Miðvikudaginn 23. mars 2011.
Nr. 139/2011.	Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu (Jón H.B. Snorrason saksóknari) gegn C (Brynjólfur Eyvindsson hdl.)

Kærumál. Aðild. Kæruheimild. Frávísun máls frá Hæstarétti. Sératkvæði.

C kærði úrskurð héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu L um að A ehf. væri skylt að veita L upplýsingar um öll fjarskipti C á tilteknu tímabili við eftirfarar- og staðsetningarbúnað sem C hafði leigt af A ehf. og hversu oft C tengdist búnaðinum í tölvu sinni og sótti upplýsingar frá búnaðinum. L hafði til rannsóknar ætluð brot C á 5. mgr. 47. gr. laga nr. 81/2003 um fjarskipti. Í dómi Hæstaréttar kemur m.a. fram að það hafi verið meginregla samkvæmt lögum nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála að ekki væri gert ráð fyrir því að sakborningi væri gefinn kostur á að láta mál til sín taka á meðan það væri til rannsóknar. Hefði þessi regla ekki verið talin fara í bága við stjórnarskrá né mannréttindasáttmála Evrópu. Þessari meginreglu hefði ekki verið breytt með lögum nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Var C ekki talið heimilt að kæra úrskurð héraðsdóms til Hæstaréttar þar sem hann hefði ekki með réttu átt aðild að málinu í héraði. Var málinu því vísað frá Hæstarétti.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson, Páll Hreinsson og Viðar Már Matthíasson.

Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. mars 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. mars 2011, þar sem fallist var á kröfu sóknaraðila um að A ehf. sé skylt að veita sóknaraðila upplýsingar um öll fjarskipti við eftirfarar-/staðsetningarbúnað af gerðinni B, með [...] númerinu [...] sem varnaraðili hafði á leigu frá og með 21. september 2010 til og með 18. nóvember sama ár og jafnframt upplýsingar um hversu oft varnaraðili hefði tengst búnaðinum í tölvu sinni og sótt upplýsingar frá búnaðinum á framangreindu tímabili. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.

Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.

Sóknaraðili hefur til rannsóknar ætlað brot varnaraðila á 5. mgr. 47. gr. laga nr. 81/2003 um fjarskipti, sbr. 74. gr. laganna. Krafa sóknaraðila 3. mars 2011 um afhendingu upplýsinga beindist að A ehf., sem leigt hafði varnaraðila tiltekinn búnað í því skyni að hann gæti fylgst með ferðum bifreiðar, sem búnaðurinn var settur í. Sóknaraðili krafðist þess að héraðsdómari tæki kröfu hans til meðferðar, án þess að ,,kærði eða annar sá sem hún beinist að verði kvaddur á dómþingið“, sbr. 1. mgr. 103. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Héraðsdómari hafnaði þeirri kröfu og voru fyrirsvarsmaður A ehf. og varnaraðili boðaðir til að mæta við fyrirtöku kröfunnar, sbr. 1. og 2. mgr. 104. gr. sömu laga. Við fyrirtökuna mætti framkvæmdastjóri A ehf. og kvaðst ekki fallast á kröfuna þar sem félagið væri bundið trúnaði við viðskiptavin sinn, varnaraðila málsins. Yrðu gögnin því ekki afhent án undangengins úrskurðar. Varnaraðili mætti á dómþingið og mótmælti kröfunni. Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði taldi héraðsdómari að taka bæri kröfu sóknaraðila til greina. A ehf. hefur ekki kært úrskurðinn af sinni hálfu.

Það var meginregla samkvæmt lögum nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála að ekki væri gert ráð fyrir því að sakborningi væri gefinn kostur á því að láta mál til sín taka á meðan það var til rannsóknar. Í dómum Hæstaréttar í máli nr. 59/2006, sem birtur er á blaðsíðu 701 í dómasafni réttarins það ár, og í máli nr. 209/2006, sem birtur er á blaðsíðu 2405 í dómasafninu, var þessi regla hvorki talin fara í bága við 70. gr. stjórnarskrárinnar né 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu.  Þessu var ekki breytt með lögum nr. 88/2008. Skýra ber ákvæði 1. mgr. 103. gr. þeirra laga svo, að beinist krafa að öðrum en sakborningi geti sá, sem hana gerir, krafist þess að sá, sem hún beinist að, verði ekki boðaður á dómþing. Í þeim tilvikum kemur ekki til álita að sakborningur verði boðaður, en beinist krafan að honum getur sá, sem hana gerir, með sama hætti krafist þess að sakborningur verði ekki boðaður til dómþingsins. Samkvæmt þessu gat ekki komið til álita að boða varnaraðila á dómþing þar sem fjalla skyldi um kröfu sóknaraðila og átti varnaraðili því með réttu ekki aðild að málinu í héraði. Honum er þess vegna ekki heimilt að kæra úrskurð héraðsdóms til Hæstaréttar. Verður málinu því vísað frá Hæstarétti.

