Fimmtudaginn 23. október 2014.
Nr. 659/2014.	Dagrún Jónsdóttir (Daníel Isebarn Ágústsson hrl.) gegn Tryggingastofnun ríkisins og íslenska ríkinu (Einar Karl Hallvarðsson hrl.)

Kærumál. Dómkvaðning matsmanns. Sératkvæði.

D höfðaði mál á hendur T og Í til heimtu bóta og viðurkenningar á nánar tilgreindum rétti hennar, en kröfur sínar reisti D á 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar þar sem mælt er fyrir um að öllum sem þess þurfa skuli tryggður í lögum réttur til aðstoðar, m.a. vegna sjúkleika og örorku. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 237/2014 var hafnað beiðni D um dómkvaðningu matsmanns á þeirri forsendu að með henni væri hinum sérfróða manni í raun ætlað að skýra tilvitnað ákvæði stjórnarskrárinnar í því skyni að ákveða lágmarksfjárhagsaðstoð frá Í til D. Í kjölfar dóms Hæstaréttar lagfærði D matsspurningarnar og lagði fram nýja matsbeiðni. Í hinum kærða úrskurði héraðsdóms var beiðninni hafnað á þeim grundvelli að enn væri undirliggjandi sá tilgangur að fá hinn sérfróða mann til þess að skýra fyrrnefnt ákvæði stjórnarskrárinnar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þótt D hefði breytt orðalagi í matsbeiðni sinni frá því sem áður var væri markmiðið með henni í reynd það sama, þ.e. að leita álits matsmanns á matsatriðum sem eiga undir dómara, sbr. 1. mgr. 44. gr. og 2. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Að því virtu, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar, var beiðni D um dómkvaðningu matsmanns hafnað. 

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Eiríkur Tómasson og Guðrún Erlendsdóttir settur hæstaréttardómari.  

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. september 2014 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. október sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17. september 2014 þar sem hafnað var beiðni sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanns. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að hin umbeðna dómkvaðning fari fram. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Samkvæmt 1. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 er það hlutverk dómara í einkamáli að skera úr um hvort staðhæfing um umdeild atvik teljist sönnuð og leggur hann sjálfur eftir 2. mgr. 60. gr. laganna mat á atriði sem krefjast almennrar þekkingar og menntunar eða  lagaþekkingar. Með dómi Hæstaréttar 2. maí 2014 í máli nr. 237/2014 var hafnað beiðni sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanns í málinu á þeirri forsendu að með henni væri hinum sérfróða manni í raun ætlað að skýra ákvæði 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar, þar sem mælt er fyrir um að öllum sem þess þurfa skuli tryggður í lögum réttur til aðstoðar, meðal annars vegna sjúkleika og örorku. Þrátt fyrir að sóknaraðili hafi breytt orðalagi í matsbeiðni sinni frá því sem áður var er fallist á með héraðsdómi að markmiðið með henni sé í reynd það sama. Að því virtu, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.

Rétt er að kærumálskostnaður falli niður.

Dómsorð:

        Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

        Kærumálskostnaður fellur niður.

Sératkvæði

Ólafs Barkar Þorvaldssonar hæstaréttardómara

Sóknaraðili höfðaði mál þetta á hendur varnaraðilum 26. nóvember 2012, aðallega með fjárkröfu á hendur þeim vegna vangreiddra bóta úr almannatryggingum jafnframt því sem hún hafði uppi ýmsar viðurkenningarkröfur. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 25. október 2013 var kröfu varnaraðila um frávísun málsins hafnað þótt talið væri að nokkuð skorti á skýran málatilbúnað að því er varðaði viðurkenningarkröfur sóknaraðila, auk þess sem ein þeirra krafna væri í raun forsenda fyrir fjárkröfunni.

Sóknaraðili reisir dómkröfur sínar á því að greiðslur þær sem hún fái frá varnaraðilanum Tryggingastofnun ríkisins nægi ekki henni til framfærslu eins og hún eigi að lögum rétt til. Skylda hvíli á varnaraðilanum íslenska ríkinu að tryggja henni slíkar bætur, enda hafi það skilgreint þann mánaðarlega kostnað sem einstaklingar og fjölskyldur þurfi að greiða til að lifa eðlilegu lífi.

