Miðvikudaginn 6. september 2006.
Nr. 467/2006.	Þorsteinn Hjaltested (Sigurbjörn Þorbergsson hdl.) gegn Reykjavíkurborg (Hjörleifur B. Kvaran hrl.)

 

Kærumál. Dómkvaðning matsmanna.

Þ höfðaði mál gegn R þar sem krafist var viðurkenningar á því að syðri mörk eignarnáms Reykjavíkur í landi jarðarinnar Vatnsenda fylgdu nánar tilgreindri línu. Undir rekstri málsins lagði R fram beiðni um dómkvaðningu matsmanna til að meta hvernig þeir 689 hektarar, sem teknir höfðu verið eignarnámi, afmörkuðust nákvæmlega. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var með vísan til forsendna hans, var ekki talið að 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991, 2. mgr. 60. gr. sömu laga eða önnur þau atriði, sem Þ vísaði til, girtu fyrir að R gæti aflað mats samkvæmt matsbeiðninni. Var því fallist á að dómkveðja ætti matsmenn í samræmi við hana.

 

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Hjördís Hákonardóttir og Ingibjörg Benediktsdóttir.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. júlí 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 25. ágúst sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. júlí 2006, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að dómkvaddir yrðu tveir menn til að leggja mat á nánar tilgreind atriði varðandi mál, sem sóknaraðili rekur á hendur honum. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hafnað verði kröfu varnaraðila um dómkvaðningu matsmanna og sér dæmdur kærumálskostnaður.

Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sóknaraðila gert að greiða kærumálskostnað.

Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.

Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af kærumáli þessu.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Kærumálskostnaður fellur niður.

 

 

 

Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. júlí 2006.

I

Mál þetta var höfðað 16. nóvember 2005 og tekið til úrskurðar 30. júní 2006 vegna ágreinings um kröfu stefnda um dómkvaðningu matsmanna.  Stefnandi er Þorsteinn Hjaltested, Vatnsenda, Kópavogi en stefndi er Reykjavíkurborg, Ráðhúsinu við Tjörnina, Reykjavík.

Dómkröfur stefnanda eru að viðurkennt verði með dómi að syðri mörk eignarnáms Reykjavíkur, Heiðmerkur, sbr. lög nr. 57/1942, og jarðarinnar Vatnsenda milli punktanna A og E samkvæmt uppdrætti á dómskjali nr. 3, séu eftir línu sem dregin er eftir legu upprunalegrar Heiðmerkurgirðingar á eftirfarandi hátt:  Frá punkti A (362742,46 m 396101,52 m) þar sem Heiðmerkurgirðingin sker mæðuveikisgirðingu í suðvestri.  Þaðan eftir Heiðmerkurgirðingunni að punkti B (363645,20 m 396962,20 m) gegnum eftirfarandi hnit (Hnit AB):

1. 362742,46 m 396101,52 m A      8. 363236,70 m 396495,22 m     15. 363538,42 m 396827,05 m

2. 362912,09 m 396228,77 m.........9. 363271,01 m 396532,98 m     16. 363552,64 m 396842,73 m

3. 362987,23 m 396285,13 m         10. 363301,75 m 396566,76 m    17. 363568,75 m 396859,62 m

4. 363049,16 m 396331,53 m         11. 363344,30 m 396613,40 m    18. 363584,05 m 396876,17 m

5. 363107,99 m 396375,77 m         12. 363405,69 m 396680,64 m    19. 363606,33 m 396900,79 m

6. 363169,69 m 396421,78 m         13. 363464,03 m 396744,84 m    20. 363631,21 m 396927,68 m

7. 363190,73 m 396444,87 m         14. 363511,54 m 396797,04 m    21. 363645,20 m 396962,20 m B

Þaðan í skurðpunkt girðingarenda, punkt C (hnit 22: 363707,08 m 397110,36 m), þaðan í girðingarenda, punkt D (363809,98 m 397167,61 m) og svo eftir legu gömlu Heiðmerkurgirðingarinnar í punkt E (365511,01 m 397751,40 m), þar sem hún sker landamerkjalínu milli Stríps og Stóra-Kóngafells, gegnum eftirfarandi hnit (Hnit DE):

23. 363809,98 m 397167,61 m D    29. 364011,67 m 397283,08 m     35. 364222,97 m 397384,31 m

