Miðvikudaginn 2. desember 2015.
Nr. 804/2015.	Ákæruvaldið (Björn Þorvaldsson saksóknari) gegn X (Hörður Felix Harðarson hrl.) Y og (Gestur Jónsson hrl.) Z (Kristín Edwald hrl.)

Kærumál. Kæruheimild. Frávísun máls frá Hæstarétti.

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu X, Y og Z um að þeir fengju aðstöðu til að kynna sér haldlagða tölvupósta tveggja nafngreindra viðskiptastjóra. Þar sem heimild brast til kæru úrskurðarins var málinu vísað frá Hæstarétti.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. nóvember 2015, sem barst réttinum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. nóvember 2015, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að ákærðu fái aðstöðu til að kynna sér haldlagða tölvupósta tveggja nafngreindra viðskiptastjóra, en beiðni þeirra að öðru leyti hafnað. Um kæruheimild vísar sóknaraðili til d. liðar 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi.

Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar en til vara að þeim verði veitt aðstaða til að kynna sér haldlagða tölvupósta fyrrgreindra viðskiptastjóra við aðra starfsmenn C-samstæðunnar á tímabilinu 1. ágúst til 31. október 2008 og ekki hafa verið lagðir fram í málinu.

Eins og áður greinir vísar sóknaraðili um kæruheimild til d. liðar 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008. Þar eru í 25 stafliðum taldir með tæmandi hætti þeir úrskurðir héraðsdómara sem kærðir verða til Hæstaréttar á grundvelli laganna áður en aðalmeðferð máls hefst. Í d. lið ákvæðisins kemur fram að kæru til Hæstaréttar sæti úrskurðir héraðsdómara um atriði varðandi réttindi sakbornings, verjanda hans eða lögmanns við rannsókn máls, svo og skipun verjanda eða synjun um skipun hans. Úrskurður héraðsdómara í máli þessu fellur hvorki undir efni né orðalag d. liðar 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 eða annarra stafliða ákvæðisins. Kæruheimild er því ekki fyrir hendi og verður málinu af þeim sökum vísað frá Hæstarétti.

Dómsorð:

Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.

Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. nóvember 2015.

Ár 2015, mánudaginn 30. nóvember, er á dómþingi héraðsdóms Reykjavíkur, sem haldið er í Dómhúsinu við Lækjartorg, kveðinn upp úrskurður í sakamálinu nr. s-[...].2014: Ákæruvaldið gegn X, Y og Z um kröfu ákærðu X og Y að úrskurðað verði að sérstakur saksóknari skuli veita ákærðu aðstöðu til þess að kynna sér gögn með sérhæfðum hugbúnaði.  Málið var tekið til úrskurðar fimmtudaginn 26. þ.m. að lokinni munnlegri reifan. 

Sérstakur saksóknari krefst þess að kröfunni verði synjað.

Krafa ákærðu er svohljóðandi: „Með vísan til 1. mgr. 37. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála er þess krafist að ákærðu verði veitt aðstaða til að kynna sér eftirtalin gögn og verði heimilað að nýta til þess sérhæfðan hugbúnað, Clearwell:  

1. Þess er aðallega krafist að ákærðu verði veitt aðstaða til að kynna sér öll gögn sem aflað hefur verið af lögreglu og ekki hafa verið lögð fram í málinu.

2. Til vara er þess krafist að ákærðu verði veitt aðstaða til að kynna sér öll gögn sem aflað hefur verið við rannsókn málsins hjá lögreglu og afmörkuð voru í Clearwell leitarforriti og fengu heitin [...], [...], [...] og [...] og ekki voru lögð fram með ákæru.

3. Til þrautavara er þess krafist að ákærðu verði veitt aðstaða til að kynna sér haldlagða tölvupósta viðskiptastjóranna A og B, sem aflað hefur verið af lögreglu og ekki hafa verið lagðir fram í málinu.

