Fimmtudaginn 23. október 2003.
Nr. 146/2003.	K (Kristján Stefánsson hrl.) gegn M (enginn)

 

Börn. Forsjá. Útivist.

Staðfest var niðurstaða héraðsdóms um að M skyldi fara með forsjá tveggja barna málsaðila.

 

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Hrafn Bragason og Markús Sigurbjörnsson.

Áfrýjandi skaut máli þessu upphaflega til Hæstaréttar 26. febrúar 2003. Ekki varð af þingfestingu málsins 9. apríl sama ár og áfrýjaði hún málinu að nýju 22. apríl 2003 samkvæmt 3. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 7. gr. laga nr. 38/1994. Hún krefst þess að henni verði falin forsjá barna hennar og stefnda, Y og X. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi hefur ekki sótt þing í Hæstarétti. Er honum þó réttilega stefnt samkvæmt a. lið 1. mgr. 83. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt 3. mgr. 158. gr. sömu laga verður svo litið á að hann krefjist staðfestingar héraðsdóms. Í héraðsdómi var honum dæmd forsjá beggja barnanna, málskostnaður felldur niður og gjafsóknarkostnaður beggja aðila dæmdur úr ríkissjóði.

Með skírskotun til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

                                                              Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

 

Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 27. nóvember 2002.

                Mál þetta, sem dómtekið var 30. október sl., er höfðað 13. júní 2001.

            Stefnandi er M, [kt. og heimilisfang]

Stefnda er K, [kt. og heimilisfang].

Stefnandi gerir þær dómkröfur að honum verði dæmd forsjá barnanna Y og X, til 18 ára aldurs þeirra. Þá krefst stefnandi þess að stefnda verði dæmd til að greiða honum málskostnað eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

Stefnda gerir þær dómkröfur að hafnað verði kröfu stefnanda um að honum verði veitt forsjá yfir börnum málsaðila Yog X og að stefndu verði veitt forsjá barnanna. Þá krefst stefnda málskostnaðar úr hendi stefnanda eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

I.

Málsaðilar gengu í hjónaband [...] 2000 en þá höfðu þau verið í sambúð um 10 ára skeið. Þau eiga tvö börn, Y, fædda [...] 1992, og X, fæddan [...] 1996. Upp úr sambúð málsaðila slitnaði þegar stefnda flutti án fyrirvara af heimilinu hinn [...] 2000 en stefnandi var að heiman. Tók hún drenginn með sér en stúlkan var hjá vinkonu sinni. Stefnandi starfaði sem [...] á sambúðartímanum og gerir enn en stefnda var að mestu heimavinnandi. Frá sambúðarslitunum hafa börnin búið hjá stefnanda, lengst af á heimili foreldra hans í [...] þar sem hann og börnin hafa hvert sitt herbergi. Þar hyggst stefnandi búa næstu árin með börnin fái hann forræði þeirra en hann kveður foreldra sína reiðubúna sem áður til að aðstoða hann við umönnun þeirra, m.a. með því að gæta þeirra þegar hann er við störf á nóttunni. Börnin eru bæði í [...skóla...].

Stefnda býr nú í leiguhúsnæði í [...] og starfar hálfan daginn í [...]. Hún kveðst hafa sótt um íbúð hjá Félagsbústöðum og eiga von um að fá íbúð í mars n.k. en ekki vita hvar.

Mikið ósamkomulag hefur að mestu einkennt samskipti málsaðila eftir sambúðarslitin en þau eru ekki enn skilin að lögum. Hefur stefnda margsinnis kært stefnanda til lögreglu. Kæruefnin hafa verið líkamsárásir, eignaspjöll, brot gegn friðhelgi einkalífs, símaónæði og hótanir. Mál þessi hafa öll verið felld niður af lögreglu þar sem rannsóknargögn hafa ekki þótt gefa tilefni til frekari aðgerða. Hefur stefnda með bréfi dagsettu 1. október sl. sett fram kröfu um að ákvörðun lögreglu um niðurfellingu málanna verði felld úr gildi og lagt fyrir lögreglu að rannsaka málin og ákæra. Í bréfinu vakti stefnda athygli á því að hún sætti enn ofsóknum af hálfu stefnanda, m.a. með því að hann hafi sett á Netið til birtingar persónulegar myndir af henni. Þá hefur stefnandi kært stefndu til lögreglu fyrir ærumeiðingar en þeirri kæru var vísað frá þar sem hún þótti ekki gefa tilefni til lögreglurannsóknar.

