Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Helgi I. Jónsson og Viðar Már Matthíasson.

Varnaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kærum 20. og 22. október 2017, sem bárust réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. október 2017, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að Hrefna Sigríður Briem, sérfróður meðdómsmaður, víki sæti í máli sóknaraðila gegn varnaraðilum. Kæruheimild er í a. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilar krefjast þess að fyrrgreind krafa þeirra verði tekin til greina.

Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.

Samkvæmt 2. málslið 1. mgr. 5. gr. laga nr. 88/2008 skal dómari að öðru jöfnu greina aðilum frá því með fyrirvara hverja hann hyggist kveðja til setu í dómi sem sérfróða meðdómsmenn, þannig að aðilum gefist kostur á að gera athugsemdir ef þeir telja tilefni til. Gefst aðilum þannig kostur á að koma á framfæri athugasemdum um almennt eða sérstakt hæfi viðkomandi sérfróðra meðdómsmanna. Þá eru valdheimildir sérfróðra meðdómenda við efnislega úrlausn máls þær sömu og embættisdómara, sbr. 3. mgr. 5. gr. sömu laga. Loks er þess að gæta að aðilum er gefinn kostur á að bera hæfi sérfróðra meðdómsmanna undir æðra dóm eftir a. lið 1. mgr. 192. gr. laganna.

Það er meginregla sakamálaréttarfars að héraðsdómari getur leyst efnislega úr máli þótt dómur, sem hann hefur kveðið upp í því, hafi verið ómerktur af æðra dómi, enda er hann ekki bundinn af fyrri úrlausn sinni í málinu. Samkvæmt því verður ekki talið að ákvæði g. liðar 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008 standi almennt í vegi fyrir að héraðsdómari leysi að nýju úr máli þegar þannig háttar til. Undantekning er gerð frá fyrrgreindri meginreglu í niðurlagsákvæði 3. mgr. 208. gr. laganna, en þar er svo fyrir mælt að hafi héraðsdómur verið ómerktur fyrir þá sök að niðurstaða dómara um sönnunargildi munnlegs framburðar kunni að vera röng svo að einhverju skipti um úrslit máls megi þeir dómarar, sem skipa dóm í málinu við nýja meðferð þess í héraði, ekki vera hinir sömu og áður fóru með það. Hafi héraðsdómur verið ómerktur af öðrum ástæðum er á hinn bóginn ekkert því til fyrirstöðu að sömu dómarar leggi dóm á málið að nýju, sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar 4. júlí 2012 í máli nr. 466/2012, 2. nóvember 2012 í máli nr. 664/2012, 12. apríl 2017 í máli nr. 232/2017 og 28. september 2017 í máli nr. 599/2017. Samkvæmt framansögðu, en að öðru leyti með skírskotun til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. október 2017.

Með ákæru embættis sérstaks saksóknara 10. febrúar 2014 voru ákærðu gefin að sök umboðssvik og hlutdeild í umboðssvikum í tengslum við lánveitingar [...] til félaganna [...] ehf. og [...] ehf., í nóvember 2007 og janúar 2008.

Í þinghaldi 18. október sl. hafði ákærði X uppi þá kröfu að hinn sérfróði meðdómsmaður Hrefna Sigríður Briem viðskiptafræðingur, sem þá hafði verið kvödd til setu í dómi, viki sæti í málinu vegna vanhæfis. Ákærðu, Y og Z, tóku undir og gerðu kröfu meðákærða að sinni. Sækjandi krafðist þess að kröfum ákærðu um að hinn sérfróði meðdómsmaður víki sæti yrði hafnað. Málið var flutt um kröfu ákærðu og sækjanda 18. október sl. og tekið til úrskurðar í framhaldi.

Ákærðu byggja kröfu sína um að hinn sérfróði meðdómsmaður víki sæti á g. lið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrár og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.  

Í fyrsta lagi byggja ákærðu á að gildandi fyrirkomulag við val á sérfróðum meðdómsmönnum svo og staða þeirra brjóti í bága við rétt þeirra til að fá úrlausn um ákæru á hendur sér fyrir óháðum dómstóli skv. 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrár nr. 33/1944, sbr. 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Fyrirkomulagið tryggi ekki nægjanlega sjálfstæði dómenda, þar með sjálfstæði hins sérfróða meðdómsmanns í máli þessu, og sé til þess fallið að vekja með ákærðu réttmætar efasemdir um að réttindi þeirra samkvæmt nefndum ákvæðum séu tryggð.