Hinn 11. desember 2013 óskaði sóknaraðili eftir að dómkvaddur yrði maður til að meta hversu miklar tekjur sóknaraðili þyrfti og hefði þurft á ákveðnu tímabili til að lifa „mannsæmandi lífi“. Í héraði var fallist á beiðni sóknaraðila, en með dómi Hæstaréttar 2. maí 2014 í máli nr. 237/2014 var henni á hinn bóginn hafnað. Var það gert á þeim grunni að eins og beiðnin væri úr garði gerð væri matsmanni í raun ætlað að skýra ákvæði 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar, þar sem mælt er fyrir um að öllum þeim sem þess þurfa skuli tryggður í lögum réttur til aðstoðar, meðal annars vegna sjúkleika og örorku, í því skyni að ákveða lágmarksfjárhagsaðstoð til handa sóknaraðila frá varnaraðila. Sökum þess að kveðið væri á um það í 2. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að dómari leggi sjálfur mat á atriði sem krefjist þekkingar eða lagaþekkingar yrði hin umbeðna matsgerð tilgangslaus til sönnunar, sbr. 3. mgr. 46. gr. laganna.

Sóknaraðili hefur nú lagt að nýju fram matsbeiðni og eru matsspurningar raktar í hinum kærða úrskurði. Ekki verður talið að þær lúti með sama hætti að því atriði sem áður greinir og Hæstiréttur vísaði sérstaklega til í framangreindum dómi sínum. Verður að ætla að nú sé einungis óskað mats á hver telja megi eðlileg og hefðbundin mánaðarleg útgjöld til framfærslu sóknaraðila annars vegar og hins vegar sérstaklega miðað við árið 2012. Þá hafa varnaraðilar í greinargerð í héraði andmælt fullyrðingum sóknaraðila um að hún geti ekki staðið undir útgjöldum til framfærslu. Er sérstaklega til þess að líta að varnaraðilar byggja á því að sóknaraðila beri að sýna fram á að hún geti ekki framfært sig af heildartekjum sínum að meðtaldri þeirri aðstoð sem hún njóti úr almannatryggingum í formi lífeyrisgreiðslna og tengdra greiðslna, ásamt greiðslum úr lögbundnum lífeyrissjóðum. Það hafi hún ekki gert að mati varnaraðila.

Telja verður ljóst hvað eigi að meta og hver tilgangur sóknaraðila er með matsbeiðninni, en líta ber til þess að hún ber sjálf kostnað af matsgerðinni og áhættu af því hvort matsgerðin komi henni að notum. Við úrlausn málsins ber einnig að hafa í huga að efnisleg svör matsmanns við spurningum sóknaraðila er kunna að snerta lagaleg atriði binda hvorki hendur dómara né þrengja svigrúm hans og skyldu til þess að leggja sjálfstætt mat á þau svo komast megi að niðurstöðu. Verður sóknaraðili að bera hallann af því ef matsgerð nýtist ekki sem skyldi til sönnunar í því skyni. Samkvæmt framansögðu verður ekki talið að matsspurningar sóknaraðila lúti einvörðungu að umþrættum atriðum sem dómara beri að leggja sjálfur mat á og verður ekki heldur fullyrt á þessu stigi máls að matsgerðin sé að þessu leyti bersýnilega tilgangslaus til sönnunar í málinu. Af því sem að framan er rakið verður ekki talið að nægileg skilyrði séu fyrir því að meina sóknaraðila að fá dómkvaddan mann til þess að meta þau atriði sem hann óskar eftir. Því tel ég að fallast beri á matsbeiðnina og dæma varnaraðila til greiðslu kærumálskostnaðar.

Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17. september 2014.

Mál þetta var höfðað 26. nóvember 2012. Þann 1. september sl. var að undangengnum munnlegum málflutningi, tekinn til úrskurðar ágreiningur um beiðni varnaraðila um að dómkveðja sérfróðan matsmann. Matsbeiðnin var lögð fram í þinghaldi þann 24. júní sl. og fékk lögmaður varnaraðila frest til þess að taka afstöðu til hennar. Í þinghaldi í dag lagði lögmaður sóknaraðila fram bókun þar sem fram kemur að matsbeiðninni sé mótmælt. Þá krafðist hann úrskurðar skv. 1. mgr. 66. gr. laga nr. 91/1991.

I.