Fyrstu vikurnar eftir sambúðarslitin var samkomulag um umgengni stefndu við börnin eða þar til stúlkan í byrjun desember greindi stefnanda frá því að hún hefði orðið fyrir kynferðisbroti af hálfu sambýlismanns stefndu.

Stefnandi tilkynnti [félagsþjónustu] um hið meinta brot 5. desember 2000. Barnaverndarnefnd óskaði í kjölfarið eftir lögreglurannsókn. Brýndu barnaverndaryfirvöld fyrir stefndu að stúlkan væri ekki undir neinum kringumstæðum í samskiptum við meintan kynferðisbrotamann. Í byrjun janúar 2001 greindi stúlkan stefnanda frá því að annar maður á heimili stefndu hefði áreitt hana kynferðislega á nýársnótt. [Félagsþjónusta] sem stefnandi tilkynnti um málið sagði honum að láta stúlkuna ekki fara til móður að svo stöddu.

Tekin var skýrsla af stúlkunni í Barnahúsi [...] 2001. Kvað hún það þá ósatt að sambýlismaður móður hennar hefði áreitt hana kynferðislega en staðfesti frásögn sína um hinn manninn. Málið var fellt niður með bréfi ríkissaksóknara, dags. 27. mars 2001, þar sem það sem fram hefði komið væri ekki nægilegt eða líklegt til sakfellis.

Stefnda hlýddi ekki fyrirmælum um að stúlkan væri ekki í samskiptum við meinta kynferðisbrotamenn og braut saminga málsaðila þar að lútandi. Þurfti Barnaverndarnefnd [...] að hafa afskipti af málum málsaðila vegna umgengni stefndu og barnanna. Stefnandi var ekki reiðubúinn að fallast á umgengni stefndu við börnin nema undir eftirliti en það átti stefnda erfitt með að sætta sig við. Ekki náðist samkomulag um umgengni stefndu við börnin fyrr en í desember 2001. Var það samkomulag bundið því skilyrði að umgengnin yrði undir eftirliti og að stúlkan hitti ekki meinta kynferðisbrotamenn.

Frá upphafi ársins 2002 og til loka apríl s.á. varð mikil breyting til hins betra á samskiptum málsaðila og tóku þau upp samstarf við umönnun barnanna. Á því tímabili fór fram sálfræðiathugun að tilhlutan dómsins á forsjárhæfni málsaðila, tengslum þeirra við börnin og aðstæðum þeirra til að annast þau. Var dr. Gunnar Hrafn Birgisson sérfræðingur í klínískri sálfræði fenginn til að framkvæma athugunina og er skýrsla hans dagsett 18. mars 2002. Í skýrslunni er gerð grein fyrir forsjárprófum sem lögð voru fyrir málsaðila. Hvað stefnanda varðar kemur þar fram að prófið bendi til þess að hann sé vel fær um að bera ábyrgð á uppeldi barnanna. Honum þyki greinilega mjög vænt um þau og sé tilbúinn til að leggja mjög hart að sér til að mæta tilfinningalegum og líkamlegum þörfum þeirra. Í framkomu sé hann hlýlegur við þau og njóti sín vel í að vera með þeim og annast þau. Veikleikar hans séu helst þeir að hann hafi vanist því að vera mikið útivinnandi til að sjá fjölskyldunni farborða og aðrir, þ.e. stefnda og foreldrar hans, hafi séð um heimili hans og börn að miklu leyti á meðan hann sé að vinna. Hann sé því verulega háður því að hafa stuðning annarra við að sinna börnunum.