24. 363871,92 m 397203,00 m         30. 364036,68 m 397297,32 m     36. 364222,97 m 397397,21 m

25. 363901,58 m 397220,05 m         31. 364083,41 m 397323,95 m     37. 364245,78 m 397405,41 m

26. 363945,83 m 397245,48 m         32. 364116,28 m 397342,80 m     38. 364309,33 m 397429,41 m

27. 363968,64 m 397258,54 m         33. 364150,21 m 397362,25 m     39. 364339,64 m 397440,84 m

28. 363994,66 m 397273,44 m         34. 364284,27 m 397420,02 m     40. 364371,66 m 397442,08 m

41. 364396,55m 397442,87 m         51. 364773,21 m 397527,04 m      61. 365072,92 m 397568,42 m

42. 364455,86 m 397444,96 m        52. 364799,92 m 397540,54 m      62. 365114,80 m 397571,78 m

43. 364508,92 m 397446,63 m        53. 364813,73 m 397547,45 m      63. 365136,63 m 397573,35 m

44. 364548,24 m 397448,14 m        54. 364827,29 m 397548,58 m      64. 365157,75 m 397575,09 m

45. 364561,79 m 397448,60 m        55. 364866,08 m 397551,85 m      65. 365301,93 m 397647,09 m

46. 364590,34 m 397449,51 m        56. 364902,27 m 397554,79 m      66. 365361,50 m 397676,66 m

47. 364622,10 m 397450,73 m        57. 364939,63 m 397557,81 m      67. 365479,96 m 397735,82 m

48. 364657,57 m 397468,44 m        58. 364951,38 m 397558,76 m      68. 365511,01 m 397751,40 m

E

49. 364684,76 m 397481,95 m        59. 364994,78 m 397562,12 m  

50. 364726,51 m 397503,28 m        60. 365023,08 m 397564,44 m

Þá er þess krafist að stefnda verði gert skylt með dómi, að viðlögðum dagsektum, 1.000.000 króna fyrir hvern dag frá birtingardegi stefnu, að fjarlægja girðingu sem stefndi lét reisa á árabilinu frá 1991 til 1997 og liggur frá punkti með hnit 363631,21 m, 396927,68 m, í hálfhring til austurs og norðurs og endar í punkti með hnit 363877,83 m, 397206,39 m og er afmörkuð með blárri línu á uppdrætti á dómskjali nr. 3.  Þá krefst stefnandi málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti.

Dómkröfur stefnda eru að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða honum málskostnað.  Komist dómurinn að þeirri niðurstöðu að taka eigi kröfur stefnanda til greina, þar á meðal kröfu hans um brottnám girðingarinnar, krefst stefndi þess að kröfu stefnanda um dagsektir verði synjað eða þær lækkaðar verulega og að dagsektir taki ekki gildi fyrr en að hæfilegum tíma liðnum frá uppkvaðningu dóms í málinu.

Hinn 30. júní 2006 fór fram munnlegur málflutningur vegna mótmæla stefnanda við kröfu stefnda um dómkvaðningu matsmanna og er einungis sá þáttur málsins hér til úrlausnar.  Krefst stefndi þess að dómkvaddir verði, með vísan til IX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, tveir hæfir og sérfróðir óvilhallir matsmenn til þess að meta:

Hvernig hinir 689 hektarar sem teknir voru eignarnámi úr jörðinni Vatnsenda með lögum nr. 57/1942 og yfirmatsgerð frá 5. júlí 1950 afmarkast nákvæmlega.

Stefnandi mótmælir matsbeiðni þessari og krefst þess að hafnað verði kröfu stefnda um dómkvaðningu matsmanna.

II

Á fjórða áratug síðustu aldar kom fram hugmynd um friðland í Heiðmörk og haustið 1938 setti stjórn Skógræktarfélags Reykjavíkur fram tillögur til bæjarstjórnar Reykja­víkur um friðun skógarleifa á landi Elliðavatns og nánar tilteknum hlutum jarðanna Hólms og Vatnsenda. 