Málavextir eru í stuttu máli þeir að varnaraðili var metin til 75% örorku þann 1. júní 2000 af stefnda Tryggingastofnun ríkisins. Fram kemur í örorkumati frá 1. febrúar 2011 að læknisfræðileg skilyrði hæsta örorkustigs séu uppfyllt, og að gildistími örorkumatsins sé frá 1. júní 2000 til 31. maí 2016 en þá fer endurmat fram. Varnaraðili hefur þegið greiðslur á grundvelli laga nr. 100/2007 um almannatryggingar og reglugerða sem settar eru með stoð í lögum um félagslega aðstoð nr. 99/2007. Samkvæmt greiðsluáætlun Tryggingastofnunar ríkisins fyrir árið 2012 námu mánaðarlegar greiðslur til stefnanda 202.956 krónum. Nánar tiltekið er um að ræða örorkulífeyri samkvæmt 18. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar, aldurstengda örorkuuppbót samkvæmt 21. gr. laganna og sérstaka uppbót til framfærslu samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga um félagslega aðstoð. Persónulegar aðstæður stefnanda eru þær að hún er einstæð, barnlaus og býr í eigin húsnæði.

Varnaraðili byggir málatilbúnað sinn í meginatriðum á því að greiðslur til hennar nægi ekki til framfærslu. Hún telur bætur frá Tryggingastofnun ríkisins ekki nægja sér til lífsviðurværis en hún eigi rétt á því að bætur geri henni kleift að lifa mannsæmandi lífi. Sú skylda hvíli því á íslenska ríkinu að tryggja henni slíkar bætur frá almannatryggingum enda hafi það sjálft skilgreint þann mánaðarlega kostnað sem einstaklingar og fjölskyldur þurfi að greiða til að lifa eðlilegu lífi.

II.

Í matsbeiðni varnaraðila er málavöxtum lýst stuttlega og óskað skriflegs og rökstudds álits á eftirfarandi spurningum:

1. Hver eru eðlileg og hefðbundin mánaðarleg útgjöld til framfærslu stefnanda (kona sem er fædd 1970, hvorki gift né í sambúð, á ekki börn og býr í eigin húsnæði)?

2. Hver voru eðlileg mánaðarleg útgjöld til framfærslu stefnanda á árinu 2012 (kona sem er fædd 1970, hvorki gift né í sambúð, á ekki börn og býr í eigin húsnæði)?

Þá segir í matsbeiðninni að í svari við spurningu 1 sé óskað eftir umfjöllun um dæmigerð útgjöld fyrir manneskju í sömu fjölskyldustöðu og varnaraðili.

Sé þannig einnig óskað eftir því að matsmaður meti hvað eðlilegt sé að stefnandi þurfi mikið fé til að greiða fyrir húsnæði sitt (afborganir af lánum, tryggingar, skatta, hita, rafmagn, viðhald o.s.frv.) og öll önnur hefðbundin mánaðarleg útgjöld: mat, heimilisvörur, snyrtivörur, fatnað, samgöngur, sjónvarp, síma, internet, afþreyingu, læknis- og lyfjakostnað, sjúkraþjálfun og/eða nudd, ferðir í klippingu o.s.frv.

Þá sé einnig óskað eftir því að tilfallandi árlegum útgjöldum (útgjöldum sem falli til suma mánuði ársins) verði jafnað niður á hvern mánuð ársins og bætt við mánaðarleg útgjöld. Sé hér átt við gjafir, viðhald á ökutæki (viðgerðir, dekkjaskipti, smurningu, skoðun), ferðir til tannlæknis eða annarra heilbrigðisstarfsmanna, kostnað við sumarfrí o.s.frv.

Svarið skuli gefið upp með og án skatts, þ.e. tilgreina þurfi hversu mikil mánaðarleg útgjöld séu eðlileg og hversu miklar tekjur þurfi að hafa til þess að standa eftir með nægjanlegt fé eftir greiðslu skatta.

Spurning nr. 2 sé sama spurning og nr. 1 nema hún miðist við verðlag ársins 2012.

Sóknaraðili krefst þess að hafnað verði beiðni varnaraðila um dómkvaðningu matsmanns. Sóknaraðilar telja að ekki sé á færi matsmanna að leggja mat á þau atriði sem óskað er eftir í matsbeiðninni þrátt fyrir að matsspurningum hafi verið breytt lítið eitt frá því sem var í matsbeiðni sem lögð var fram af stefnanda 11. desember sl. Enn sé um að ræða tilgangslausar matsspurningar enda snúist ágreiningur málsins um lagaatriði og heimildir löggjafans og vísist í þessu sambandi til 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991. Vísa sóknaraðilar til dóms Hæstaréttar í máli nr. 237/2014.