Dómsorð:

Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.

                                                                           

Sératkvæði

Jóns Steinars Gunnlaugssonar og Páls Hreinssonar

Þegar sá sem rannsakar sakargiftir á hendur tilteknum manni, sem grunaður er um refsiverða háttsemi, leitar atbeina dómstóls til rannsóknaraðgerðar, verður að okkar dómi að telja sakborning aðila slíks máls í skilningi laga enda beinist rannsókn að honum og háttsemi hans. Aðgerð til rannsóknar kann á hinn bóginn að vera þess eðlis að ekki sé unnt að heimila sakborningi að gæta hagsmuna sinna áður en ákvörðun um beiðni er tekin, þar sem slíkt myndi spilla rannsókn eða gera hana tilgangslausa. Dæmi um slíka aðgerð er símhlerun, sbr. XI. kafla laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, en til þeirrar aðgerðar þarf oftast dómsúrskurð, sbr. 84. gr. laganna. Einnig má nefna aðgerðir samkvæmt 89. gr., sem ýmist geta haft það markmið að fylgjast með háttsemi sakbornings eða hann hefur aðstöðu til að hafa áhrif á hvort nái tilgangi sínum. Þegar svo stendur á getur sakborningur með vísan til 2. mgr. 102. gr. laga nr. 88/2008 lagt fyrir héraðsdóm ágreining sem hann gerir um lögmæti rannsóknarathafna lögreglu eða ákæranda. Fái hann vitneskju um erindi af þessum toga, áður en það er tekið fyrir og afgreitt, er ekkert því til fyrirstöðu að hann neyti þessarar heimildar þegar í stað. Grundvöllur réttar hans til aðildar að slíkri kröfu eru hagsmunir hans af rannsókninni sem að honum er beint.

Meirihluti Hæstaréttar telur í þessu máli að varnaraðili njóti ekki heimildar samkvæmt i. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 til að kæra úrskurð héraðsdóms til Hæstaréttar. Byggist sú niðurstaða á því að ekki hafi verið skylt að gefa varnaraðila kost á að láta málið til sín taka í héraði, þar sem rannsóknarkrafa sóknaraðila hafi ekki beinst að honum heldur A ehf. Felst í þessu sú afstaða að varnaraðili geti ekki talist aðili málsins í héraði, þó að rannsókn sóknaraðila beinist að háttsemi hans.

Samkvæmt 1. mgr. 103. gr. laga nr. 88/2008 skal lögreglustjóri eða ákærandi, sem telur þörf á atbeina dómara til aðgerðar, samkvæmt 1. mgr. 102. laganna, greina skýrlega að hverjum krafa beinist og á hvaða grunni hún er reist. Þá skal þess jafnframt getið hvort sá sem kröfu gerir krefjist þess að hún sæti meðferð fyrir dómi án þess að „sakborningur eða annar sá sem hún beinist að“ verði kvaddur á dómþing, sbr. 1. mgr. 104. gr. laganna. Í síðastnefndu ákvæði er meðal annars kveðið á um að dómari skuli taka ákvörðun um hvort orðið skuli við beiðni um þetta. Skuli það að jafnaði ekki gert nema dómari telji það nægilega rökstutt að vitneskja um gerðina fyrirfram „hjá sakborningi eða þeim sem hún á að beinast að“ geti spillt fyrir rannsókn. Í 2. mgr. 104. gr. er síðan kveðið svo á að verði ekki farið með kröfu samkvæmt 102. gr. á þann hátt sem um ræði í 1. mgr. 104. gr. ákveði dómari stund og stað til þinghalds og skal hann tilkynna það þeim sem kröfuna gerði, „svo og eftir atvikum lögreglustjóra eða ákæranda, sakborningi eða verjanda ellegar þeim öðrum sem kröfu er beint að“, eins og þetta er orðað. Fyrir gildistöku laga nr. 88/2008 var ekki að finna í lögum hliðstæð ákvæði. Við teljum því að dómsúrlausnir frá þeim tíma hafi ekki þýðingu fyrir úrlausn málsins.