Á árinu 1942 fékkst lagaheimild til þess að selja Reykjavíkurbæ þjóðjörðina Hólm og með lögum nr. 57/1942 fékk Reykjavíkurbær heimild til að taka eignarnámi hluta úr landi jarðarinnar Vatnsenda til að auka við fyrirhugað friðland í Heiðmörk en eignar­nám var nauðsynlegt þar sem á jörðinni hvíldi sú kvöð samkvæmt erfðaskrá að ekki mætti selja jörðina eða hluta hennar frjálsri sölu. 

Bæjarstjórn Reykjavíkur nýtti sér lagaheimild þessa og tók eignarnámi svæði sem Einar G. E. Sæmundsen skógfræðingur reiknaði út að væri um 689 hektarar (629,5 + 29,5 + ca 30).  Í kjölfarið voru matsmennirnir Sigurður Jónsson og Björn Konráðsson kvaddir til að meta hið eignarnumda land til fjár.  Kemur fram í matsgerð þeirra að í ágúst 1949 hafi að mestu verið búið að girða af hið eignarnumda land og að takmörk hins eignarnumda landsvæðis ákvarðist að miklu leyti af girðingunni.  Var niðurstaða mats­mannanna að verð hins eignarnumda lands ásamt kostnaði væri 448.900 krónur.

Reykjavíkurbær sætti sig ekki við framangreinda niðurstöðu og óskaði yfirmats og voru hæstaréttardómararnir Árni Tryggvason og Jónatan Hallvarðsson og Steingrímur Steinþórsson búnaðarmálastjóri skipaðir til starfans.  Niðurstaða yfirmatsgerðarinnar, sem dagsett var 5. júlí 1950, var að verðmæti landsins væri 345.000 krónur.  Með afsali 7. júní 1951 var hinu eignarnumda landi afsalað Reykjavíkurkaupstað.

Hið samfellda friðland fékk á þessum árum nafnið Heiðmörk en við það bættust síðar landspildur frá Vífilsstöðum og eignarlandi Garðakirkju.  Hið eignarnumda land var fellt undir lögsagnarumdæmi Reykjavíkur með lögum nr. 52/1943.

Áður en matsstörfum lauk hafði landið verið girt á þrjá vegu og var stærðarákvörðun samkvæmt útreikningi Einars G. E. Sæmundsen og uppdrætti sem sýndi hið eignar­numda land, sbr. dómskjal nr. 8.  Samkvæmt mælingu Einars afmarkaðist eignarnámið þannig:

1.          Innan núverandi girðingar                                              629,5 ha

2.          Sneiðin sunnan girðingar að landamerkjum Vatnsenda

og Garðalands, takmörk að austan og vestan eru

             dregin í beinu framhaldi af núverandi girðingu                                    29,5 ha

 3.   Spilda norðan og austan Arnarbælis, af Vatnsenda-   

             landi, sem nú er sunnan mæðiveikigirðingar og verður

             að öllum líkindum tekin með                                                                   ca  30,0 ha

 

Svo kemur fram hjá Einari að Strípshraun, sem lendi innan Heiðmerkurgirðingar, sé um 114 ha að flatarmáli.

Nákvæm mörk eignarnámsspildunnar hafa leitt til ágreinings milli aðila máls þessa.  Í málinu er deilt um mörk í suðri við svokallaða Vatnsendakrika og eru sjónarmið stefnanda að mörk hins eignarnumda lands skuli á þessu svæði miðast við svonefnda Heiðmerkurgirðingu eins og hún var reist utan um hið eignarnumda land á árunum 1947-1949.  Sjónarmið stefnda eru þau að sunnan Heiðmerkurgirðingarinnar eigi að koma land eins og segi í lýsingu Einars G. E. Sæmundsen.  Eðlilegast sé og í samræmi við lýsingu hans að draga beina línu úr vörðubroti sem standi á hraunbrún austan við Vatnsendakrika og vestur í þann punkt þar sem Heiðmerkurgirðingin skeri beina línu milli Arnarbælis og Húsfells enda hafi það verið ætluð merkjalína Vatnsenda gagnvart Garðakirkjulandi.

Upphaflega krafðist stefndi því aðallega að máli þessu yrði vísað frá dómi.  Var sú krafa tekin til greina með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, uppkveðnum 4. apríl 2006.  Með dómi Hæstaréttar 24. maí 2006 var sá úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir dómara að taka málið til efnismeðferðar.  Í þinghaldi 23. júní 2006 lagði stefndi fram umdeilda matsbeiðni og óskaði lögmaður stefnanda eftir fresti til að skoða hana og var málinu frestað í því skyni til 30. júní 2006.  Í þinghaldi 30. júní 2006 lagði stefnandi fram mótmæli við dómkvaðningu og eins og rakið hefur verið var málið tekið til úrskurðar í því þinghaldi að loknum munnlegum málflutningi um þann ágreining.

