Miðvikudaginn 24. maí 2006.
Nr. 476/2005.	Sigrún Sigríður Guðbrandsdóttir (Jónas Haraldsson hrl.) gegn Snjólaugu Aðalsteinsdóttur Karlottu B. Aðalsteinsdóttur Hauki Haraldssyni Kristni Haukssyni Auði Elfu Hauksdóttur Sigurlaugu Hauksdóttur og Írisi Dögg Hauksdóttur (Árni Pálsson hrl.) og gagnsök

 

Eignarréttur. Óvígð sambúð. Gjafsókn.

S og A voru í óvígðri sambúð í rúm 20 ár, allt til andláts A árið 1999, en bæði áttu uppkomin börn. Fyrir lá að þau keyptu saman tvær húseignir á árunum 1979 og 1981, áður en þau sóttu sitt í hvoru lagi um íbúðir í Víðilundi 24 á Akureyri, þar sem S fékk ein úthlutað íbúð. Þinglesið afsal fyrir íbúðinni var þrátt fyrir það á nafni beggja. S höfðaði mál gegn erfingjum A og krafðist þess að viðurkenndur yrði með dómi eignarréttur hennar að helmingseignarhluta erfingjanna í umræddri íbúð. Byggði S málatilbúnað sinn á því að hún hafi ein staðið að kaupum á greindri íbúð. Talið var að S og A hefðu átt greinda íbúð að jöfnu og voru erfingjar A sýknaðir af kröfu S í málinu.

 

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson.

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. nóvember 2005. Hún krefst þess að viðurkenndur verði með dómi eignarréttur hennar að helmingseignarhluta gagnáfrýjenda í fasteigninni Víðilundi 24, Akureyri, fastanúmer 215-1788, ásamt öllu sem fylgir og fylgja ber. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál en aðaláfrýjandi nýtur gjafsóknar á báðum dómstigum.

Gagnáfrýjendur áfrýjuðu héraðsdómi fyrir sitt leyti 19. janúar 2006. Þau krefjast sýknu af kröfu aðaláfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Þann 23. nóvember 1989 var móttekið til þinglýsingar afsal útgefið 20. nóvember sama ár fyrir íbúðinni að Víðilundi 24. Á því eintaki skjalsins sem afhent var til þinglýsingar eru aðaláfrýjandi og Aðalsteinn Óskarsson bæði tilgreind sem kaupendur og geymir skjalið nafnritun þeirra beggja. Gagnáfrýjendur hafa lagt fyrir Hæstarétt þinglesin afsöl fyrir þremur öðrum íbúðum að Víðilundi 24 og 25 með sömu dagsetningum, þar sem nafni maka og nafnritunum hefur verið bætt á upphafleg eintök áður en þinglýst var. Er þetta að öllu leyti sambærilegur frágangur og um er deilt í máli þessu.

Ósannað er að aðaláfrýjandi hafi verið búin að rita nafn sitt á afsal fyrir íbúðinni, sem deilt er um í málinu, áður en nafni Aðalsteins Óskarssonar var bætt á það. Að þessu athuguðu en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur.

Rétt þykir að aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjendum málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Aðaláfrýjandi, Sigrún Sigríður Guðbrandsdóttir, greiði gagnáfrýjendum, Snjólaugu Aðalsteinsdóttur, Karlottu B. Aðalsteinsdóttur, Hauki Haraldssyni, Kristni Haukssyni, Auði Elfu Hauksdóttur, Sigurlaugu Hauksdóttur og Írisi Dögg Hauksdóttur sameiginlega 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.

Allur gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar 250.000 krónur.

 

 

Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 17. ágúst 2005.

Mál þetta, sem dómtekið var þann 8. júlí sl., hefur Sigrún Guðbrandsdóttir, kt. 010117-3219, Víðilundi 24, höfðað hér fyrir dómi með stefnu birtri 13. ágúst 2004 á hendur Snjólaugu Aðalsteinsdóttur, kt. 070746-4179, Stapasíðu 11 i, Akureyri, Karlottu B. Aðalsteinsdóttur, kt. 110849-4439, Blásölum 24, Kópavogi, Hauki Haraldssyni, kt. 140533-7699, Svarfaðarbraut 5, Dalvík, Kristni Haukssyni, kt. 220962-4749, Staðarhvammi 21, Hafnarfirði, Auði Elfu Hauksdóttur, kt. 180664-3279, Álfatúni 13, Kópavogi, Sigurlaugu Hauksdóttur, kt. 010475-5979, Kristnibraut 63, Reykjavík og Írisi Dögg Hauksdóttur, kt. 040682-3849, Svarfaðarbraut 5, Dalvík.

Dómkröfur stefnanda eru að viðurkenndur verði fyrir dómi eignarréttur hennar að helmingseignarhlut stefndu í fasteigninni Víðilundur 24, Akureyri sem auðkennd er með fasteignarnúmerinu 215-1788 í þinglýsingabók sýslumannsins á Akureyri, ásamt öllu sem fylgir og fylgja ber.

Stefnandi krefst þess að stefndu verði in solidum dæmd til þess að greiða sér málskostnað að mati dómsins að teknu tilliti til greiðslu virðisaukaskatts, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

Dómkröfur stefndu eru að þau verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmd til að greiða málskostnað samkvæmt málskostnaðarreikningi ásamt virðisaukaskatti.

I.

Stefnandi lýsir í stefnu málsatvikum svo að á árinu 1978 hafi hún hafið sambúð með Aðalsteini heitnum Óskarssyni hér á Akureyri.  Í upphafi sambúðarinnar hafi þau búið í íbúð stefnanda að Skarðshlíð 4, en á árinu 1979 hafi þau keypt saman íbúð að Höfðahlíð 9 og hafi kaupverð hennar að mestu verið greitt af henni.  Er þau hafi selt þá eign hafi þau keypt íbúð að Stapasíðu 15 H, og hafi hún einnig að mestu lagt til fjármagn vegna kaupanna.  Á árinu 1987 hafi stefnandi og Aðalsteinn sótt um sitt hvora íbúðina að Víðilundi 24 hér í bæ, sem þá hafi verið í byggingu hjá Framkvæmdanefnd íbúðabygginga fyrir aldraða á Akureyri (FÍFA).  Hinn 31. desember það ár hafi verið fallist á umsókn stefnanda en umsókn Aðalsteins hafnað.  Í framhaldi af því hafi samningur verið undirritaður, í mars 1988, á milli stefnanda og FÍFA um kaup hennar á íbúð nr. 501 í Víðilund 24.  Kaupverð íbúðarinnar hafi verið kr. 4.327.000.  Kaupsamningi hafi ekki verið þinglýst á fasteignina þar sem eignin hafi á þeim tíma verið í byggingu, en þann 20. nóvember 1989 hafi sömu aðilar þ.e. stefnandi og Sigurður Ringsted fyrir hönd FÍFA undirritað afsal vegna eignarinnar og hafi því verið þinglýst 23. nóvember sama ár.

Stefnandi hafi strax byrjað að greiða af íbúðinni í Víðilundi 24 í samræmi við ákvæði kaupsamningsins.  Hafi hún greitt með peningum sem hún fékk fyrir jörðina Áshól í Höfðahverfi.  Þá hafi hún frá upphafi lagt til peninga til afborgana af byggingasjóðsláni sem gefið var út þann 22. nóvember 1989 og hvílir á íbúðinni.  Aðalsteinn heitinn hafi hins vegar ávallt tekið tékka sem hún hafi stílað á handhafa og ætlað til greiðslu afborgana af íbúðinni og lagt inn á sinn reikning, en í kjölfarið greitt afborganir af íbúðinni af þeim reikningi.  Megi þetta sjá með skoðun á reikningsyfirliti bankareiknings Aðalsteins.  Heldur stefnandi því fram að Aðalsteinn hafi að mestu leyti séð um fjármál þeirra þar sem hún sé og hafi verið mjög sjóndöpur og átt sérstaklega erfitt með allan lestur.  Hún hafi þó að mestu stjórnað greiðslum af bankareikningi sínum.

Aðalsteinn heitinn lést þann 13. febrúar 1999.  Samkvæmt framlögðum gögnum hafi sýslumaðurinn á Akureyri þinglýst þann 8. maí 2000 athugasemdalaust á greinda fasteign í Víðilund 24 skiptayfirlýsingu stefndu í máli þessu, en þeir eru erfingjar Aðalsteins.  Samkvæmt skiptayfirlýsingunni er 50% eignarhlut Aðalsteins í fasteigninni skipt á milli stefndu í þar til greindum hlutföllum.  Á vormánuðum 2000 hafi stefnanda borist í hendur nefnd skiptayfirlýsing stefndu og hafi þá komið á daginn að í nóvembermánuði 1989 hafi greind fasteign stefnanda verið skráð til jafns á hana og Aðalstein í þinglýsingabók sýslumannsins á Akureyri og síðar á erfingja Aðalsteins eftir andlát hans.  Þetta hafi komið stefnanda og fjölskyldumönnum hennar algjörlega í opna skjöldu enda hafi það ávallt legið fyrir að hún væri eini eigandi fasteignarinnar.  Við skoðun á afsali fasteignarinnar hafi komið í ljós að nafni Aðalsteins hafi verið bætt þar inná án vitundar og vilja stefnanda, með annarri ritvél en þeirri er notuð hafði verið við innslátt annars texta afsalsins.