Samkvæmt fyrrgreindum texta 104. gr. laga nr. 88/2008 er að okkar dómi ljóst að meginreglan er sú að gera skuli sakborningi viðvart um rannsóknarkröfu og gefa honum kost á að gæta hagsmuna sinna af henni. Hafi verið ætlunin að vernda að þessu leyti aðeins rétt þess sem upplýsinga er leitað hjá, og þar á meðal sakbornings einungis í þeim tilvikum sem upplýsinga er leitað hjá honum, var með öllu óþarft að nefna sakborning sérstaklega í lagatextanum.

Það þarfnast samkvæmt lagaákvæðinu sérstaks rökstuðnings ef fallist er á kröfu þess sem rannsakar mál um að sakborningur skuli ekki njóta réttarins. Sá rökstuðningur þarf að lúta að því að vitneskja sakbornings um aðgerðina geti spillt fyrir rannsókninni. Styðst þessi meginregla um að vernda réttindi sakbornings vafalaust við sjónarmið um að hagsmunir hans af rannsóknarbeiðni kunni að glatast honum fyrir fullt og allt ef fallist er á beiðni, svo sem ef leynd er aflétt af viðkvæmum einkamálum hans með aðgangi að gögnum sem þau varða hjá þriðja aðila. Er heldur ekki sýnileg nein þörf að lögum á að hindra hann í að gæta hagsmuna sinna, þegar slíkt getur gerst án þess að nokkrum rannsóknarhagsmunum sé við það stefnt í hættu. Raunar er ljóst að í sumum tilvikum kann að standa svo á að réttur sakbornings til aðgangs að dómstólum til úrlausnar um réttindi sín og skyldur, sem nýtur verndar í 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrár, getur farið forgörðum við að heimila honum ekki að gæta hagsmuna sinna áður en réttindum hans er raskað á þann veg sem hér um ræðir.

Í máli þessu lýtur beiðni sóknaraðila að öflun gagna um fjarskipti varnaraðila á tilgreindu tímabili á árinu 2010 sem fyrirtækið A ehf. hefur yfir að ráða. Augljóst er að varnaraðili getur ekki spillt fyrir þessari rannsókn með því að fá tækifæri til að gæta hagsmuna sinna áður en ákvörðun er tekin um að leyfa hana. Var héraðsdómara því rétt að synja kröfu sóknaraðila um að varnaraðili yrði ekki boðaður til þinghalds þegar krafan yrði tekin fyrir svo sem hann gerði. Boðun varnaraðila til þinghalds þjónar þeim tilgangi að gefa honum kost á að taka afstöðu til kröfunnar. Verði rétti hans til aðildar að málinu synjað felst í því sú afstaða að hann þurfi að neyta heimildar 2. mgr. 102. gr. laga nr. 88/2008 til þess að bera lögmæti rannsóknarathafnar sóknaraðila undir héraðsdóm til að geta síðan skotið ákvörðun um hana til Hæstaréttar. Hefði hann getað brugðist við með þessum hætti þegar í stað er hann fékk vitneskju um rannsóknarbeiðni sóknaraðila, og þá áður en héraðsdómur hafði tekið afstöðu til hennar, samanber það sem fyrr sagði um þetta. Teljum við að þessi aðstaða renni stoðum undir þá skýringu á 104. gr. laganna sem að framan greinir.

Samkvæmt framansögðu teljum við varnaraðila njóta heimildar samkvæmt i. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 til að skjóta hinum kærða úrskurði til Hæstaréttar. Úrskurðinn beri síðan að staðfesta með vísan til forsendna.

Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. mars 2011.

Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að A sé gert skylt að veita lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu upplýsingar um öll fjarskipti við eftirfararbúnað/ staðsetningarbúnað af gerðinni B, með [...] númerinu [...] sem C, kt. [...], hafi haft á leigu, frá og með 21. september 2010 til og með 18. nóvember 2010 og jafnframt upplýsingar um hversu oft C hafi tengst búnaðinum í tölvu sinni og sótt upplýsingar frá búnaðinum á framangreindu tímabili.

