþyngjandi rannsóknar sem sóknaraðili hafi þurft að sæta. Burt séð frá því sé í öllu falli ljóst að tilefni til haldlagningar sé ekkert lengur og lagaskilyrði bresti til að halda bifreið hans.

Jafnvel þótt talið yrði að bifreiðin hefði á einhvern hátt sönnunargildi skv. 68. gr. laga um meðferð sakamála, nr. 88/2008 sé ljóst að í samræmi við meðalhófsreglu 3. mgr. 53. gr. laganna og með hliðsjón af 2. mgr. 68. gr. þeirra, hvíli sú skylda á varnaraðila að hraða rannsókn á bifreiðinni og tryggja sér gögn eða afrit, svo að unnt sé að afhenda bifreiðina sóknaraðila sem allra fyrst.

Sóknaraðili telur að rannsókn og skoðun á bifreiðinni hljóti að vera löngu lokið. Líta verði til þess hversu einfalt umrætt mál sé í sniðum og að haldlagning snúist um einn hlut sem hafi verið grandskoðaður.

Á það sé bent að haldlagning hafi frá upphafi verið þarflaus, enda hefði dugað að veita aðgang að bifreiðinni til skamms tíma svo unnt væri að leggja mat á hana, sbr. 2. mgr. 68. gr. laga nr. 88/2008. Jafnvel þótt talið yrði að skilyrði til haldlagningar hafi verið fyrir hendi verði að líta til þess að aflétta skal haldi þegar þess er ekki lengur þörf, sbr. 1. mgr. 72. gr. laga nr. 88/2008. Þá verði með engu móti séð að aflétting haldlagningar geti orðið til þess að raska rannsóknarhagsmunum með nokkrum hætti, og meint brot veiti ekki heimild til upptöku.

Sóknaraðili mótmælir því að til greina geti komið að gera hina haldlögðu bifreið upptæka á grundvelli 107. gr. a í umferðarlögum, nr. 50/1987.

Í fyrsta lagi verði að hafa í huga að um sérstakt ákvæði er að ræða sem, en ólíkt því sem gegnir um 107. gr. umferðarlaga, nr. 50/1987, skírskotar það ekki til ákvæða laga um meðferð sakamála, nr. 88/2008 og veiti ekki rýmri rétt en skv. orðanna hljóðan. Ákvæðið veiti þannig einungis sjálfstæða heimild til upptöku að því gefnu að krafa þess efnis hafi verið gerð og viðkomandi hafi verið fundinn sekur og dómur fallist á upptöku til samræmis við 107. gr. a í umferðarlögum. Í þessu felist hins vegar ekki heimild til haldlagningar á meðan á rannsókn stendur og allt þar til ákvörðun er tekin um hvort og hvernig ákæru verður hagað. Í þessu sambandi sé einnig bent á að ákvæði 107. gr. a heimilar upptöku bifreiðar þess sem sekur verður fundinn, óháð því hvort  brot hafi verið framið með bifreiðinni. Sóknaraðili bendir á að fjárhagslegt verðmæti hinnar haldlögðu bifreiðar sé verulegt. Upptaka sé því afar íþyngjandi úrræði sem grundvallast síðan á verulega matskenndri heimild umferðarlaganna sem varnaraðili leitist við að ljá aðra og meira íþyngjandi merkingu en nokkur efni séu til.

Í öðru lagi sé á það bent að atvik málsins gefa á engan hátt til kynna að sú aðstaða sé uppi að ætluð brot varði við 107. gr. a í umferðarlögum. Sóknaraðili hafi enda ekki verið sviptur ökuréttindum eða gerst sekur um vítaverðan akstur eða svo ítrekaðan hraðakstur að við ákvæðið varði.

Sóknaraðili telur að lögregla hafi farið langt fram úr heimildum og brotið gegn rétti sóknaraðila til friðhelgi sem varinn er af 71. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. lög nr. 33/1944, með því að fara í gegnum persónuupplýsingar í bifreiðinni án þess að afla dómsúrskurðar. Vinnubrögðin séu ámælisverð og í engu samræmi við eðli eða umfang málsins. Sé allur réttur áskilinn til að krefjast bóta vegna þeirra brota.

Sóknaraðili vísar til laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, umferðarlaga nr. 50/1987, stjórnarskrárinnar, sbr. lög nr. 33/1944 og mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.