Þann 22. desember 1997 rituðu stefnandi og Aðalsteinn Óskarsson undir erfðaskrá „varðandi afnot af íbúðinni að Víðilundi 24, Akureyri og innanstokksmunum að engu undanskildu, svo lengi sem þau óska“.  Í erfðaskránni segir m.a.: „Þá er það gagnkvæmur vilji okkar að það okkar sem lengur lifi skuli hafa kauprétt að eignarhluta þess skammlífari í íbúðinni að Víðilundi 24, Akureyri og innanstokksmunum“.  Telur stefnandi að umrædd erfðaskrá sé ógild eða hafi a.m.k. enga þýðingu varðandi úrlausn máls þessa.  Þá heldur hún því fram að framangreind yfirlýsing í erfðaskránni, þess efnis að sá aðila sem lengur lifi skuli hafa kauprétt að eignarhluta þess skammlífara í íbúðinni sé alls ekki hægt að skoða á þann veg að Aðalsteinn Óskarsson hafi á þeim tíma átt helmingshlut í íbúð stefnanda.  Til þess er vísað að erfðaskráin hafi verið gerð að frumkvæði og tilhlutan Aðalsteins Óskarssonar og dætra hans.  Hafi stefnandi ekki vitað að til stæði að skrifa undir erfðaskrá fyrr en að kvöldi 22. desember 1997.  Enginn af ættingjum hennar hafi verið látinn vita að til stæði að láta stefnanda skrifa undir erfðaskrá, eins og eðlilegt hefði verið og hafi því enginn á hennar vegum verið viðstaddur undirritunina.  Ættingjunum hafi ekki verið kunnugt um tilvist hennar fyrr en á árinu 1998 og hafi þeir þá harðlega mótmælt efni hennar og hvernig staðið hafi verið að gerð hennar.

Í greinargerð sinni segja stefndu að stefnandi halli mjög réttu máli í málavaxtalýsingu sinni.  Hið rétta sé að Aðalsteinn heitinn hafi verið fjárhagslega sjálfstæður er hann hóf sambúð með stefnanda í sameiginlegri íbúð þeirra að Höfðahlíð 9 á Akureyri.  Hann hafi verið ekkill frá árinu 1975 og skömmu eftir það selt skuldlaust einbýlishús sitt á Dalvík, greitt börnum sínum út móðurarf og flutt til Akureyrar, fest þar kaup á fasteignum og haldið áfram atvinnuþátttöku.  Eftir að hann hafi hafið sambúð með stefnanda hafi þau hagað eignarhaldi á fasteignum sínum í samræmi við vilja beggja og að auki ritað undir gagnkvæma erfðaskrá þann 22. desember 1997.  Af hálfu stefndu er mótmælt fullyrðingum stefnanda um að hún hafi lagt til fjármagn að mestu vegna kaupa eigna þeirra að Höfðahlíð 9, Stapasíðu 15 H og síðast Víðilundi 24.  Þá er mótmælt fullyrðingum stefnanda að hún hafi ein ritað undir afsalið vegna Víðilundar 24 ásamt forsvarsmanni afsalsgjafa.  Þar af leiðandi mómæla stefndu því að nafni Aðalsteins hafi verið bætt inn á afsalið eftirá með ólögmætum hætti, án vitundar stefnanda og vilja.  Loks mótmæla stefndu því að við útgáfu skuldabréfs til Byggingasjóðs, þann 22. nóvember 1989 þar sem stefnandi er tilgreindur lántaki, sé vísbending um að stefnandi hafi ein átt að vera eigandi íbúðarinnar að Víðilundi 24, 501.  Þvert á móti gefi undirritun þeirra beggja á skjalið til kynna að stefnandi og Aðalsteinn hafi bæði ætlað að taka á sig þær skuldbindingar er fylgdu íbúðarkaupunum í samræmi við þinglýstar heimildir þeirra.

Málsástæður stefnanda.

Stefnandi byggir á því að eftir að hún og Sigurður Ringsted fyrir hönd seljanda (FÍFA) undirrituðu afsal vegna kaupa hennar á nefndri íbúð nr. 501 í Víðilundi 24 hafi nafni Aðalsteins Óskarssonar verið bætt inn í afsalið án vitundar hennar og vilja.  Vísar stefnandi til þess að á árinu 1987 hafi hún ásamt Aðalsteini sótt sitt í hvoru lagi um íbúð í Víðilundi 24 til FÍFA, en aðeins hafi verið fallist á umsókn hennar.  Hafi hún ein í framhaldi af því ritað undir kaupsamning vegna kaupanna í marsmánuði 1988.  Við undirritun afsals hafi og sömu aðilar og rituðu undir kaupsamninginn ritað undir, þ.e. stefnandi og Sigurður Ringsted fyrir hönd seljanda.  Hafi umræddur Sigurður Ringsted staðfest þetta og jafnframt það að aldrei hafi staðið til eða verið um það rætt að stefnandi hefði í hyggju að selja eða gefa Aðalsteini Óskarssyni helmingshlut í íbúðinni.  Sé óumdeilt að í rúma 20 mánuði, þ.e. frá undirritun kaupsamnings til síðari hluta nóvember 1989 hafi stefnandi verið ein eigandi fasteignarinnar.  Ekkert liggi fyrir er bendi til þess að stefnandi hygðist þá afsala Aðalsteini Óskarssyni helmingshlut í fasteigninni og ekki heldur í aðdraganda afsalsgerðarinnar eða við sjálfa undirritunina.  Veki því furðu að einungis þremur dögum eftir að stefnandi skrifaði ein undir afsalið fyrir hönd kaupanda þá sé Aðalsteinn Óskarsson skyndilega orðinn eigandi fasteignarinnar, að jöfnu með stefnanda, án þess að nokkur formleg eignayfirfærsla hefði átt sér stað.  Stefnandi hafi hins vegar afhent Aðalsteini afsalið eftir undirritun þess með það fyrir augum að hann fengi því þinglýst hjá sýslumanni.  Undirskriftir á afsalinu séu vottaðar af Gesti Ólafssyni sem nú er látinn og Magnúsi Garðarssyni.  Er því haldið fram að Magnús muni ekki hvort undirskrift Aðalsteins hafi verið á afsalinu er hann vottaði það þann 21. nóvember 1989 en minni þó að aldrei hafi staðið annað til en að stefnandi skyldi vera ein eigandi íbúðarinnar.  Til stuðnings framangreindu er vísað til þess að samkvæmt upplýsingum frá starfsmanni seljanda, FÍFA, Sigurði Ringsted hafi sá háttur ávallt verið hafður á við sölu íbúða á vegum FÍFA að áður en ritað var undir skjöl vegna sölu íbúðanna hafi verið farið með þau til lóðaskrárritara til skráningar.  Þetta hafi og verið gert í tilviki stefnanda og hafi óundirritað afsal með nafni hennar sem eiganda íbúðarinnar verið skráð og stimplað hjá lóðaskrárritaranum á Akureyri þann 20. nóvember 1989, og einnig hjá Fasteigamati ríkisins þann sama dag.  Að áliti stefnanda staðfesti þetta að aldrei hafi annað staðið til en að margnefnd íbúð skyldi áfram vera óskert eign stefnanda.

Til viðbótar framangreindu vísar stefnandi til þess að samkvæmt veðskuldabréfi útgefnu 22. nóvember 1989, er umrædd íbúð var veðsett Byggingasjóði ríkisins með 1. veðrétti til tryggingar láni nr. 682049 að fjárhæð kr. 2.893.000 hafi stefnandi ein verið tilgreind í þar til greindan reit á skuldabréfinu og hafi hún því ein undirritað bréfið.  Aðalsteinn Óskarsson hafi ekki verið tilgreindur í bréfinu sem lántaki heldur hafi hann skrifað undir það sem „lántaki/maki lántaka“.  Er á því byggt af hálfu stefnanda að þessi útfylling skuldabréfsins veiti enn eina staðfestinguna fyrir því að hún hafi áfram átt að vera eini eigandi fasteignarinnar líkt og verið hafði í 20 mánuði þannig að ganga hefði mátt út frá því sem vísu að ef Aðalsteinn hefði verið/átt að vera meðeigandi að íbúðinni hefði hann að sjálfsögðu einnig verið tilgreindur sem lántaki á skuldabréfinu en svo hafi ekki verið.