4. Til þrautaþrautavara er þess krafist að ákærðu verði veitt aðstaða til að kynna sér haldlagða tölvupósta viðskiptastjóranna A og B við aðra starfsmenn C-samstæðunnar á tímabilinu 1. ágúst – 31. október 2008 og ekki hafa verið lagðir fram í málinu.“ 

            Af hálfu ákærðu er á því byggt að samkvæmt 1. mgr. 37. gr. sakamálalaga nr. 88, 2008 skuli verjandi fá afrit af öllum skjölum máls sem varða skjólstæðing hans og aðstöðu til að kynna sér önnur gögn í málinu.  Sé þessi réttur ennfremur tryggður í 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 3. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu.  Hafi Mannréttindadómstóll Evrópu enda talið að sakaðir menn eigi rétt til aðgangs að öllum gögnum sem til þess bær yfirvöld hafa aflað, hvort sem þau eru þeim í hag eða óhag.  Þá felist í reglunni að skylt sé að gera sakborningi grein fyrir þessum gögnum í heild sinni. Verði að skýra ákvæði sakamálalaga þessum grundvallarreglum laga.

Þá er á því byggt að í tilkynningu dómstólaráðs nr. 2/2012 sé að finna samskiptareglur við meðferð stórra efnahagsbrotamála fyrir héraðsdómstólum sem byggðar séu á samkomulagi dómstólaráðs, ríkissaksóknara, sérstaks saksóknara og Lögmannafélags Íslands. Í 1. gr. þeirra segi að með ákæru skuli einungis senda til héraðsdóms þau skjöl og önnur sýnileg sönnunargögn sem ákærandi telji hafa augljósa þýðingu hafi fyrir sönnunarfærslu í máli. Skuli yfirlit fylgja rannsóknargögnum um öll gögn sem aflað hefur verið og ekki eru lögð fram með ákæru og verjandi eiga þess kost, nema lög mæli á annan veg, að kynna sér þessi gögn hjá sækjanda eftir þingfestingu málsins, með það fyrir augum að gera kröfu um að eitthvert þeirra verði lagt fram í málinu. Samskiptaregla þessi sé í samræmi við þau lagaákvæði sem vísað var til.

Þá segja verjendur að í þágu rannsóknar málsins hafi verið lagt hald á mikið magn gagna, m.a. af netkerfum C banka hf., C [...] og fleiri fyrirtækja.  Í eigin skýrslum rannsakenda, sem eru meðal gagna málsins, sé gerð grein fyrir leit í þessum gögnum þar sem notast var við leitarorð af ýmsum toga sem talin voru tengjast málinu. Hafi þau skjöl, sem fram komu við þessa leit og skiptu þúsundum, verið merkt (tagged) og auðkennd með sérstökum heitum, þ. á m. þeim sem greinir í kröfunni.  Einungis lítill hluti þeirra hafi þó verið endanlega skjalmerktur af starfsmönnum saksóknaraembættisins. Saksóknaraembættið hafi hinn 18. nóvember sl. hafnað beiðni verjenda ákærða X um að fá aðgang að gögnunum og sé því nauðsynlegt að leita atbeina dómsins til þess að þeir fái aðstöðu til þess að kynna sér þau gögn sem aflað hafi verið við rannsókn málsins en ekki verið lögð fram í málinu.