Í öðru lagi byggja ákærðu á að umræddur meðdómsmaður sé vanhæfur sökum þess að hún hafi verið meðal dómenda er dæmdu í máli þessu í héraði í fyrra skiptið, sbr. dóm héraðsdóms 21. desember 2015. Dómur þessi hafi verið ómerktur og málinu vísað heim í hérað með dómi Hæstaréttar 1. júní 2017 í máli nr. 90/2016. Enda þótt til þess standi löng dómvenja að embættisdómarar teljist ekki vanhæfir til að dæma öðru sinni í málum eftir ómerkingu og heimvísun byggi ákærðu á að sú dómvenja eigi ekki við um sérfróða meðdómendur. Sérfróðir meðdómendur hafi hvorki þá menntun, þjálfun né reynslu sem embættisdómarar hafi í að beita lögum. Eigi því ekki við um sérfróða meðdómendur þau rök sem búi að baki áðurnefndri dómvenju, þ.e. að dómarar hafi menntun, þjálfun og reynslu til að líta hlutlaust á sérhvert mál og meta þau út frá fyrirliggjandi sönnunargögnum og vitnisburðum og láta fyrri niðurstöðu ekki ráða för eða hafa áhrif á niðurstöðu þeirra í máli sem heimvísað hefur verið.

Í þriðja lagi valdi fjárhagslegir hagsmunir, sem dómurinn hafi að eigin frumkvæði gert grein fyrir, því að hinn sérfróði meðdómsmaður sé vanhæf til meðferðar málsins. Hinn sérfróði meðdómsmaður hafi átt stofnfjárbréf í [...] sem hún hafi keypt á ríflega 3 milljónir króna, en hún hafi verið starfsmaður [...] á árunum 2004 til 2007. Þá hafi hún síðar tekið þátt í stofnfjáraukningu [...] að fjárhæð tæpar 4 milljónir króna. [...] hafi síðar orðið að [...]. [...]. hafi á árinu 2007 veitt sérfræðilega ráðgjöf við stofnfjáraukninguna í [...]. Að auki hafi bankinn veitt fyrirgreiðslu varðandi fjármögnun í aukningunni. Þann 22. september 2008 hafi verið kynntar viðræður um sameiningu [...] og [...]. Allt hafi runnið út í sandinn við fall [...] í byrjun október 2008. Vegna þessara fjárhagslegu tengsla geti ákærðu ekki treyst því að viðhorf hins sérfróða meðdómsmanns sé óvilhallt í garð þeirra sem fyrrum stjórnenda [...]  

Sækjandi vísar til þess að langvarandi dómaframkvæmd Hæstaréttar leiði í ljós að embættisdómarar séu ekki vanhæfir til meðferðar máls eftir ómerkingu fyrri dóms. Væri embættisdómarinn ekki bundinn af fyrri úrlausn sinni. Sama meginregla ætti við um sérfróða meðdómendur að þessu leyti. Hafi ekki verið bent á önnur atriði sem draga ættu með réttu í efa óhlutdrægni hins sérfróða meðdómsmanns. Þá byggi  fyrirkomulag við val á meðdómendum á lögum og áralangri framkvæmd. Sé því mótmælt að kerfi þetta brjóti gegn ákvæðum um réttláta málsmeðferð í stjórnarskrá og mannréttindasáttmála Evrópu. Þá yrði nýr sérfróður meðdómsmaður valinn eftir þessum reglum ef núverandi meðdómsmaður myndi víka sæti, þar sem ný ákvæði um val á meðdómendum hafi ekki tekið gildi.    

                Niðurstaða:  

                Samkvæmt g. lið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008 er dómari, þar á meðal meðdómsmaður, vanhæfur til að fara með mál ef fyrir hendi eru önnur atvik eða aðstæður sem eru fallnar til þess að draga óhlutdrægni hans með réttu í efa. 

                Fjölmörg dómafordæmi Hæstaréttar liggja fyrir um að dómari sé ekki bundinn af fyrri úrlausn sinni sé héraðsdómur ómerktur, enda fari sönnunarfærsla fram að nýju. Ekki er litið á að fyrri efnisúrlausn dómara geri hann vanhæfan í máli. Samkvæmt því verður ekki talið að ákvæði g. liðar 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008 standi almennt í vegi fyrir því að héraðsdómari leysi að nýju úr máli þegar þannig háttar til. Með vísan til þessara fordæma Hæstaréttar gerir fyrri úrlausn hins sérfróða meðdómsmanns hana ekki vanhæfa til meðferðar málsins eftir ómerkingu og heimvísun fyrri dóms. Er kröfu ákærðu á þessum grundvelli um að hinn sérfróði meðdómsmaður víki sæti hafnað.