Á því er byggt af hálfu stefnanda að fyrr greind erfðaskrá sem undirrituð var þann 22. desember 1997 hafi ekkert gildi að lögum, þ.e. hún hafi hvorki haft að geyma raunverulegan vilja stefnanda né hafi formskilyrðum erfðalaga nr. 8, 1962 verið fullnægt við gerð hennar.

Þessu til stuðnings bendir stefnandi á ákvæði 2. mgr. 40. gr. og 2. mgr. 42. gr. laganna.  Í nefndum ákvæðum sé kveðið á um að sé arfleiðandi ólæs skuli lesa erfðaskrá skilmerkilega fyrir honum og að ennfremur skuli þess getið hvort að arfleiðandi hafi verið svo heill heilsu andlega að hann hafi verið hæfur til að gera erfðaskrána.  Fyrir liggi í málinu að stefnandi hafi um langt árabil glímt við skæðan augnsjúkdóm og hafi hún af þeim sökum alllengi verið ólæs m.a. á þeim tíma er skrifað var undir erfðaskrána.  Hafi þetta verið staðfest með framlögðu læknisvottorði Margrétar Loftsdóttur augnlæknis.  Í ljósi þessa og ofangreindra ákvæða erfðalaga byggir stefnandi á því að með skýrum hætti hefði þurft að geta þess í erfðaskránni sjálfri að efni hennar hefði verið lesið upp fyrir stefnanda, þ.e. hún minnist þess ekki nú mörgum árum síðar að það hafi verið gert.  Í ljósi þessa og hinna skýru og ströngu formreglna erfðalaga verði að líta svo á að erfðaskráin sé ógild.  Þessu til viðbótar verði einnig að líta til þess að dagana áður en ritað var undir erfðaskrána hafi stefnandi dvalið á sjúkrahúsi, mikið veik með háan blóðþrýsting og miklar höfuðkvalir.  Hafi Aðalsteini og dætrum hans mátt vera um þetta kunnugt.  Í ljósi alls þessa svo og þeirrar staðreyndar að skrifað hefði verið undir erfðaskrána að kvöldi til þegar stefnandi var orðin þreytt og andlegt þrek hennar var ekki eins mikið verði að telja það sýnt að eiginlegur vilji stefnanda hafi alls ekki komið fram í margnefndri erfðaskrá.  Hún hafi og ekki gert sér grein fyrir efni erfðaskrárinnar og þ.á.m. að í orðunum „eignarhluta þess skammlífara“ gæti falist vísbending um að Aðalsteinn Óskarsson ætti helmingshlut í fasteign hennar.  Verði að líta til þess að stefnandi, sem er ólöglærð hafi verið 83 ára gömul er hún ritaði undir erfðaskrána.  Hún hafi hvorki lesið hana yfir né efni hennar lesið fyrir hana áður en hún skrifaði undir og verði því í ljósi málsatvika að ætla að ákvæði 38. gr. erfðalaga eigi við er leiði til þess að umrætt ákvæði sé ógilt en í ákvæðinu segi orðrétt: „Nú stafar erfðarskrárákvæði af misskilningi hjá arfleiðanda, án þess að ákvæði 37. gr. eigi við, og er það þá ógilt, ef telja má að röng hugmynd arfleiðanda hafi ráðið úrslitum um efni ákvæðisins.“

Af hálfu stefnanda er á því byggt að verði þrátt fyrir allt framangreint talið að stefnandi hafi einhvern tímann á framangreindu fjögurra daga tímabili frá undirskrift afsalsins fram að afhendingu þess til þinglýsingar, afsalað Aðalsteini Óskarssyni helmingshluta í fasteigninni, hafi það farið í bága við þinglýsta kvöð sem á eigninni hvíldi og stafaði frá seljanda, FÍFA, sbr. skjal nr. 1989-5257, er hafi verið þinglýst þann 8. nóvember 1989.  Samkvæmt kvöðinni hafi eiganda íbúðar verið óheimilt að veðsetja, selja eða leigja hana án samþykkis Húsnæðisstofnunar og þar sem samþykkis stofnunarinnar hafi ekki verið aflað fyrir hinu ætlaða framsali verði að líta svo á að það sé ógilt.

Að öllu framangreindu virtu byggir stefnandi á því að það sé einsýnt að nafni Aðalsteins Óskarssonar hafi með ólögmætum hætti verið bætt inn á margnefnt afsal, einhvern tímann á tímabilinu 20. - 23. nóvember 1989, eða frá þeim degi sem stefnandi skrifaði undir afsalið þar til það var afhent til þinglýsingar hjá sýslumanninum á Akureyri.  Óumdeilt sé í málinu að stefnandi keypti ein íbúðina, sbr. ódagsettan kaupsamning, sem undirritaður var í mars 1998 og að hún skrifaði ein undir afsal þann 20. nóvember 1989.  Verður því með hliðsjón af framanröktu og 1. mgr. 44. gr. laga nr. 91, 1991 að leggja þá skyldu á stefndu að þau sýni fram á það með ótvíræðum hætti að stefnandi hafi einhvern tímann á framangreindu tímabili afsalað Aðalsteini Óskarssyni helmingshluta íbúðar hennar.

 

Af hálfu stefnanda er um lagarök vísað til megin reglna kröfu-, samninga- og eignaréttar um vernd og stofnun eignaréttar og um skuldbindingagildi samninga.  Varðandi gildi erfðaskrárinnar frá 22. desember 1997 er vísað til ákvæða erfðalaga nr. 8, 1962, einkum 37., 38, 40., og 42. gr., en um sönnun er vísað til 1. mgr. 44. gr. laga nr. 91, 1991.  Krafa um málskostnað er byggð á 1. mgr. 130. gr. sömu laga, en um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er vísað til laga nr. 50, 1987 um virðisaukaskatt.

Málsástæður og lagarök stefndu.

Af hálfu stefndu er sýknukrafa byggð á því að afsal til stefnanda og Aðalsteins Óskarssonar hafi verið réttilega gefið út til þeirra beggja í samræmi við vilja þeirra um jafna eignarhlutdeild að íbúðinni Víðilundur 24, 501 Akureyri.  Hafi eignarréttur Aðalsteins við andlát hans fallið í arf til stefndu og skjölum samkvæmt því, er styðji eignarrétt Aðalsteins og stefndu, verið þinglýst réttilega.

Á því er byggt af hálfu stefndu að Aðalsteinn hafi verið fjárhagslega sjálfstæður er hann hóf sambúð með stefnanda um mitt ár 1979.  Hann hafi orðið ekkill árið 1975 og skömmu eftir það selt einbýlishús sitt á Dalvík og flutt til Akureyrar.  Við upphaf kynna við stefnanda hafi hann haft búsetu í eigin raðhúsaíbúð að Seljahlíð 13 f og verið í öruggu starfi hjá KEA og síðar hjá fréttablaðinu Degi.  Kaupverð íbúðarinnar að Höfðahlíð 9 hafi verið greitt að jöfnu af Aðalsteini og stefnanda svo og kaupverð raðhúsaíbúðarinnar að Stapasíðu 15 H á Akureyri, er þau festu kaup á vorið 1989.(svo)

Staðfest er af hálfu stefndu að Aðalsteinn Óskarsson og stefnandi hafi sótt um íbúð, hvort um sig, í fjölbýlishúsi er hafi verið í byggingu fyrir Framkvæmdanefnd um íbúðabyggingar fyrir aldraða á Akureyri (FÍFA) að Víðilundi 24.  Skýring þess að þau sóttu um íbúð sitt í hvoru lagi hafi verið sú að áliti stefndu, að með því vildu þau auka líkur sínar á úthlutun, en mikil ásókn hafi verið í íbúðir í húsinu.  Umsókn stefnanda hafi verið samþykkt en umsókn Aðalsteins hafnað þar eð samþykktir FÍFA hafi ekki heimilað sambýlisfólki að fá úthlutað fleiri en einni íbúð, en í 2. mgr. 3. gr. þeirra segi að hjón eða sambýlisfólk teljist sem einn félagsmaður og ennfremur að hver félagsmaður geti eingöngu átt eina íbúð.