Hvað stefndu varðar kemur fram að forsjárpróf sýni að hún sé undir venjulegum kringumstæðum fær um að fara með forsjá barnanna, veita þeim tilfinningalega stuðning, sinna almennum þörfum þeirra og sjá um aðbúnað þeirra og uppeldi. Svörun hennar sýni að hún unni börnunum og beri hag þeirra fyrir brjósti og almennt séð ættu þau að vera örugg hjá henni. Undir streituálagi virðist hún verða óákveðin, viðutan og hlédræg þar til henni er nóg boðið en þá hætti henni til að taka óyfirvegaðar ákvarðanir sem geta haft alvarlegar afleiðingar í för með sér fyrir hana og hennar nánustu. Stefnda eigi það til að skorta innsæi í flóknar félagslegar aðstæður og henni hætti til að vera um of góðtrúa og að vanmeta þá mögulegu hættur sem að börnunum geta steðjað. Glöggt dæmi um það sé að hún skuli ekki strax hafa gert viðeigandi ráðstafanir gagnvart mögulegri kynferðisáreitni við stúlkuna þrátt fyrir vísbendingar um að slíkt hefði átt sér stað.

Sálfræðingurinn heimsótti málsaðila. Í skýrslu hans kemur fram að stefnandi og börnin séu greinilega velkomin inn á heimili foreldra hans og þeir hafi greinilega mikla ánægju af sambandi sínu við börn sín og barnabörn. Þó valdi sú breyting að fá stefnanda og börnin inn á heimilið talsverðri röskun fyrir þau. Börnin virðist una sér vel á heimilinu. Stefnandi virðist bera aðalábyrgð á að sinna þeim. Börnin hafi leitað frjálslega til hans og hann brugðist hlýlega við þeim. Þó að foreldrar stefnanda styðji hann með börnin á ýmsan hátt þá taki þau ekki af honum foreldraábyrgðina enda ætlist hann greinilega ekki til þess. Samskipti stefnanda og barnanna séu jákvæð og án orðalenginga. Drengurinn hafi sóttst eftir að komast í tölvuleiki og leitað eftir aðstoð stefnanda við það. Drengurinn hafi sóttst eftir meiri athygli stefnanda heldur en stúlkan. Stefnandi virðist veita honum meiri athygli en þó reyna að gera ekki upp á milli systkinanna. Stúlkan hafi haldið sig meira til hlés, fundið sér kubba og annað að dunda við en leita til föður þess á milli og glaðst yfir athygli frá honum, t.d. þegar hann tók hana í fangið og lék við hana.

Í heimsókn hjá stefndu hafi börnin virst una sér vel hjá henni. Drengurinn hafi verið virkur og fundvís á að fara í leiki og fá aðra með sér. Bæði börnin virðist hænd að stefndu og leiti hiklaust til hennar og sækist eftir athygli hennar. Það sé þó meira áberandi hvað stúlkan sækist eftir athygli hennar og nálægð við hana. Stefnda virðist veita stúlkunni meiri athygli en drengnum en leitist þó við að gera ekki upp á milli barnanna og veita þeim báðum jákvæða athygli.

Þá kannaði sálfræðingurinn tengsl málsaðila og barnanna. Varðandi stúlkuna er niðurstaðan sú að hún sé jákvætt tengd föður og móður tilfinningalega sem og bróður sínum og föðurforeldrum, fólkinu sem henni finnist tilheyra sinni nánustu fjölskyldu. Tengslapróf og fjölskylduteikning bendi til þess að hún sé ívið tengdari móður tilfinningalega en föður. Stúlkan hafi á engan hátt viljað gera upp á milli foreldranna.

Varðandi drenginn er niðurstaðan sú að hann sé jákvætt tengdur báðum foreldrum sínum en meira tengdur föður en móður. Drengurinn virðist eiga þá ósk að foreldrarnir taki saman aftur en hann geri sér minni grein fyrir því hvað felist í skilnaði foreldranna en stúlkan og er ekki eins vansæll yfir breytingunni sem hefur orðið í fjölskyldunni.