            Af hálfu ákæruvaldsins er byggt á því að í afdráttarlausum hæstaréttardómi nr. 185/2015 um sambærilega kröfu sem beinst hafi að öllum skjölum og samskiptum tiltekinna einstaklinga á ákveðnu tímabili. Hafi niðurstaða þess ágreiningsefnis orðið sú að ekki hafi verið gert skylt að afhenda þessi gögn þar eð þau kynnu í einhverjum tilvikum að varða aðra en ákærðu og þess að gæta að meðal gagnanna væru, eðli málsins samkvæmt, orðsendingar varðandi fjárhagsmálefni fjölmargra viðskiptamanna bankans sem leynd yrði að ríkja um og að auki persónulegar orðsendingar sem starfsmenn félagsins hafi fengið eða sent og varði einkalíf þeirra. Í hæstaréttardómi í svonefndu [...]-máli segi einnig um sams konar kröfu sakborninga að meðal slíkra tölvubréfa hljóti eðli málsins samkvæmt að vera í ríkum mæli orðsendingar varðandi fjárhagsmálefni fjölmargra viðskiptamanna bankans en í þessum tilvikum hafi verið um að ræða gríðarlegt gagnamagn. Í því máli sem nú sé til úrlausnar hafi verið lagt hald á gífurlegt gagnamagn, bæði skjalleg gögn en einkum þó rafræn. Þannig skipti rafrænu „skjöl“ ekki aðeins þúsundum heldur milljónum eða jafnvel tugum milljóna. Að áliti ákæruvaldsins séu öll gögn máls í skilningi 37. gr. sakamálalaga séu þau gögn einungis sem lögregla geri að gögnum máls við rannsókn þess. Undir þetta hugtak falli því ekki öll gögn sem lagt hafi verið hald á. Þannig geti allar þær milljónir eða tugmilljónir skjala, sem um ræðir og lagt hafi verið hald á við rannsókn þessa máls, ekki talist vera gögn málsins. Þau skjöl, sem teljist hins vegar vera gögn málsins í rannsókn lögreglu, séu ekki öll lögð fram. Komi þetta með einföldum og glöggum hætti fram af skjalaskrá málsins en þar hafi verið strikað yfir gögn sem ekki hafi fylgt ákærunni og því ekki lögð fram með henni. Önnur gögn en þau séu ekki og geti ekki talist vera „gögn málsins“ í skilningi 37. gr. laga um meðferð sakamála eða samskiptareglna dómstólaráðs. Þá sé til þess að líta að þegar um slíkt gagnamagn sé að ræða eins og hér hátti til þurfi gagn, sem útheimti svo gríðarlega leit, að skipta einhverju máli um sönnun í málinu. 

Niðurstaða    

Ljóst er af orðalagi 1. mgr. 37. gr. laga um meðferð sakamála og þar áður 1. mgr. 43. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19, 1991, sbr. lög nr. 86, 2004 að löggjafinn hefur við setningu ákvæðisins ekki haft sérstaklega í huga leit að rafrænum gögnum, varðveislu slóðar/vegvísa að þeim eða aðra sérgreiningu þeirra.  Eftir því sem séð verður eru þau „gögn“, sem flokkuð hafa verið undir heitunum [...], [...], [...] og [...], afrakstur grófrar gagnaflokkunar með forritinu Clearwell í gagnasafni C, sem eðli málsins samkvæmt, hljóta að varða margvíslega aðra gerninga og starfsemi í fyrirtækinu en sakarefni þessa þessa sakamáls. Geta þau þannig ekki talist gögn máls í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga um sakamál. Ber þannig að synja kröfu ákærðu undir töluliðum 1 og 2.

Um tölvupósta viðskiptastjóranna tveggja, sbr. 3. tl. í kröfugerð ákærðu álítur dómurinn að gegni öðru máli, að þeir séu svo skilgreindir að þeir hljóti að teljast gögn máls í skilningi ákvæðisins. Enda þótt gera verði ráð fyrir því að tölvupóstar þessir varði að einhverju leyti fjárhags- eða einkamálefni annarra en ákærðu, geta hagsmunir sakbornings til þess að njóta réttlátrar málsmeðferðar ekki skilyrðislaust átt að víkja fyrir slíkum hagsmunum annarra. Er á það að líta í þessu sambandi að þess er ekki krafist að póstarnir verði afhentir ákærðu eða verjendum þeirra heldur einungis að þeim skuli veittur aðgangur að þeim. Verður að telja að hagsmunir ákærðu til þess að kynna sér gögnin og meta hvort þau hafa þýðingu fyrir málsvörnina vegi hér þyngra en þessir hagsmunir þriðja manns. Ber samkvæmt þessu að úrskurða að ákæruvaldið veiti ákærðu aðstöðu til að kynna sér haldlagða tölvupósta viðskiptastjóranna A og  B, sem aflað hefur verið af lögreglu og ekki hafa verið lagðir fram í málinu.

Pétur Guðgeirsson héraðsdómari kvað upp þennan úrskurð.

Úrskurðarorð:

            Embætti sérstaks saksóknara veiti ákærðu aðstöðu til að kynna sér haldlagða tölvupósta viðskiptastjóranna A og B, sem aflað hefur verið af lögreglu og ekki hafa verið lagðir fram í málinu.