Á því er byggt af hálfu stefndu að það hafi verið ætlan stefnanda og Aðalsteins að haga eignarhaldi að íbúðinni í Víðilundi með sama hætti og þau hefðu áður gert.  Í því sambandi vísa stefndu til þess að Aðalsteinn hafi ætíð talið eignarhlut sinn í íbúðinni fram til skatts sem 50% eignarhlut.  Hann hafi og tekið þátt í að greiða kaupverð íbúðarinnar, en einnig afborganir af veðláni svo og rekstrargjöld til jafns við stefnanda.  Þessu til stuðnings hafi stefndu lagt fram afrit úr sparisjóðsbók og dagbók Aðalsteins auk afrita af minnisblaði hans.  Aðalsteinn hafi þannig árum saman haldið saman dagbók og skráð þar m.a. útgjöld sín.  Hann hafi og haldið vel utan um öll skjöl er lutu að fjármálum.  Af hálfu stefndu er sérstaklega vísað til dagbókarfærslu þann 21. nóvember 1989 þar sem sjá megi að Aðalsteinn og stefnandi hafi skrifað undir afsal þann dag og ennfremur að þá hafi Sigurður Ringsted, fullrúi afsalsgjafa, gengið á milli íbúða og fengið undirritun íbúa á afsöl og jafnframt tekið við greiðslum vegna þinglýsingar.  Er það álit stefndu að nefndur Sigurður hafi afhent öll skjölin til þinglýsingar í einu lagi þar eð mörg skjöl er vörðuðu íbúðir að Víðilundi 24 hafi þann dag verið afhent til þinglýsingar.  Að auki benda stefndu á að í kostnaðaruppgjöri frá seljanda, FÍFA, séu Aðalsteinn og stefnandi tilgreind sem kaupendur að íbúðinni.  Sé það í samræmi við undirritun á áðurgreint skuldabréf frá Byggingasjóði þann 22. nóvember 1989 þar sem þau hafi bæði ritað undir skjalið og gefi það til kynna að þau hafi bæði ætlað að taka að sér þær skuldbindingar er fylgdu íbúðakaupunum í samræmi við þinglýstar heimildir þeirra.  Af hálfu stefndu er á því byggt að ekkert hafi komið fram um að greint afsal vegna íbúðarinnar að Víðilundi 24 501 sé falsað.  Hafi sýslumaðurinn á Akureyri með bréfi sínu þann 12. ágúst 2003 í tilefni af kæru stefnanda þar um, tilkynnt að hann sæi ekki tilefni til frekari lögreglurannsóknar og að það væri ákvörðun hans að fella málið niður.

Stefnandi byggir á því að þann 22. desember 1997 hafi Aðalsteinn Óskarsson og stefnandi gert með sér erfðaskrá, en þar hafi þau lýst yfir gagnkvæmum vilja sínum til þess að það sem lengur lifði skyldi hafa kauprétt að eignarhluta þess skammlífara í íbúðinni að Víðilundi 24 svo og þeim innanstokksmunum sem þar væri að finna.  Af hálfu stefndu er því hafnað að umrædd erfðaskrá sé ógild og hafi ekki þýðingu varðandi úrlausn málsins.  Telja stefndu að orðalag erfðaskrárinnar bendi eindregið til þess að stefnandi og Aðalsteinn hafi litið á sig sem sameigendur að íbúðinni og að ekkert hafi komið fram í málinu er bendi til þess að erfðaskráin hafi ekki haft að geyma raunverulegan vilja þeirra.  Stefndu dragi og í efa þær ályktanir sem dregnar séu í vottorði augnlæknis og vísa til þess að stefnandi hafi á árinu 1997 haft getu til að taka þátt í spilum og m.a. unnið til verðlauna.

Af hálfu stefndu er vísað til þess að lánasamningi um framkvæmdalán úr Byggingasjóði ríkisins, sem Akureyrarbær hlutaðist til um að fá vegna íbúðabygginganna við Víðilund á Akureyri hafi ekki verið þinglýst.  Í samningi þessum sé kveðið á um tiltekna kvöð samkvæmt 4. gr.  Við þinglýsingu afsals til stefnanda og Aðalsteins Óskarssonar hafi ekki verið gengið eftir samþykki Húsnæðisstofnunar ríkisins og telja stefndu að sú málsmeðferð hjá sýslumanninum á Akureyri veiti stefnanda ekki neinn rétt gagnvart stefndu þar eð Akureyrarbær hafi efnt að fullu skuldbindingar samkvæmt fyrr greindum samningi um framkvæmdalán.  Hafi kvöðin verið árituð um aflýsingu þann 18. janúar 1991 og henni aflýst 14. febrúar s.á.

Til stuðnings sýknukröfu sinni vísa stefndu til megin reglna samningaréttar um skuldbindingagildi samninga og 25. gr. þinglýsingarlaga nr. 39, 1978.  Stefndu byggja kröfu sína um málskostnað á 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91, 1991, en um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun á lögum nr. 58, 1988.

II.

Í máli þessu liggur fyrir að stefnandi og Aðalsteinn Óskarsson hófu óvígða sambúð á Akureyri árið 1978.  Stefnandi var þá 61 árs en Aðalsteinn 62 ára og áttu þau bæði uppkomin börn.  Varði sambúð þeirra allt til andláts Aðalsteins þann 13. febrúar 1999.

Við meðferð málsins hafa aðilar lagt fram margvísleg gögn, þ.á.m. afsalsgerninga, skattframtöl áranna 1989-1991 og 2000 auk gagna um íbúðarkaup að Víðilundi 24.  Verður lagt til grundvallar að við upphaf sambúðarinnar hafi stefnandi átt íbúð í fjölbýlishúsi við Skarðshlíð en Aðalsteinn raðhúsaíbúð í Seljahlíð, auk bifreiðar og sumarhúss í Dalvíkurbyggð.  Óumdeilt er að þau seldu greindar húseignir á árinu 1979 og keyptu saman 5 herbergja íbúð í Höfðahlíð.  Seldu þau þá íbúð árið 1981 en keyptu í staðinn saman ófullgerða raðhúsaíbúð að Stapasíðu 15 H.  Var fasteignamat nefndrar eignar kr. 597.000 en áhvílandi skuldir samkvæmt afsali kr. 54.000.  Samkvæmt frásögn stefnanda, sem einnig er í samræmi við frásögn stefndu annaðist Aðalsteinn innréttingu íbúðarinnar.  Samkvæmt framlögðum skattframtölum stefnanda og Aðalsteins seldu þau íbúðina að Stapasíðu 15 þann 19. apríl 1989.  Var söluverð hennar kr. 6.800.000, sem þau skiptu til helminga.

Ágreiningslaust er að stefnandi hefur um margra ára skeið átt við augnsjúkdóm að stríða og að sjón hennar hefur hrakað mjög með aldrinum.  Hefur stefnandi af þessum sökum notað hjálpartæki við lestur, sbr. framlagt vottorð Margrétar Jóhönnu Loftsdóttur augnlæknis, dags. 17. febrúar 2004.  Af hálfu stefnanda er því haldið fram að vegna þessa heilsufarsástands hafi Aðalsteinn að mestu annast reikningshald og bankaviðskipti á sambúðartímanum fyrir hennar hönd, en hún þrátt fyrir það stjórnað greiðslum af bankareikningi sínum, þ.á.m. ritað tékka eigin hendi.  Frásögn stefnanda hefur að þessu leyti stoð í framlögðum bókhaldsgögnum um heimilisrekstur stefnanda og Aðalsteins á sambúðartíma þeirra.

Við rekstur málsins hefur stefnandi haldið því fram að hún hafi lánað Aðalsteini nokkra fjármuni á upphafsárum sambúðar þeirra vegna framangreindra eignakaupa.  Vísaði stefnandi í því sambandi til þess að Aðalsteinn hafi á greindum tíma verið heilsulaus og án atvinnu.  Hún hafi á hinn bóginn átt nokkra fjármuni vegna eignarhalds á ríkisjörðinni Áshóli í Höfðahverfi, sem hún hafi selt, og af þeim sökum hafi hún getað lagt fyrir 2-3 milljónir króna inn á bundinn innlánsreikning.  Við meðferð málsins hefur stefnandi ekki lagt fram gögn þessu til stuðnings.  Með hliðsjón af eindregnum andmælum stefndu þykir ekki unnt að leggja frásögn stefnanda að þessu leyti til grundvallar í málinu.

Samkvæmt framlögðum gögnum undirritaði bæjarstjórinn á Akureyri f.h. bæjarsjóðs samning um framkvæmdalán úr Byggingasjóði ríkisins vegna fyrirhugaðrar bygginga fjölbýlishúsa fyrir aldraða, þ.á.m. að Víðilundi 24.  Af þessu tilefni ritaði formaður Framkvæmdanefndar íbúðabygginga fyrir aldraða á Akureyri (FÍFA) undir yfirlýsingu þess efnis að óheimilt væri að veðsetja, selja eð leigja íbúðir í greindri eign án samþykkis Húsnæðisstofnunar ríkisins.  Yfirlýsingunni var þinglýst 8. nóvember 1987, en árituð um aflýsingu þann 28. janúar 1991.