Í niðurstöðu skýrslunnar kemur fram, auk þess sem að framan greinir, að málsaðilar séu báðir undir venjulegum kringumstæðum hæfir til þess að fara með forsjá barnanna. Hvorugt þeirra sýni merki um geðveiki, persónuleikaröskun, taugaveiklun, fíkn eða óreglu. Bæði hafi næga vitsmunalega hæfni til að sjá um börnin. Stefnandi hafi við athugunina verið hreinskilinn og enga tilraun gert til að fegra þá mynd sem hann gaf af sér. Hann hafi mælst frekar lokaður tilfinningalega, viðkvæmur fyrir gagnrýni og hætti til tortryggni og stífni. Skapsveiflur geti komið fram hjá honum og hann eigi það til að bregðast reiðilega við öðrum en hafi annars ágætt mótlætisþol. Hann kjósi að lifa reglusömu og kyrrlátu lífi. Stefnda hafi hins vegar fegrað þá mynd sem hún hafi gefið af sér og við athugunina hafi hún mælst með takmarkað innsæi í sálræn vandamál. Útkoman bendi til þess að hún sé tiltölulega sátt við sjálfa sig og leitist við að standa sig sem sjálfstæður einstaklingur og foreldri. Undir streituálagi hætti henni til að fara eigin leiðir án þess að hugleiða nægilega mögulegar afleiðingar þess í samskiptum við aðra. Stefnda mælist frekar innhverf, t.d. fámál, hæglát, viðkvæm og óframfærin. Hún finni fyrir öryggi og lítilli streitu þrátt fyrir nýafstaðinn skilnað, óvissu í atvinnumálum, deilur um börnin, meint kynferðisbrot gegn dóttur hennar og áhyggjur barnanna. Stefnandi skilji betur en stefnda þær hættur sem að börnunum geta steðjað og hefur meiri ákveðni en hún til þess að bregðast við þeim.

Málsaðilar séu báðir færir um að mæta grunnþörfum barnanna og þau veiti þeim viðunandi heimilsaðstæður og leggi áherslu á það. Við núverandi aðstæður hafi stefnda húsnæði í blokk á leigu en stefnandi treysti á stuðning foreldra sinna sem hafi tekið hann og börnin inn á sitt heimili. Stefnandi stefni að því að stofna eigið heimili. Starf stefnanda tryggi honum traustari tekjur en stefnda hefur.

Í skýrslunni kemur fram að meðan á athuguninni stóð hafi orðið sú breyting að stefnda sleit tengslum við sambýlismann sinn, sem grunur um kynferðisáreitni féll á, og fór að búa ein í íbúð í [...]. Við þetta hafi orðið mikil breyting á samskiptum foreldranna, þau t.d. hafið að ræða mál sín saman og stefnandi leiti til stefndu með börnin þegar hann fari að vinna. Samstarf foreldranna við að sjá hag barnanna borgið hafi því batnað. Báðir foreldrar og börnin lýsi ánægju yfir því.

Eftir að sálfræðiathugunin fór fram eða í lok apríl sl. versnaði samband málsaðila á ný og naut stefnda engra samskipta við börnin í um 6 mánuði. Greinir málsaðila á um hvers vegna. Stefnandi heldur því fram að stefnda hafi ekki óskað eftir umgengni og hann ekki náð sambandi við hana en stefnda kveður stefnanda hins vegar hafa staðið í vegi fyrir umgengni.

Hinn 18. október  sl. gerðu málsaðilar samkomulag um umgengni en þar er kveðið á um umgengni stefndu við börnin þar til að dómur gengur í málinu. Er samningurinn þess efnis að stefnda taki börnin til sín aðra hverja helgi. Þá er kveðið á um það að börnin hitti ekki meinta kynferðisbrotamenn og fleiri.

                Við aðalmeðferð málsins gáfu skýrslu fyrir dómi auk málsaðila dr. Gunnar Hrafn Birgisson sálfræðingur.

                Aðilar fengu báðir gjafsókn í málinu með leyfi dómsmálaráðuneytisins, stefnandi með leyfi útgefnu 22. nóvember 2001 og stefnda með leyfi útgefnu 6. maí 2002.

II.