III

Í matsbeiðni stefnda kemur fram að dómkröfur stefnanda séu að viðurkennt verði með dómi að syðri mörk eignarnáms Reykjavíkur, sbr. lög nr. 57/1942, og jarðarinnar Vatnsenda milli punktanna A og E, samkvæmt uppdrætti á dómskjali 3, séu eftir línu sem dregin sé eftir legu upprunalegrar Heiðmerkurgirðingar.  Stefndi haldi því fram að eignarnámið hafi meðal annars tekið til svæðis sunnan þessarar girðingar og telji jafnframt að ekki sé hægt að ákvarða þessi mörk nema fyrir liggi hvernig hið eignarnumda land afmarkist.

Með stoð í lögum nr. 57/1942 hafi stefndi tekið 689 hektara landsvæði úr jörðinni Vatnsenda eignarnámi.  Þegar matsstörfum hafi lokið hafi hið eignarnumda land verið girt að hluta.  Stærstur hluti eignarnámsins hafi tekið til svæðis innan girðingarinnar en samkvæmt mælingu Einars G. E. Sæmundsen skógfræðings hafi þessir 689 ha skipst þannig að 629,5 ha hafi fallið innan girðingarinnar en 29,5 ha og 30 ha hafi hins vegar fallið utan hennar.

Fram hafi farið undirmat og yfirmat og skýrt komið fram í yfirmatsgerðinni að aðilar væru sammála um að leggja uppdrátt Einars til grundvallar við matið, þar sem tekið hafi verið fram að hið eignarnumda svæði næmi 689 ha.  Hafi eignarnemi og eignar­námsþoli verið sammála um að hið eignarnumda land hafi verið 689 ha,  jafnframt að matsfjárhæðin hafi miðast við þá landstærð og að greitt hafi verið til eignarnámsþola í samræmi við uppgefna stærð í yfirmatsgerð.  Afmarkist hið eignarnumda land af landi Vatnsenda að norðan og sunnan, af landi Garðakirkju að vestan og landi Elliðavatns að austan.

Kveðst stefndi byggja matsbeiðni sína á því að ekki sé hægt að ákvarða suðurmörk eignarnámsins fyrr en búið sé að afmarka þá 689 ha sem teknir hafi verið eignarnámi.  Með matsgerðinni kveðst stefndi ætla að sýna fram á að mörk hins eignarnumda lands sé sunnar en stefnandi geri kröfu um í máli þessu.

IV

Stefnandi mótmælir því að dómkvaddir verði matsmenn til að meta: „Hvernig hinir 689 hektarar sem teknir voru eignarnámi úr jörðinni Vatnsenda með lögum nr. 57/1942 og yfirmatsgerð frá 5. júlí 1950 afmarkast nákvæmlega.“

Samkvæmt 2. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991 leggi dómari sjálfur mat á atriði sem krefjist almennrar þekkingar, menntunar og lagaþekkingar.  Af 1. mgr. 61. gr. laganna leiði að þegar skilyrðum 2. mgr. 60. gr. sé fullnægt hafi málsaðili ekki lagaheimild til að krefjast dómkvaðningar matsmanna.

Stefnandi byggi á því í máli þessu að mörk Heiðmerkurgirðingar ráði mörkum Vatnsenda og eignarnámslandsins í suðri milli punkta A-E, sbr. dómskjal nr. 3.  Snúist dómsmál þetta ekki um önnur mörk eignarnámsins. 

Samkvæmt fyrirliggjandi mæliblaði Einars G. E. Sæmundsen sé spilda norðan og austan Arnarbælis cirka 30 ha.  Þá segi í sama skjali að Strípshraun, sem lendi innan Heiðmerkurgirðingar, sé um 114 ha að flatarmáli.  Samkvæmt þessu komi tvívegis fyrir á mæliblaði Einars að stærðartölur séu ekki nákvæmar þar sem talað er um ca 30 ha og um 114 ha.  Hafi mælingar Einars verið gerðar með tækni þess tíma eftir handgerðum kortum.  Þegar af þeirri ástæðu geti þær ekki verið nákvæmar heldur megi þvert á móti reikna með talsverðum skekkjumörkum.