Fyrir liggur að stefnandi og Aðalsteinn Óskarsson sóttu árið 1987, sitt í hvoru lagi, til FÍFA um íbúðir í ofangreindu fjölbýlishúsi.  Af hálfu stefndu er því haldið fram að þetta hafi þau gert til þess að auka líkur sínar á úthlutun, þar sem litið hafi verið á sambýlisfólk sem einn félagsmann í samþykktum Húsfélagsins við Víðilund.  Stefnandi hefur á hinn bóginn borið að ástæða þessa hafi verið sú að á nefndu tímabili hafi verið kominn fram trúnaðarbrestur á milli hennar og Aðalsteins, en staðfesti á hinn bóginn að Aðalsteinn hefði ekki fengið úthlutað íbúð í fjölbýlishúsinu vegna greindra húsfélagsreglna.  Er það í samræmi við frásögn vitnisins Magnúsar Garðarssonar, þáverandi starfsmanns FÍFA.

Með bréfi formanns Framkvæmdanefndar um íbúðabyggingar fyrir aldraða á Akureyri (FÍFA), Sigurðar Ringsted, dags. 31. desember 1997 var stefnanda tilkynnt að henni byðist svonefnd A íbúð, nr. 501, þriggja herbergja á 5. hæð í greindu fjölbýlishúsi, Víðilundi 24.  Gekk þetta eftir og ritaði stefnandi í framhaldi af því undir kaupsamning.  Er hann ódagsettur.  Í samningnum er kaupverð íbúðarinnar áætlað 4.327.000 með eftirtöldum gjalddögum:  Við undirskrift kr. 200.000, en eftir það kr. 220.000, hinn 15. apríl, 15. júlí, 15. október og 15. desember 1988 svo og 15. febrúar, 15. apríl, 15. maí og 15. júní 1989, samtals kr. 1.960.000.  Lokauppgjör var því áætlað kr. 2.367.000.  Í samningnum var áætlað að stefnandi fengi íbúðina fullbúna 1. júlí 1989.

Í máli þessu byggir stefnandi á því, andstætt málatilbúnaði stefndu, að hún hafi ein í samræmi við áður greindan kaupsamning, og síðar afsal, staðið að kaupum á greindri íbúð, Víðilundi 24, 501.  Fyrir dómi bar stefnandi að við upphaf kaupanna hefði hún boðið Aðalsteini að gerast meðeigandi sinn í eigninni, enda hafi þau þá ákveðið að halda sambúðinni áfram líkt og áður hafði verið.  Hafi Aðalsteinn samþykkt þetta en ávallt vanrækt að greiða sinn hlut af kaupverðinu.  Hún hafi því ein greitt kaupverðið í samræmi við ákvæði kaupsamningsins.  Lýsti stefnandi greiðslum sínum vegna kaupanna í staðfestri lögregluskýrslu, dags. 24. júlí 2003, með svofelldum hætti:  „Hún hafi byrjað að borga andvirði íbúðarinnar um 2 árum fyrir afhendingu.  Þau Aðalsteinn hafi þá ekki verið búin að selja Stapasíðu 15 H og hún lagt fram peninga, sem hún fékk fyrir jörðina Áshól í Höfðahverfi.  …  Sá peningur hafi orðið til fyrir kartöflurækt.  …  Hún hafi sjálf lagt til peninga til þessara greiðslna.  Hún segir að þegar hún hafi skrifað tékka fyrir ýmsum greiðslum hafi Aðalsteinn látið hana stíla tékkana á handhafa.  Hann hafi svo lagt tékkana inn á sinn reikning og síðan borgað greiðsluna út af þeim sama reikningi.  …  Aðalsteinn hafi alltaf tekið öll yfirlit fyrir bankareikninga hennar.  Hún segir að hún hafi séð eitt og eitt yfirlit fyrir tilviljun, en Aðalsteinn hafi tekið þau.“

Af hálfu stefndu er þessum staðhæfingum stefnanda andmælt og því haldið fram að frá upphafi hafi ætlan stefnanda og Aðalsteins verið að eiga íbúðina saman.  Hafi Aðalsteinn og greitt sinn hlut með söluandvirði íbúðarinnar að Stapasíðu 15 H.  Styðji önnur gögn svo og fyrrgreint eignarhald þeirra á fyrri fasteignum þetta.

Líkt og áður var rakið seldu stefnandi og Aðalsteinn nefnda raðhúsaíbúð í Stapasíðu í aprílmánuði 1998 fyrir kr. 6.800.000.  Í framlögðum skattframtölum vegna áranna 1990-1991 er tiltekið að hlutur Aðalsteins hafi verið kr. 3.400.000.  Verður ráðið að hann hafi fengið þá fjármuni greidda á árunum 1989-1991, en samkvæmt skattframtali 1990 voru eftirstöðvar kr. 1.608.000 en á skattframtali 1991 kr. 990.720, líkt og hjá stefnanda.

Í málinu liggur fyrir uppgjör Guðríðar Friðriksdóttur, verkfræðings og fyrrverandi starfsmanns Framkvæmdanefndar íbúðabygginga á Akureyri.  Uppgjörið er dagsett í janúar 1990.  Er annars vegar um að ræða heildaruppgjör vegna fjölbýlishússins að Víðilundi 24 og hins vegar um íbúðina nr. 501.  Í upphafsorðum er greint frá því að kaupendur að nefndri íbúð hafi verið stefnandi og Aðalsteinn Óskarsson, að verð íbúðarinnar miðað við vísitölu í janúar 1990 hafi verið kr. 6.642.382 og lán frá Byggingasjóði ríkisins hafi verið kr. 2.863.470, en með greindri vísitölu kr. 2.946.407.  Í uppgjörinu eru sundurliðaðar innborganir kaupenda miðað við dagsetningu, fyrst þann 20. júlí 1988, kr. 200.000 auk vísitölu, en síðan nær mánaðarlega til hausts 1989, þær síðustu 11. ágúst kr. 235.000 og 13. september s.á. kr. 470.000, ásamt vísitölu.  Námu heildarinnborganir kaupenda með vísitölu á greindu tímabili kr. 3.346.502.  Er þess getið að kaupendur hafi þá átt eftir ógreitt kr. 703.588.  Í uppgjörinu er ennfremur getið um annan kostnað kaupenda, m.a. vegna greiðslu á þinglýsingu og stimpilgjaldi vegna áðurgreinds veðskuldabréfs, kr. 43.675.

Í fylgiskjali með uppgjörinu er nánar til tekið hvernig innborganir skiptust á milli stefnanda og Aðalsteins Óskarssonar.  Samkvæmt því er fyrsta greiðsla stefnanda skráð 24. maí 1988 kr. 110.000 auk verðbóta, en síðan kr. 220.000 þann 20. júlí s.á. og alls 8 greiðslur á því ári, samtals kr. 910.000 auk verðbóta.  Á árinu 1989 eru skráðar 7 greiðslur frá stefnanda til 11. ágúst, samtals kr. 675.000 auk verðbóta.  Heildargreiðsla stefnanda samkvæmt þessu var því kr. 1.585.000 en kr. 1.882.822 með verðbótum.  Í fylgiskjalinu eru 2 greiðslur skráðar á Aðalstein á árinu 1988, kr. 110.000 auk verðbóta þann 24. maí og kr. 60.000 auk verðbóta þann 27. desember, og því samtals kr. 170.000 auk verðbóta.  Á árinu 1989 eru skráðar alls 8 greiðslur á Aðalstein til 13. september, samtals kr. 1.145.000 auk verðbóta.  Heildargreiðsla Aðalsteins var því kr. 1.315.000 en kr. 1.463.680 með verðbótum.

Vitnið Guðríður Friðriksdóttir staðfesti verk sín fyrir dómi og bar að hún hefði unnið nefnd gögn samkvæmt framlögðum bankayfirlitum.

Vitnið Gestur Jónsson, bankastarfsmaður, kvaðst hafa komið að málefnum kaupenda í fjölbýlishúsinu að Víðilundi 24 og af þeim sökum í nokkur skipti hitt stefnanda og Aðalstein Óskarsson.  Vitnið kvað fjármuni kaupenda í Víðilundi hafa verið lagða inn á hávaxtareikninga en fjárgreiðslur síðan greiddar út á gjalddögum samkvæmt kaupsamningum og millifærðar til seljanda, Framkvæmdanefndar íbúðabygginga fyrir aldraða á Akureyri (FÍFA).  Þessi háttur hafi og verið hafður á með greiðslur frá stefnanda og Aðalsteini og þau því að áliti vitnisins greitt kaupverð íbúðarinnar saman til helminga.

Frásögn Magnúsar Garðarssonar, fyrrverandi starfsmanns FÍFA, var samhljóða framburði síðast greinda vitnisins um bankagreiðslur stefnanda og Aðalsteins vegna íbúðarkaupanna í Víðilundi 24.  Vitnið staðhæfði að fleiri „pör“ hefðu haft þennan hátt á með greiðslur vegna íbúðakaupa í húseigninni.