Stefnandi byggir kröfu sína um forsjá barnanna á því að það sé þeim fyrir bestu að honum verði falin forsjá þeirra. Stefnandi hafi að mestu annast umönnun barnanna frá samvistarslitum málsaðila. Stefnandi búi með börnin hjá foreldrum sínum sem eru honum stuðningur og bakhjarl við umönnun þeirra. Þar séu þeim búnar góðar aðstæður og börnin þekki sig vel. Stefnda hafi flutt fyrirvaralaust af heimili málsaðila. Hafi hún komið drengnum í pössun en stúlkan hafi verið í heimsókn hjá vinkonu sinni. Stefnda hafi um tíma búið við þannig aðstæður að barnaverndarnefnd hafi séð ástæðu til að leggja það til við hana að börnin dveldu þar ekki með henni. Stefnda hafi ekki staðið við samninga sem gerðir hafi verið um að umgengni færi ekki fram á nýju heimili stefndu og þar með ekki virt þá aðgæslu sem barnaverndarnefnd hafi talið rétt að við væri höfð. Stefnandi telji því að það sé börnum málsaðila fyrir bestu að honum verði falin forsjá þeirra, sbr. 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 20/1992.

III.

                Stefnda byggir á að hún sé mjög náin börnum sínum og þekki best þarfir þeirra. Börnin hafi allar götur verið í hennar umsjá enda hafi hún unnið að mestu inni á heimilinu. Telur stefnda að hún sé til muna hæfari til þess að fara með forræði barnanna en stefnandi þar sem að hún þekki betur þarfir þeirra og sé betur í stakk búin til að mæta þeim. Þá sé óvild stefnanda í garð stefndu þannig að stefnandi muni með öllum ráðum hindra að börnin fái notið samvista við stefndu. Stefnda telur það afdráttarlausan vilja barnanna að vera hjá henni. Loks muni hún tryggja börnunum eðlilegan og rúman rétt til samvista við stefnanda og hans fólk.

IV.

Í málinu liggur fyrir að börn málsaðila hafa dvalið hjá stefnanda nær samfellt frá sambúðarslitum, [...] 2000. Hefur stefnandi lengst af búið með börnin á heimili foreldra sinna og hyggst gera það áfram næstu árin. Hjálpa foreldrar hans honum við umönnun þeirra, einkum þegar hann þarf að vera frá heimilinu á nóttunni vegna starfs síns sem [...]. Börnin sækja skóla nærri heimilinu.

Stefnda er í hálfu starfi við [...]. Hún býr í litlu leiguhúsnæði í [...] sem samkvæmt lýsingu hennar er tæplega fullnægjandi með tilliti til þarfa barnanna. Stefnda hefur að eigin sögn sótt um íbúð hjá Félagsbústöðum og gerir ráð fyrir að fá íbúð í mars á næsta ári en hún viti ekki hvar í [...]. Félagslegar aðstæður móður eru þannig nokkuð ótryggar.

Samkvæmt niðurstöðu sálfræðiathugunar dr. Gunnars Hrafns Birgissonar sálfræðings eru málsaðilar undir venjulegum kringumstæðum báðir hæfir til að fara með forsjá barna sinna. Sálfræðingurinn útskýrði fyrir dóminum að með venjulegum kringumstæðum ætti hann við það að ekki væri til staðar maður sem væri líklegur til að misnota stúlkuna kynferðislega. Í máli þessu hafi kringumstæður verið óvenjulegar og stefnda vanmetið þá hættu sem stúlkunni hafi stafað af meintum kynferðisbrotamanni og ekki gert viðeigandi ráðstafanir til að vernda hana. Þó að stefnda hafi ekki vísvitandi stefnt stúlkunni í hættu feli það að hún verndaði hana ekki undir þessum kringumstæðum í raun í sér vanhæfi samkvæmt forsjárprófi því sem fyrir hana var lagt. Hins vegar kvaðst sálfræðingurinn telja að viljann vantaði ekki hjá stefndu til að vernda stúlkuna og að hún hefði lært af reynslunni þótt hann treysti sér ekki til að leggja mat á hvaða áhrif sá lærdómur hefði haft.