Komi fram í yfirmatsgerð að Einar hafi mælt landið og markað það á uppdrátt og sé stærð landsins samkvæmt mælingu hans „ca 689 ha.  Séu aðiljar sammála um, að uppdráttur þessi og mæling séu lögð til grundvallar við matið.“  Þarna komi skýrlega fram að teknir hafi verið cirka 689 ha en ekki nákvæmlega 689 ha.  Þá liggi fyrir að landið hafi verið afmarkað á uppdrátt, sbr. dómskjal nr. 8 og stærðir reiknaðar af honum.  Blasi því við að ekki sé hægt að mæla nú út með nútímatækni 689 ha og halda fram að það sé  hið eignarnumda landsvæði fremur en það svæði sem sýnt sé  á uppdrættinum á dómskjali 8.

Þá komi fram í afsali fyrir hinu eignarnumda landi að selt sé og afsalað stefnda þeim hluta Vatnsenda sem tekinn hafi verið eignarnámi og metinn eignarnámsmati að lögum, sbr. yfirvirðingu 5. júlí 1950.  Í yfirvirðingu hafi verið getið um ca 689 ha.

Telur stefnandi að í ljósi þess sem að framan sé rakið sé ekki skilyrði fyrir dómkvaðningu matsmanna þar sem einungis sé gerð krafa um að viðurkennt verði með dómi að mörk eignarnámsins í suðri verði dregin milli hnitsettra punkta sem liggi eftir legu girðingar sem sé sýnileg og uppistandandi í dag.  Sé dómari fullkomlega fær um að meta hvort stefnanda hafi tekist að sanna hvort mörk eignarnámsins í suðri séu eftir legu Heiðmerkurgirðingarinnar eða ekki.

Þá telur stefnandi spurningu þá sem stefndi leggi fyrir matsmenn vera bæði leiðandi og villandi.  Telji stefnandi nauðsynlegt að fram komi í spurningu stefnda til mats­manna að ca 689 ha hafi verið teknir eignarnámi.  Jafnframt þurfi að koma fyrirvari um hina ca 30 ha, sbr. orðalag í mæliblaði sem vísað sé til í yfirmatsgerð.  Meðan hvorugt sé gert verði ekki séð að stefndi hafi lögvarða hagsmuni af því að knýja fram matsbeiðni í máli þessu með villandi og leiðandi matsspurningu.  Um þetta vísi stefnandi til 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991.

V

Samkvæmt 1. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála afla aðilar sönnunargagna ef þeir fara með forræði á sakarefni.  Ef dómari hins vegar telur bersýnilegt að atriði, sem aðili vill sanna, skipti ekki máli eða að gagn sé tilgangslaust til sönnunar getur hann meinað aðila um sönnunarfærslu, sbr. 3. mgr. ákvæðisins.

Eins og mál þetta liggur fyrir dóminum verður ekkert fullyrt um að bersýnilegt sé að umbeðin matsgerð skipti ekki máli eða sé tilgangslaus til sönnunar.  Þá verður stefnda ekki synjað um dómkvaðningu matsmanns á þeim forsendum að spurning hans til matsmanns sé leiðandi eða villandi svo sem stefnandi heldur fram enda á stefnandi kost á að koma sínum athugasemdum og sjónarmiðum á framfæri við matið. Við efnis­með­ferð málsins kemur matsgerðin til skoðunar og af sönnunargildi hennar í málinu ber stefndi áhættu. 

Þá verður ekki séð hvernig ákvæði 2. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991, um að dómari leggi sjálfur mat á atriði sem krefjist almennrar þekkingar og menntunar eða lagaþekkingar, girði fyrir að stefndi geti aflað mats í samræmi við matsbeiðni hans. 

Að því virtu sem nú hefur verið rakið verður að fallast að kröfu stefnda um dómkvaðningu matsmanna.

Af hálfu stefnanda flutti málið Sigurbjörn Þorbergsson hdl. en af hálfu stefnda flutti málið Hjörleifur Kvaran hrl.

Greta Baldursdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Umbeðin dómkvaðning skal fara fram.