Af hálfu varnaraðila var þess krafist að beiðni um mat næði fram að ganga og að kröfu sóknaraðila yrði hafnað. Telur hann sig hafa komið til móts við ábendingar Hæstaréttar í ofnagreindum dómi og hafi nú verið dregið úr matsspurningum á þann veg að ekki sé lengur skírskotað til „mannsæmandi lífs“. Spurningarnar séu nú þess eðlis að hvorki sé unnt að bera því við að þær séu tilgangslausar, sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991, né að þær séu þess eðlis að 2. mgr. 60. gr. laganna eigi við.

Niðurstaða

Eins og lýst hefur verið byggir sóknaraðili á þeirri meginmálsástæðu að varnaraðili eigi stjórnarskrárvarinn rétt á að lifa mannsæmandi lífi sem felist í því öðru fremur að geta staðið undir eðlilegum útgjöldum sínum með aðstoð sóknaraðila. Gerir varnaraðili þannig í stefnu kröfu um greiðslu tiltekinnar fjárhæðar úr hendi sóknaraðila sem tekur mið af raunverulegri fjárþörf hennar til þess að geta lifað þess konar lífi.

Í máli þessu liggur fyrir dóminum að leysa úr því hvort matsgerð sú er varnaraðili fer fram á að aflað verði sé tilgangslaus til sönnunar í máli þessu, sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991. Úrskurðað var um ágreining sama efnis þann 25. október sl. og var þá fallist á beiðni varnaraðila um dómkvaðningu matsmanns. Með dómi Hæstaréttar nr. 237/2014 var matsbeiðninni hafnað með vísan til 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 og hinn kærði úrskurður felldur úr gildi. Í dóminum er vísað til þess að með matsbeiðninni væri leitað svara við því annars vegar hver séu eðlileg útgjöld til þess að varnaraðili geti framfleytt sér og lifað venjulegu, mannsæmandi lífi og hins vegar hver þau útgjöld hafi verið á árinu 2012. Skírskotunin til mannsæmandi lífs eigi sér stoð í greinargerð með frumvarpi til stjórnskipunarlaga nr. 97/1995 sem breyttu 76. gr. stjórnarskrárinnar í núverandi horf. Samkvæmt þessu og málatilbúnaði varnaraðila að öðru leyti taldi Hæstiréttur að hann fæli í sér að sérfróðum meðdómsmanni væri í raun ætlað að skýra ákvæði 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar þar sem mælt er fyrir um að öllum sem þess þurfa skuli tryggður í lögum réttur til aðstoðar, meðal annars vegna sjúkleika og örorku, í því skyni að ákveða lágmarksfjárhagsaðstoð til handa varnaraðila frá sóknaraðila. Niðurstaða réttarins var sú að matsbeiðni varnaraðila var hafnað á þeim grunni að það væri hlutverk dómara en ekki sérfróðs matsmanns að skýra ákvæði 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar í því skyni að ákveða lágmarksfjárhagsaðstoð til handa varnaraðila frá sóknaraðila.

Matsspurningar eins og þær eru orðaðar nú hafa ekki að geyma skírskotun til mannsæmandi lífs. Telur varnaraðili að með þessu móti hafi verið bætt úr annmörkum á beiðninni og því ekki unnt að líta svo á að sérfróðum matsmanni sé ætlað að skýra ákvæði stjórnarskrárinnar, eins og talið var í ofangreindum dómi Hæstaréttar, heldur að framkvæma tiltekinn útreikning miðað við gefnar forsendur.

Á þetta fellst dómurinn ekki. Spurningar þær sem sérfróðum matsmanni yrði gert að svara eru enn því marki brenndar að leitað er álits hans á matsatriðum sem eiga undir dómara. Hlutverk matsmannsins er þannig að leggja mat á það hvaða útgjöld teljist eðlileg og hefðbundin fyrir hana og hver ekki. Til þess hefur hann takmörkuð og óljós viðmið sem að gagni mættu koma við sönnunarfærslu.

Það er því mat dómsins að þrátt fyrir þær breytingar sem varnaraðili hefur gert á matsbeiðni sinni er undirliggjandi sá tilgangur varnaraðila að fá hinn sérfróða matsmann til þess að skýra 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar. Af þessari ástæðu er matsgerð sú er varnaraðili hyggst afla tilgangslaus til sönnunar, sbr. 3. mgr. 46. gr. laganna. Beiðni varnaraðila um dómkvaðningu matsmanns er því hafnað.

Sigríður Hjaltested héraðsdómari kveður upp þennan úrskurð.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð:

                Beiðni stefndu, Dagrúnar Jónsdóttur, um dómkvaðningu matsmanns er hafnað.