Það sem einkum þykir greina málsaðila að við mat á forsjárhæfni þeirra er að stefnandi skilur betur en stefnda þær hættur sem að börnum geta steðjað og hefur meiri ákveðni til að bregðast við þeim eins og það er orðað í niðurstöðu sálfræðiathugunarinnar. Að öðru leyti þykir ekki vera fyrir hendi munur á forsjárhæfni málsaðila sem einstaklinga sem skiptir máli við úrlausn málsins.

Samkvæmt niðurstöðu sálfræðiathugunarinnar er Y heldur meira tengd móður sinni tilfinningalega en föður sem hún þó er mikið tengd. X mældist hins vegar ívið meira tengdur föður sínum en móður.

Vel er búið að börnunum á heimili þeirra og stefnda hefur ekkert út á aðstæður þeirra að setja. Það sem henni finnst á skorta er að þau hafi ekki notið samvista við hana. Stefnda kveðst vilja hafa börnin saman og telja að aðskilnaður yrði þeim erfiður. Ekki liggur fyrir sérstakt álit sérfræðings á tengslum þeirra en við meðferð málsins hefur ekki annað komið fram en að um eðlilegt systkinasamband sé að ræða.

Fyrir liggur að alvarlegur misbrestur hefur orðið á umgengni barnanna við stefndu sem virðist einkum stafa af því að stefnandi hefur ekki treyst stefndu til að koma í veg fyrir að stúlkan væri samvistum við meinta kynferðisbrotamenn. Auk þess sem ýmis önnur vandamál í samskiptum aðila hafa einnig átt þar stóran þátt.

Samkomulag náðist um umgengina 18. október sl. eftir langt hlé og hafa báðir aðilar lýst ánægju sinni með það.

Málsaðilar hafa báðir lýst því að þeir hafi skilning á rétti barnanna til umgengni við hitt foreldrið og að þau muni sjá til þess að börnin fái notið umgengni við það foreldrið sem ekki fái forræðið. Hjá þeim hefur komið fram að þau treysti hvort öðru fyrir börnunum.

Ytri aðstæður stefnanda verða í dag að teljast nokkuð öruggari en stefndu, bæði hvað snertir húsnæði og atvinnu. Þá hafa börnin góðan stuðning af föðurforeldrum sínum og hafa vanist aðstæðum hjá föður. Virðist dóminum að óbreytt skipan á búsetu barnanna geti verið vænleg til að skapa ró og jafnvægi í lífi þeirra enda auðnist málsaðilum að vinna saman að góðri umgengni.

Þegar málsatvik eru virt í heild er það þannig niðurstaða dómsins þrátt fyrir að stúlkan mælist ívið meira tengd stefndu tilfinningalega að hagsmunum og þörfum barnanna sé best borgið með því að tryggja þeim áframhaldandi búsetu hjá stefnanda. Verður því fallist á kröfu hans og honum falin forsjá barnanna. Dómurinn leggur áherslu á að börnunum verði tryggður rúmur umgengnisréttur við móður.

Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu.

Aðilar fengu báðir gjafsókn í málinu.

Málskostnaður stefnanda, sem er þóknun lögmanns hans og þykir hæfilega ákveðin 750.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.

Málskostnaður stefndu, sem er þóknun lögmanns hennar og þykir hæfilega ákveðin 450.000 krónur greiðist úr ríkissjóði.

Útlagður kostnaður réttarins vegna öflunar sérfræðilegrar álitsgerðar, 294.260 krónur, greiðist úr ríkissjóði, sbr. 3. mgr. 60. gr. barnalaga.

            Dóm þennan kveða upp Þorgerður Erlendsdóttir héraðsdómari, Guðfinna Eydal sálfræðingur og Þorgeir Magnússon sálfræðingur.

Dómsorð:

Stefnandi, M, skal fara með forsjá barna málsaðila, Y og X.

Málskostnaður fellur niður.

Málskostnaður stefnanda, sem er þóknun lögmanns hans, 750.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.

Málskostnaður stefndu, sem er þóknun lögmanns hennar, 450.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.

Útlagður kostnaður réttarins vegna öflunar sérfræðilegrar álitsgerðar, 294.260 krónur, greiðist úr ríkissjóði, sbr. 3. mgr. 60. gr. barnalaga.