III.

Lögregla og ákæruvald byggja heimild sína til haldlagningar bifreiðarinnar A á 1. mgr. 68. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 en þar sé kveðið á um hvenær skuli leggja hald á muni og er þar getið um þrenn tilvik þar sem skylda sé að leggja hald á muni; í fyrsta lagi þegar munurinn hefur sönnunargildi í sakamáli, í öðru lagi þegar munarins hefur verið aflað á refsiverðan hátt eða í þriðja lagi að munurinn kunni að verða gerður upptækur. Að mati héraðssaksóknara eigi tvö af þessum þremur tilvikum við í umræddu máli.

Í fyrsta lagi, er það mat héraðssaksóknara að bifreiðin hafi sönnunargildi í málinu en farið hafi fram ítarleg skoðun á bifreiðinni. Auk þess hafa fengist gögn frá framleiðanda bifreiðarinnar í gegnum boðskiptatæki ökutækisins sem geti m.a. sýnt fram á hraða bifreiðarinnar þegar henni var ekið og á hvaða tíma það var og þá sendi bifreiðin frá sér merki þegar hún lendir í árekstri svo dæmi sé tekið. Jafnvel þótt gagna hafa þegar verið aflað um fyrrgreind atriði og þau liggi fyrir í gögnum málsins þá kunni að koma upp ófyrirséð atvik undir rekstri málsins fyrir dómi sem krefjast nánari skoðunar á bifreiðinni eða þeim upplýsingum sem hún hefur að geyma.

Í öðru lagi telur héraðssaksóknari að mjög líklegt sé að gerð verði krafa um að bifreiðin verði gerð upptæk með dómi með vísan til 107. gr. a. umferðarlaga nr. 50/1987. Rannsókn málsins sé ekki að fullu lokið og hafi ákæra ekki verið gefin út í málinu. Við rannsókn málsins hafi komið í ljós að gögn málsins bendi til þess að í umrætt sinn hafi sóknaraðili ekið bifreið sinni með vítaverðum hætti eða á allt að tæplega 183 kílómetra hraða á klukkustund þar sem hámarkshraði sé 90 kílómetrar á klukkustund og að það hafi átt sér stað um 15 sekúndum áður en sóknaraðili ók bifreið sinni aftan á bifreiðina [...]. Auk þess bendi sömu gögn til þess að sóknaraðili hafi ítrekað síðustu 5 mínúturnar fyrir áreksturinn ekið bifreið sinni á yfir 160 kílómetra hraða á klukkustund. Lögreglu hefur að sögn sannreynt að gögn sem bárust frá framleiðanda bifreiðarinnar séu marktæk og í samræmi við hefðbundnar radar hraðamælingar lögreglu. Telur héraðssaksóknari því að í þessu einstaka tilviki, þann 20. desember sl., sé sterkur grunur um að sóknaraðili hafi sýnt af sér stórfelldan hraðakstur, þar sem ekið var á meira en tvöföldum hámarkhraða, sem hafði afleiðingar í för með sér fyrir annan vegfarenda og þá hafi aksturinn verið einnig sérlega vítaverður sé það haft í huga að slæmt veður var, skyggni takmarkað auk þess sem vegurinn var blautur og háll.

Vegna orðalags ákvæðis 107. gr. a. umferðarlaga þar sem talað er um „stórfelldan eða ítrekaðan hraðakstur“ hafi lögregla ákveðið að kanna fyrri ökuferil sóknaraðila og hafi komið í ljós að sóknaraðili sé með 10 hraðakstursmál í kerfinu á Íslandi og 1 í Danmörku þar sem hefur verið um að ræða „gróf“ hraðakstursbrot að mati héraðssaksóknara og séu 7 þessara mála, frá árinu 2016.

Því sé til skoðunar hvort heimfæra eigi háttsemi sóknaraðila undir 107. gr. a. og gera upptökukröfu á bifreiðinni A. Sé markmið ákvæðisins skoðað megi sjá að það byggi á því sjónarmiði að þegar refsingar og svipting ökuréttar vegna brota á umferðarlögum dugi ekki til gagnvart tilteknum hópi ökumanna, komi upptaka til og sé henni ætlað að hafa fyrirbyggjandi áhrif, ekki eingöngu vegna fjárhagslegra sjónarmiða heldur einnig þannig að upptakan hafi bein áhrif á möguleika til þess að nota upptökuandlagið, ökutækið sem notað var þegar brotið var framið, á ný við brot. Upptakan sé því liður í því að koma í veg fyrir frekari brot.