Fyrir liggur að afsal vegna greindrar íbúðarsölu var gefið út af FÍFA þann 20. nóvember 1989.  Afsalinu var þinglýst 23. s.m., en samkvæmt þinglýsingadagbók sýslumannsins á Akureyri var þann dag ennfremur þinglýst 24 öðrum afsölum frá FÍFA á eignina Víðilund 24.  Áðurnefndu veðskuldabréfi frá Byggingasjóði ríkisins, sem útgefið var 22. nóvember 1989, var þinglýst á íbúð 501, þann 24. nóvember 1989.

Af hálfu stefndu hefur verið lagt fram afrit úr dagbók Aðalsteins Óskarssonar frá 21. og 22. nóvember 1989.  Fyrri daginn er skráð að Sigurður Ringsted, formaður FÍFA hafi komið: „með afsöl fyrir íbúðirnar í Víðilundi 24.  Gengið í íbúðir og skrifað undir.“  Í dagbókarfærslunni er og getið um kostnað eftir tegundum íbúða, þ.e. A, B og C.  Síðari daginn er skráð að Sigurður Ringsted hafi komið: „með skuldabréf til undirskriftar frá Húsnæðis.  Því lokið um kvöldið.“

Í máli þessu hefur stefnandi lagt fram tvö ljósrit af greindu afsali, vegna íbúðarinnar í Víðilundi 24, 501.  Er annars vegar um að ræða óundirritað og ódagsett ljósrit þar sem prentað er nafn stefnanda sem kaupanda og FÍFA sem seljanda.  Einnig eru sjáanlegir á ljósritinu stimplar frá lóðarskrárritara á Akureyri og umdæmisskrifstofu Fasteignamats ríkisins frá 20. nóvember 1989.  Hins vegar er um að ræða ljósrit með greindum stimplum og áritunum, en að auki er þar prentað nafn Aðalsteins Óskarssonar sem kaupanda.  Síðara ljósritið er dagsett 20. nóvember 1989 og með áritunum Sigurðar Ringsted f.h. FÍFA, stefnanda og Aðalsteins Óskarssonar auk tveggja votta, þ.á.m. Magnúsar Garðarssonar.

Í vætti Sigurðar Ringsted fyrir dómi, sem var í samræmi við framlagt bréf hans til lögmanns stefnda frá 29. janúar 2002, greindi hann frá því að það hefði verið í hans verkahring að annast gerð löggerninga vegna fasteignarinnar að Víðilundi 24.  Hafi sá háttur verið hafður á við gerð afsala og annarra skjala að „að skjal var útbúið daginn áður en undirskrift fór fram, þ.e. farið var með skjalið til lóðarskrárritara til skráningar“.  Vitnið kannaðist ekki við þá framkvæmd sem lýst er í nefndum dagbókarfærslum Aðalsteins og minntist m.a ekki að hafa komið í íbúð stefnanda.  Þá staðhæfði vitnið að stefnandi hefði ein staðið að kaupunum og bar að þau hefðu  einungis tvö ritað undir afsalið ásamt tilgreindum vottum.  Minntist vitnið  ekki viðveru Aðalsteins Óskarssonar við undirritunina.  Vitnið kannaðist heldur ekki við umræðu um að Aðalsteinn yrði meðeigandi að íbúð stefnanda og fullyrti að nafni hans hefði verið prentað á skjalið með annarri ritvél en hann hefði notað við gerð þess.  Slík viðbótaráritun hefði ekki tíðkast við gerð annarra afsala í húseigninni.  Vitnið staðhæfði að eftir undirritunina hefði eigendum, þ.á.m. stefnanda verið afhent skjalið þar sem það hafi verið í þeirra verkahring að greiða fyrir þinglýsingu.  Fyrir dómi vísaði vitnið til þess að langt væri um liðið frá þessum atburði, en lét þó það álit í ljós að ákaflega ósennilegt væri að 25 eigendur íbúða í Víðilundi 24 hefðu allir farið með afsöl sín til þinglýsingar sama daginn líkt og fram kæmi í áðurgreindri þinglýsingadagbók sýslumannsins á Akureyri.

Áður nefnt vitni, Magnús Garðarsson, staðfesti fyrir dómi að það hefði ritað á greint afsal sem vottur, en einnig á nefnt veðskuldabréf Byggingasjóðs ríkisins.  Vitnið kvaðst á hinn bóginn ekki hafa verið viðstatt er Sigurður Ringsted, stefnandi og Aðalsteinn rituðu nöfn sín á skjölin.  Vísaði vitnið til þess að Sigurður hefði haft þann hátt á að koma á skrifstofu hans með slíka gerninga fulláritaða og hann því vottað þá eftirá.  Vitnið treysti sér ekki til að fullyrða um hvort kaupendur fasteigna hefðu sjálfir annast þinglýsingu afsalanna.

Fyrir dómi hefur stefnandi staðhæft að hún hafi ein ritað undir greint afsal ásamt Sigurði Ringsted, en áréttaði hins vegar að hún hefði boðið sambýlismanni sínum, Aðalsteini, að gerast meðeigandi að eigninni eftir að þau höfðu flutt inn í íbúðina, með því skilyrði að hann greiddi sinn hlut.  Orðaði stefnandi þetta m.a. þannig fyrir dómi:  „Það síðasta sem ég sagði við Aðalstein þegar hann fór með afsalið í þinglýsingu var að hann fengi ekki að þinglýsa eigninni á hans nafn fyrr en hann hefði borgað mér.“

Þegar það er virt sem hér að framan er rakið, þ.á.m. þeirra líkinda að áprentað nafn Aðalsteins Óskarssonar á greint afsal sé prentað með annarri ritvél en megin efni þess ásamt vitnisburði Sigurðar Ringsted og lýstum aðdraganda kaupanna verður að áliti dómsins að fallast á þá málsástæðu stefnanda að hún hafi ein ritað undir afsal að eigninni Víðilundur 24, íbúð 501, ásamt fulltrúa seljanda.

Á áður nefndu veðskuldabréfi Byggingasjóðs ríkisins, að fjárhæð kr. 2.893.000, sem útgefið var 22. nóvember og þinglýst 24. nóvember 1989, er stefnandi tilgreindur sem lántaki.  Stefnandi ritaði nafn sitt undir bréfið ásamt Aðalsteini Óskarssyni, en undir nafni hans er áprentað „lántaki/maki lántaka“.

Við fyrrnefnda skýrslugjöf hjá lögreglu svaraði stefnandi með hliðsjón af nefndum nafnritunum hvort að það hefði verið skilningur hennar og Aðalsteins að þau væru bæði skuldarar með svofelldum hætti:  „Hún segir að Aðalsteinn hafi alltaf þóst ætla að borga af láninu og þau hafi bæði undirritað þetta skjal sem skuldarar.  …  Hún segist alltaf hafa látið Aðalstein borga helminginn af því sem þurfti að borga af lánunum.  Hún segist hafa hugsað það sem húsaleigu.  Þau hafi skipt öllum matarpeningum til helminga.  Hiti og rafmagn hafi þau einnig skipt til helminga.  Aðalsteinn hafi alltaf tekið tékkann sem hún skrifaði fyrir hennar hlut, lagt hann inn á sinn reikning og borgað síðan alla greiðsluna út af sínum eigin reikningi.“

Fyrir dómi áréttaði stefnandi frásögn sína.  Er hún og í samræmi við þau gögn sem stefndu hafa lagt fram, þ.á.m. ljósrit úr dagbókum og minnisbókum Aðalsteins Óskarssonar, en þar eru m.a. skráðar samantektir hans á mánaðarlegum útgjöldum fyrir febrúar, maí, ágúst og nóvember 1997, vegna húsgjalda, fasteignaskatta, afborgana af Byggingasjóðsláni, tryggingum, rafmagns- og hitareikningum, en á öllum þessum reikningum er stefnandi þó tilgreind sem skuldari.  Í nefndum útreikningum er útgjöldunum skipt til helminga, utan greiðslur fyrir bensín, tímarit og rafmagn fyrir sumarbústað, en þau er skráð á Aðalstein einan.

Af hálfu málsaðila voru lögð fram skattaframtöl stefnanda og Aðalsteins Óskarssonar frá árunum 1989, 1990, 1991 og 2000.

Samkvæmt skattframtali 1989 voru launatekjur stefnanda kr. 67.000 og lífeyrisgreiðslur kr. 348.845.  Í framtalinu er tiltekið að hún sé helmingseigandi að fasteigninni Stapasíðu 15 H að verðmæti kr. 2.813.125 og eigi 1/3 hluta í bifreiðinni A-9893 að verðmæti kr. 220.000.  Innistæða á KEA reikningi er skráð kr. 1.111.  Skuldir eru ekki tilgreindar og ekki innistæður í bönkum eða sparisjóðum.  Framtalið er undirritað 7. febrúar 1989.