Í greinargerð lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu kemur fram að þann 21. september 2010 hafi kærði tekið á leigu eftirfararbúnað hjá A og látið setja búnaðinn upp í bifreið sinni D. Hafi búnaðurinn verið settur upp af starfsmanni A en kærði hafi sagst vinna við veiðivörslu og vilja geta sýnt fram á hvernig bifreiðin hafi verið notuð við skil á uppgjöri vegna aksturs bílsins. Þá hafi hann jafnframt sagt að sonur sinn væri að fá bílpróf og að hann vildi kenna honum að aka betur. Búnaðinum hafi verið komið fyrir til hliðar við vinstri fót ökumanns á því svæði þar sem sé undir hvalbaknum. Þá hafi límmiði um verið búnaðinn settur í hliðarrúðu ökumannsmegin.

Þann 6. september 2010 hafi sambýliskona kærða til margra ára flutt út af heimilinu. Nokkru síðar hafi hún farið að furða sig á því hversu mikið kærði vissi um ferðir hennar. Í fyrstu hélt hún að um tilviljanir væri að ræða en farið síðar að gruna að hann fylgdist með henni. Þann 18. nóvember 2010 hafi hún ákveðið að fara með bifreiðina E, sem hún hafi haft í umráðum sínum en skráð sé í eigu sonar hennar og kærða, til F til skoðunar hvort eftirfararbúnaði hefði verið komið fyrir í bifreiðinni. Við leit starfsmanna hafi fundist B búnaður til ferilskráningar og hafi hann verið fjarlægður úr bifreiðinni. Hafi búnaðinum verið fagmannlega komið fyrir og engar ytri merkingar til staðar sem gefið hafi til kynna að búnaðurinn væri í bílnum. Sama dag hafi hún lagt fram kæru á hendur kærða fyrir að hafa komið framangreindum búnaði í bíl sinn án sinnar vitundar og fyrir að hafa fylgst með ferðum sínum með hjálp framangreinds búnaðar.

Kærði hafi viðurkennt að hafa haft búnaðinn á leigu og jafnframt að hafa komið búnaðinum fyrir í bifreiðinni E en segir það hafa verið gert með vitneskju hennar.

Það sé mat lögreglu að kærði hafi með háttsemi sinni gerst brotlegur við 5. mgr. 47. gr., sbr. 74. gr. laga um fjárskipti nr. 81/2003, en brot skv. greininni geti varðað fangelsi allt að tveimur árum.

Að mati lögreglu skipti það miklu fyrir áframhaldandi rannsókn málsins að fengin sé heimild til rannsóknaraðgerðar í samræmi við kröfu í því skyni að afla frekari upplýsinga og sönnunargagna í málinu, en upplýsingar um hvenær kærði hafi komið búnaðinum fyrir í bifreið kæranda og hversu ítarlega kærði hafi fylgst með ferðum kæranda liggi ekki fyrir en framangreind gögn ættu að upplýsa nánar um hvort tveggja.

Vísað sé til framangreinds, framlagðra gagna og 80., sbr. 83. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008.

Með vísan til þess er að framan greinir og fyrirliggjandi rannsóknargagna málsins að öðru leyti er fallist á það með lögreglu að ástæða sé til að ætla að upplýsingar, sem skipt geti miklu fyrir rannsókn málsins fáist með þeim rannsóknaraðgerðum sem krafa lögreglustjóra lýtur að. Er því fullnægt skilyrðum 80. gr., sbr. 83. gr., laga nr. 88/2008 til að verða við kröfunni og verður heimild veitt til umbeðinna rannsóknaraðgerða, eins og í úrskurðarorði greinir.

Ásgeir Magnússon héraðsdómari kvað upp úrskurðinn.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

A er gert skylt að veita lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu upplýsingar um öll fjarskipti við eftirfararbúnað/ staðsetningarbúnað af gerðinni B, með [...] númerinu [...] sem C, kt. [...], hafði á leigu, frá og með 21. september 2010 til og með 18. nóvember 2010 og jafnframt upplýsingar um hversu oft C tengdist búnaðinum í tölvu sinni og sótti upplýsingar frá búnaðinum á framangreindu tímabili.