Héraðssaksóknari telur líklegt að verði bifreiðin leyst úr haldi og síðar yrði fallist á hugsanlega kröfu um upptöku hennar að þá gæti reynst erfitt að nálgast bifreiðina, og að til standi að fara með hana til útlanda ef haldi verður aflétt.

IV.

Heimild rannsakenda til að leggja hald á muni er að finna í 68. gr. laga um meðferð sakamála, nr. 88/2008 þar sem segir að leggja skuli hald á muni, þar á meðal skjöl, ef ætla megi að þeir, ellegar hlutir eða upplýsingar sem þeir hafa að geyma, hafi sönnunargildi í sakamáli, að þeirra hafi verið aflað á refsiverðan hátt eða að þeir kunni að vera gerðir upptækir. Samkvæmt 1. mgr. 69. gr. er lögreglu heimilt að leggja hald á muni án dómsúrskurðar nema ákvæði 2. mgr. greinarinnar eigi við. Í 72. gr. laganna segir að aflétta skuli haldi þegar þess sé ekki lengur þörf og í síðasta lagi þegar máli er endanlega lokið nema ákvæði a- til c-liðar 1. mgr. greinarinnar eigi við.

Samkvæmt 3. mgr. 69. gr., sbr. 2. mgr. 102. gr. laga um meðferð sakamála, nr. 88/2008, getur eigandi eða vörsluhafi munar, sem lögregla hefur lagt hald á, borið lögmæti haldlagningar undir dómara.

Þegar dómstólar hafa fjallað um sambærileg mál er jafnan áréttað, ef um slíkt ræðir, að dráttur á rannsókn máls, sérstaklega ef hann er umtalsverður, brjóti gegn réttindum þess er fyrir verður, sem varin eru af 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, samanber lög nr. 62/1994. Einnig má draga þá ályktun að slíkur dráttur geti leitt til þess að haldi verði aflétt, burtséð frá því hvort haldlögð gögn eða munir, geti hugsanlega haft sönnunargildi í máli því sem til rannsóknar er, ef rannsókn er ekki lokið. Því verður litið svo á að brot á málshraðareglu geti leitt eitt og sér til þess að aflétta beri haldi, sbr. sjónarmið í dómum Hæstaréttar í málunum nr. 682, 683 og 685/2011. Það eru því ekki einhlít rök að það að rannsókn sé ekki lokið komi í veg fyrir að haldi sé aflétt, eins og varnaraðili virðist byggja á. Hitt er einnig grundvallaratriði að á rannsakanda hvílir sú skylda að hann verður að gera það sennilegt að haldlagning hafi verið nauðsynleg hvort sem það er í tiltekinn tíma eða í öndverðu, samanber ákvæði 72. gr. laga nr. 88/2008 um að það beri að aflétta haldi þegar þess er ekki lengur þörf, enda sé hér um að ræða íþyngjandi þvingunarúrræði sem skerða alla jafna mjög réttindi þess er fyrir verður.

Aðstoðarsaksóknari upplýsti við munnlegan málflutning að rannsókn málsins væri að langmestu leyti lokið og því væri fyrirséð að ákvörðun yrði tekin mjög fljótlega um hvort ákært verði í málinu. Ef til ákæru kemur kvað aðstoðarsaksóknari mjög líklegt að krafa yrði gerð um upptöku á bifreiðinni A.

Þegar litið er til þessa verður kröfu sóknaraðila hafnað enda fyrirsjáanlegt að hann muni frá bifreiðina afhenta innan tíðar, þ.e. ef ekki verður gerð krafa um upptöku hennar og eftir atvikum á slíka kröfu fallist.

Ekki eru efni til að kveða á um málskostnað.

Lárentsínus Kristjánsson héraðsdómari kveður upp úrskurðinn.

ÚRSKURÐARORÐ

Kröfu sóknaraðila um að aflétta haldi héraðssaksóknara á bifreiðinni A vegna máls nr. [...] er hafnað.