Samkvæmt skattframtali Aðalsteins sama ár voru launatekjur hans kr. 633.812 og lífeyristekjur kr. 346.247, samtals kr. 980.059.  Tilgreint er að hann sé eigandi fasteignarinnar Stapasíðu 15 H að verðmæti kr. 2.814.000 auk sumarbústaðar að verðmæti kr. 175.000.  Skráð er að hann sé eigandi bifreiðarinnar A-9893 að verðmæti kr. 348.000.  Skuldir eru tilgreindar 426.873 en ekki er getið um inneignir í bönkum.  Framtalið er undirritað 7. febrúar 1989.

Á skattframtölum stefnanda og Aðalsteins árið 1990, sem þau undirrituðu bæði 8. febrúar 1990, er á upphafssíðu þeirra beggja gerð grein fyrir eignabreytingum með sama hætti, þ.e. að þau hafi keypt hálfa íbúð að Víðilundi 24 þann 29. júlí 1989 af FÍFA og ennfremur að þau hafi hvort um sig selt helmingshlut sinn í fasteigninni Stapasíðu 15 H þann 19. apríl s.á. á kr. 3.400.000.

Samkvæmt framtali stefnanda greint ár voru lífeyristekjur hennar kr. 484.243 en Aðalsteins Óskarssonar kr. 603.974.  Bæði eru þau skráð fyrir helmingshlut í íbúðinni að Víðilundi 24 að verðmæti kr. 1.810.000 en Aðalsteinn auk þess fyrir áðurgreindum sumarbústað.  Bæði tiltaka þau sem eign útistandandi skuld vegna sölu á fyrrgreindri fasteign kr. 1.608.385.  Þá tiltaka þau bæði eign sína í bifreiðinni A-9893 á sama hátt og í fyrra framtali.  Þau tiltaka bæði skuldastöðu sína vegna fasteignakaupa, kr. 1.824.997.  Loks tilgreinir Aðalsteinn stofnsjóðsinneign í samvinnufélagi kr. 30.551.

Skattframtöl stefnanda og Aðalsteins árið 1991 eru bæði árituð 6. febrúar það ár.  Lífeyristekjur stefnanda eru tilgreindar kr. 480.930 en Aðalsteins kr. 661.394 auk kr. 10.673 í launatekjur.  Framtölin eru að öðru leyti sambærileg, þannig telja þau bæði eign sína í Víðilundi til helminga, en Aðalsteinn auk þess áður nefndan sumarbústað.  Bæði tilgreina þau sem eign eftirstöðvar vegna nefndrar eignasölu kr. 990.720, en einnig skuldastöðu vegna eigin íbúðarkaupa kr. 1.594.825.  Stofnsjóðsinneign hjá samvinnufélagi tilgreinir Aðalsteinn kr. 32.690.

Auk ofangreindra gagna liggja fyrir í málinu eyðublöð um vaxtagjöld árituð af Aðalsteini Óskarssyni 8. febrúar 1995.  Er þar tiltekinn helmingur eftirstöðva skulda vegna veðskuldabréfs Byggingasjóðs ríkisins.  Er þess getið að helmingur skuldarinnar sé færður á framtal stefnanda.  Þá liggja fyrir yfirlitsblöð af tékkareikningi Aðalsteins vegna áranna 1994 til 1998.  Koma þar fram lítils háttar launatekjur, en einnig innistæður um áramót.  Verður ráðið að innistæðurnar hafi farið hækkandi með árunum og verið rúmar 200.000 krónur um áramótin 1988/1999.

Á skattframtali stefnanda árið 2000 eru lífeyrisgreiðslur tilgreindar kr. 1.011.675.  Þá er eign í Víðilundi 24, fastanúmer 215-1788, færð á fasteignamatsverði, kr. 6.110.250, en skuld við Íbúðalánasjóð kr. 3.749.998.

Í skattframtali dánarbús Aðalsteins Óskarssonar árið 2000 er í upphafi gerð grein fyrir andláti hans þann 13. febrúar 1999 og að bifreið hafi verið seld á kr. 1.200.000.  Tiltekið er að lífeyrisgreiðslur hafi verið kr. 158.219 og innistæður í bönkum kr. 295.564.  Fasteignamat á helmingi í íbúð nr. 215-1788, Víðilundi 24, er skráð 3.069.000, en auk þess er getið um fyrrgreint sumarhús.  Um aðrar eignir ótaldar er tiltekið að kr. 1.800.000 hafi verið greiddar til lögerfingja.  Eftirstöðvar skuldar við Byggingasjóð ríkisins er tilgreind kr. 1.874.999.

Skiptayfirlýsing lögerfingja Aðalsteins, þ.á.m. stefndu, er dagsett 12. apríl 2000.  Er hún í aðalatriðum í samræmi við skattframtal, en þar segir ennfremur: „Á fasteigninni Víðilundi 24 hvílir þinglýst lán frá Byggingasjóði ríkisins og taka ofangreindir erfingjar að sér 50% hluta lánsins.“

Samkvæmt framlögðu vottorðið frá embætti Skattstjóra Norðurlandsumdæmis eystra var Aðalsteini veitt aðstoð við gerð skattframtala árin 1989, 1990 og 1991, sbr. ákvæði 6. mgr. 91. gr. þágildandi skattalaga.

Fyrir dómi greindi stefnandi frá því að hún hefði líkt og Aðalsteinn notið aðstoðar embættis skattstjóra við gerð skattframtala sinna, en sérstaklega aðspurð minntist hún þess ekki að íbúðin í Víðilundi 24 hefði verið talin fram sem sameign hennar og Aðalsteins.

Af hálfu stefndu voru við rekstur málsins auk ofangreindra gagna lögð fram nokkur afrit úr einkagögnum Aðalsteins Óskarssonar.  Hefur ekki verið véfengt af stefnanda að þau gögn stafi frá honum, þrátt fyrir að bornar séu brigður á gildi þeirra.  Á meðal nefndra gagna er ljósrit úr sparisjóðsbók nr. 13196, en þar kemur fram að þann 15. apríl 1988 hafi verið tekið út úr bókinni kr. 100.000.  Á ljósritinu er svofelld áritun: „15/4. Innborgað vegna íbúðar aldraðra kr. 110.000.“  Á minnisblaði sem dagsett er 16. mars 1990 eru tilgreindar fjárhæðir og eftirstöðvar vegna íbúðarkaupa að Víðilundi 24.  Eru þeir útreikningar að áliti dómsins í nokkru samræmi við áðurgreint uppgjör Guðríðar Friðriksdóttur verkfræðings.

Í málinu liggur fyrir svofelld: ,,Erfðaskrá:  Við undirrituð, Aðalsteinn Óskarsson Víðilundi 24, Akureyri og Sigrún Guðbrandsdóttir s.st., sem eigum saman lögheimili en höfum aðskilinn fjárhag og eigum skylduerfingja, gerum hér með svofellda ráðstöfun varðandi afnot á íbúðinni að Víðilundi 24, Akureyri og innanstokksmunum sem þar er að finna að engu undanskyldu.  Það er gagnkvæmur vilji okkar að það okkar sem lengur lifir, njóti að hinu látna íbúðarinnar að Víðilundi 24, Akureyri ásamt innanstokksmunum að engu undanskyldu, svo lengi sem það óskar.  Allar eignir okkar skulu eftir að bæði eru fallin frá ganga að öllu leyti til skylduerfingja okkar samkvæmt erfðalögum.  Þá er það gagnkvæmur vilji okkar að það okkar sem lengur lifir skuli hafa (for)kauprétt, (Upphafsstafir:JKR og BMH), að eignarhluta þess skammlífara í íbúðinni að Víðilundi 24 Akureyri og innanstokksmunum sem þar er að finna.  Þessum vilja okkar til staðfestu ritum við nöfn okkar í votta viðurvist. Erfðaskrá þessa undirritum við í viðurvist tveggja tilkvaddra arfleiðsluvotta.  Akureyri 22. desember 1997.  Undirskrift, Aðalsteinn Óskarsson, Sigrún Guðbrandsdóttir.“

Í niðurlagi gerningsins er svohljóðandi áritun:  ,,Við undirritaðir, vottum ofangreinda arfleiðslu Sigrúnar Guðbrandsdóttur og Aðalsteins Óskarssonar Víðilundi 24 Akureyri, að þeirra beiðni.  Rituðu þau undir erfðaskrána á heimili sínu í dag 22. desember 1997 kl. 20:30 í viðurvist okkar beggja.  Voru þau bæði með réttu ráði og andlega hæf til að ráðstafa eignum sínum með erfðaskrá.  Þetta erum við reiðubúin að votta að viðlögðum drengskap.  Þessu til staðfestingar ritum við nöfn okkar og kennitölu.  Akureyri 22. desember 1997 Jón Kr. Sólnes, Baldur Már Helgason.“