                Ákærðu vísa til þess að sjálfstæði og hlutleysi dómstóla sé ekki nægjanlega tryggt með því fyrirkomulagi sem tíðkast við val á sérfróðum meðdómendum og stöðu þeirra. Að gildandi lögum sé skortur á reglum um hvernig sérfróðir meðdómendur séu valdir, en það grafi undan sjálfstæði þeirra og trausti til þeirra. Þá séu sérfróðir meðdómendur ekki nægilega tryggir gegn áhrifum, bæði frá aðilum utan dómstólsins sem og aðilum innan hans. 

Að því er þessar varnir ákærðu varðar er til þess að líta að fyrirkomulag við val og kvaðningu sérfróðra meðdómenda byggir á lögum nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sem gildi tóku 1. janúar 2009. Kváðu lögin meðal annars á um ýmsar réttarbætur frá því í gildistíð eldri laga nr. 19/1991, sérstaklega með hliðsjón af dómum mannréttindadómstóls Evrópu. Þrátt fyrir það þóttu ekki efni til að hrófla við því hvernig sérfróðir meðdómendur yrðu valdir til setu í dómi eða hvernig staða þeirra væri skilgreind að lögum. Samkvæmt 3. mgr. 5. gr. laga nr. 88/2008 taka meðdómsmenn, þar á meðal sérfróðir meðdómsmenn, þátt í málsmeðferð og samningu dóms og hafa sömu réttindi og bera sömu skyldur og dómsformaður í því máli. Dómsformaður stýrir þó dómi, kveður einn upp úrskurði um annað en frávísun máls, gefur út kvaðningar og tilkynningar, heldur þing til uppkvaðningar dóms, annast gerð og staðfestingu dómsgerða og kemur fram út á við fyrir hönd dómsins. Samkvæmt þessu eru sérfróðir meðdómsmenn settir undir þá stjórnarskrárvörðu reglu að fara einungis eftir lögum við úrlausnir dómsmála. Er sjálfstæði þeirra nægjanlega tryggt með hliðsjón af þessum ákvæðum til að óhlutdrægni þeirra verði ekki með réttu dregið í efa. Með hliðsjón af því víkur hinn sérfróði meðdómsmaður ekki sæti á þeim grundvelli að sjálfstæði meðdómsmannsins sé ekki nægjanlega tryggt með gildandi fyrirkomulagi.

Að síðustu reisa ákærðu kröfu sína um að hinn sérfróði meðdómsmaður víki sæti á því að vegna fjárhagslegra hagsmuna sé hún vanhæf til meðferðar málsins. Að því er þessar varnir ákærðu varðar er til þess að líta að hinn sérfróði meðdómsmaður átti stofnfjárbréf í [...], síðar [...], en hún starfaði í [...] á árunum 2004 til 2007. Hún tók lán vegna kaupanna í [...], öðrum banka en [...] hf. Þá hafði hún látið af störfum í [...] töluvert áður en stjórnendur [...] og [...] ákváðu að hefja umræðu um sameiningu þessara tveggja fjármálastofnana. Getur þessi stofnfjáreign, sem glataðist í efnahagshruninu, ekki gert hinn sérfróða meðdómsmann vanhæfa til meðferðar þess máls sem hér er til úrlausnar.  

Ákærðu hafa ekki bent á önnur atvik eða aðstæður sem geti verið til þess fallnar að draga óhlutdrægni hins sérfróða meðdómsmanns með réttu í efa, sbr. g. lið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008. Verður kröfu um að meðdómandinn víki sæti hafnað.

Úrskurð þennan kveða upp Símon Sigvaldason héraðsdómari, sem dómsformaður og meðdómsmennirnir Ingimundur Einarsson dómstjóri og Hrefna Sigríður Briem viðskiptafræðingur.

Ú r s k u r ð a r o r ð:

Hafnað er kröfu ákærðu, X, Y og Z um að hinn sérfróði meðdómsmaður Hrefna Sigríður Briem viðskiptafræðingur víki sæti í málinu.