Í málinu liggur fyrir ljósrit úr dagbók Aðalsteins frá 26. nóvember 1997 þar sem eftirfarandi er skráð: „Jón Kr. kom í heimsókn.  Var að vinna fyrir okkur Sigrúnu.  Kemur aftur síðar.“

Fyrir dómi greindi stefnandi frá aðdraganda og tilurð framangreinds gernings á þá leið að hún hefði á tímabili óttast um líf sitt og: „ég ætlaði honum að erfa mig …  þess vegna gerðum við erfðaskrána, ég staðfesti það“.  Stefnandi staðhæfði á hinn bóginn að framangreind ,,erfðaskrá“ væri ekki hin sama sem hún hefði ritað undir eigin hendi.  Var helst ráðið af frásögn hennar að nefndur lögmaður hefði komið í tvígang á heimili hennar og Aðalsteins, í fyrra sinnið ásamt tveimur vottum í aprílmánuði 1997, en hún þá verið óundirbúin og hálf miður sín vegna undanfarandi veikinda.  Hún hafi þó lesið efni erfðaskrár, sem lögmaðurinn lagði fyrir hana áður en hún ritaði nafn sitt og enn síðar kvaðst hún hafa lesið efni hennar með stækkunargleri.  Stefnandi staðhæfði að lögmaðurinn hefði í síðara sinnið komið á heimili hennar að kveldi 22. desember sama ár og þá með annað eintak af erfðaskrá.  Hún hafi hlýtt á efni þeirrar erfðaskrár er lögmaðurinn las hana í heyranda hljóði en síðan fylgst með því er lögmaðurinn ræddi við Aðalstein einslega.  Hún kvaðst aldrei hafa ritað undir efni þessa gernings og ætlaði að stimpill með nafni hennar hafi verið brúkaður.  Stefnandi áréttaði sérstaklega að hún kannaðist alls ekki við efnisákvæðið „kaupréttur að eignarhluta þess skammlífara.“.

Vitnið Jón Kr. Sólnes, hæstaréttarlögmaður, bar fyrir dómi að það hefði verið fyrri hluta vetrar 1997 farið á heimili stefnanda og Aðalsteins Óskarssonar, að beiðni þeirra, þeirra erinda að ræða efni erfðaskrár.  Eftir viðræður þeirra í milli hafi það gert drög að erfðaskrá sem það ætlaði að hefði verið í samræmi við vilja beiðenda.  Bar vitnið að aðalatriðið hjá beiðendum hefði verið að þau þyrftu ekki að þola röskun á högum sínum eftir lát þess skammlífara.  Síðar kvaðst vitnið hafa farið yfir efnisatriði erfðaskrárinnar, breytt tilfærðu ákvæði um forkaupsrétt í kauprétt en þau síðan ritað undir erfðaskrána í votta viðurvist.  Vegna sjóndepru stefnanda kvaðst vitnið hafa lesið texta erfðaskrárinnar í heyranda hljóði, en ekki getið um það sérstaklega í arfleiðsluvottorðinu.

Samkvæmt því sem hér að framan hefur verið rakið voru stefnandi máls þessa og Aðalsteinn Óskarsson í sambúð í rúm 20 ár.  Liggur fyrir að þau keyptu saman tvær húseignir á árunum 1979 og 1981, áður en þau sóttu sitt í hvoru lagi um íbúðir í fjölbýlishúsinu að Víðilundi 24.  Samkvæmt því sem áður var rakið er lagt til grundvallar að þau hafi átt nefndar íbúðir að jöfnu.

Ágreiningslaust er að stefnandi fékk ein úthlutað íbúð nr. 501 í Víðilundi 24 og að hún ritaði í framhaldi af því ein undir kaupsamning.  Er það niðurstaða dómsins, líkt og áður var rakið að stefnandi hafi og ein ritað undir afsal um íbúðina ásamt fulltrúa seljanda.

Tilgreining eignarhalds samkvæmt ofannefndum heimildarskjölum um íbúðina í Víðilundi 24 sker að áliti dómsins þó ekki úr um eignarréttinn án frekari skoðunar, líkt og hér stendur á.

Fyrir liggur að það var vilji stefnanda að Aðalsteinn Óskarsson yrði meðeigandi hennar að greindri eign, en skilja verður frásögn hennar fyrri dómi á þá leið að hún hafi sett það skilyrði að Aðalsteinn greiddi kaupverð eignarinnar til jafns við hana.

Samkvæmt áður röktum gögnum, þ.á.m. ljósrit úr bankabók og uppgjöri starfsmanns Framkvæmdanefndar íbúðabygginga fyrir aldraða á Akureyri, Guðríðar Friðriksdóttir sem stoð hefur að áliti dómsins að nokkru í framburði vitnanna Gests Jónssonar og Magnúsar Garðarssonar, greiddi Aðalsteinn frá upphafi, en þó einkum á síðari gjalddögum samkvæmt kaupsamningi, hluta af kaupverði íbúðarinnar.  Að áliti dómsins hefur stefnandi ekki hnekkt þessum gögnum.  Í þessu viðfangi er til þess að líta að sameiginleg húseign stefnanda og Aðalsteins, Stapasíða 15 H, var seld í aprílmánuði 1989, nokkru eftir að greiðslur samkvæmt kaupsamningi um íbúðina í Víðilundi hófust.  Af framlögðum gögnum verður hins vegar ráðið að stefnandi hafi lagt fram fjármuni vegna kaupanna á árinu 1988 að öllu verulegu og í heildina heldur hærri upphæð en Aðalsteinn.

Með eigin framburði stefnanda, sem einnig er í samræmi við framlögð gögn er upplýst að bæði tóku þau ábyrgð á greiðslu veðskuldabréfs sem stofnað var til vegna íbúðarkaupanna og að þau greiddu til helminga allan rekstrarkostnað vegna eignarinnar.  Verður að telja að greint misvægi fjárframlaga hafi legið fyrir þegar stefnandi áritaði ítrekað skattframtöl þar sem eignarhlutur hennar og Aðalsteins var talinn fram að jöfnu, en upplýst er að hún naut aðstoðar starfsmanna skattstofu við gerð þeirra.  Í þessu viðfangi verður heldur ekki horft framhjá ákvæðum áðurgreindrar „erfðaskrár“, né vættis þess lögmanns er annaðist gerð þess gernings, þ.á.m. að yfirlýstur tilgangur með gerð hans hafi verið afnotaréttur að eignarhluta hins skammlífara en ekki eiginlegur ráðstöfunargerningur.  Verður að áliti dómsins að virða gerninginn í því ljósi.

Að öllu framangreindu virtu er það niðurstaða dómsins að stefnandi og Aðalsteinn heitinn Óskarsson hafi átt íbúðina að Víðilundi 24, fastanúmer 215-1788 að jöfnu.  Breytir þinglýst kvöð um íbúðina þar engu um líkt og mál þetta liggur fyrir.  Ber því að fallast á sýknukröfu stefndu í málinu.

Með hliðsjón af málavöxtum öllum þykir rétt að málsaðilar beri hvor sinn kostnað af málarekstrinum.

Stefnanda var veitt gjafsókn þann 20. júní 2005.  Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þ.m.t. útlagður kostnaður kr. 43.607 og málflutningsþóknun lögmanns hennar, Jónasar Þórs Jónassonar, héraðsdómslögmanns, kr. 550.000, að virðisaukaskatti meðtöldum, greiðist úr ríkissjóði.

Gætt var ákvæða 115. gr. laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála áður en dómur var kveðinn upp.

Dóminn kvað upp Ólafur Ólafsson héraðsdómari.

D Ó M S O R Ð:

Hafnað er kröfu stefnanda um að viðurkenndur verði eignarréttur hennar að helmingseignarhluta stefndu Snjólaugar Aðalsteinsdóttur, Karlottu B. Aðalsteinsdóttur, Hauks Haraldssonar, Kristins Haukssonar, Auðar Elfu Hauksdóttur, Sigurlaugar Hauksdóttur og Írisar Daggar Hauksdóttur í fasteigninni Víðilundi 24, Akureyri sem auðkennd er með fastanúmerinu 215-1788 í þinglýsingabók sýslumannsins á Akureyri ásamt öllu sem fylgir og fylgja ber.

Málskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda kr. 43.607 ásamt málflutningsþóknun lögmanns hennar, Jónasar Þórs Jónassonar, hdl. kr. 550.000 að meðtöldum virðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði.