Fimmtudaginn 2. júní 2005.
Nr. 498/2004.	M (Dögg Pálsdóttir hrl. Marteinn Másson hdl.) gegn K (Valborg Þ. Snævarr hrl.)

 

Börn. Forsjá. Gjafsókn.

M og K deildu um forsjá dóttur sinnar. Tekið var fram að þegar barnið fæddist hafi foreldrarnir hvorki verið gift né í sambúð og hafi K því farið ein með lögbundna forsjá stúlkunnar, sbr. 2. mgr. 30. gr. barnalaga nr. 20/1992, en ákvörðun um hvort breyta skuli forsjá sem reist sé á því lagaákvæði ráðist að nokkru leyti af öðrum atriðum en þegar forsjáin eigi sér aðra stoð. Var talið að þótt M hafi að áliti dómkvaddra matsmanna verið betur fær en K til að fara með forsjá barnsins og að hann hafi búið við meiri stöðugleika en K, meðal annars varðandi atvinnu og búsetu, nægi það ekki samkvæmt 3. mgr. 35. gr. laga nr. 20/1992 til að knýja fram breytingu á forsjánni, enda gáfu gögn málsins, þ.m.t. niðurstaða dómkvaddra matsmanna, ekki annað til kynna en að K hafi séð vel um barnið og væri hæf til að búa því nauðsynlegt öryggi.

 

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Hrafn Bragason.

 Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. desember 2004. Hann krefst þess að sér verði dæmd forsjá nafngreindrar dóttur málsaðila til 18 ára aldurs hennar. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Stefnda krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og áfrýjanda gert að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt.

I.

Eins og nánar greinir í héraðsdómi hóf stefnda störf í byrjun árs 2000 hjá félagi á [...], þar sem áfrýjandi var meðal annarra í fyrirsvari, en hún átti þá von á barni með öðrum manni, sem hún ól í maí 2000. Í júlí á því ári tóku aðilarnir upp sambúð, sem stóð með hléi til janúar 2001. Fluttist þá stefnda til [...], en áfrýjandi hefur upp frá því búið á [...], þar sem hann er við störf. Við sambúðarslitin var stefnda orðin barnshafandi á ný og fæddi hún stúlkuna, sem mál þetta varðar, [...] 2001. Áfrýjandi gekkst við faðerni 23. janúar 2002 að undangenginni mannerfðafræðilegri rannsókn. Á því ári var stefnda um tíma í sambúð með öðrum manni í [...] og var dóttir aðilanna hjá þeim. Þegar þeirri sambúð var slitið, að því er virðist í lok júní 2002, fluttust mæðgurnar aftur til [...], þar sem stefnda hóf nokkru síðar sambúð með enn öðrum manni. Á þessu tímabili öllu virðist stúlkan hafa verið í talsverðri umgengni við áfrýjanda og dvalist meðal annars hjá honum fleiri en eitt skipti um nokkurn tíma samkvæmt samkomulagi aðilanna.

Áfrýjandi höfðaði mál þetta 30. september 2002 til að fá sér dæmda forsjá stúlkunnar. Samkvæmt sameiginlegri beiðni aðilanna 11. apríl 2003 var Már V. Magnússon sálfræðingur dómkvaddur til að leggja mat á hæfni þeirra til að fara með forsjána, afstöðu þeirra til samvinnu og umgengni við barnið, tengsl þess við þá, sem næst því stæðu, og hvaða áhrif hugsanlegar breytingar á umhverfi gætu haft á það. Matsgerð var lokið 21. janúar 2004 og er helstu niðurstaðna hennar að mestu getið í hinum áfrýjaða dómi. Í niðurlagi hennar dró matsmaðurinn saman ályktanir sínar með því að vísbendingar væru um að hvorugur aðilanna gæti talist sterkur til að sinna uppeldi stúlkunnar, enda væru þau bæði heldur óákveðin og hefðu tilhneigingu til að láta aðra taka ábyrgð fyrir sig. Taldi matsmaðurinn að áfrýjanda hefði farnast betur að mæta þessum veikleikum en stefndu, en þar kynnu að ráða ólíkar fjölskylduaðstæður og uppeldi. Áfrýjandi hafi einnig tekið sér ýmislegt fyrir hendur, sem skotið gæti stoðum undir framtíðina, svo sem með því að afla sér menntunar og starfsréttinda og gera upp hús til íbúðar, en fátt samsvarandi væri að sjá hjá stefndu að því undanskildu að hún hafi haustið 2003 lokið svokölluðu meiraprófi til að stjórna ökutækjum. Einnig hafi athuganir matsmanns bent skýrlega til þess að meiri líkur væru hjá stefndu en áfrýjanda á óheppilegri hegðun, sem gæti haft áhrif á uppeldisaðstæður og stúlkuna sjálfa. Á þessum grunni taldi matsmaðurinn að til lengri tíma litið væri það henni farsælla og hagsmunum hennar betur borgið ef áfrýjandi færi með forsjá hennar fremur en stefnda. Þeir hagsmunir væru þyngri á metum en hugsanlegir tímabundnir erfiðleikar stúlkunnar af því að laga sig að heimili áfrýjanda og fjölskyldu hans.

Samkvæmt beiðni stefndu voru sálfræðingarnir Ingþór Bjarnason og Rúnar Helgi Andrason dómkvaddir 10. mars 2004 til yfirmats um áðurgreind atriði. Í yfirmatsgerð þeirra 14. júní 2004 voru niðurstöður dregnar saman á eftirfarandi hátt: „Eins og komið hefur fram teljast báðir foreldrar hæfir til að fara með forsjá Z. Hún tengist þeim báðum sterkt sem og helstu umönnunaraðilum. Félagslegar aðstæður beggja eru ásættanlegar en töluvert stöðugri og vænni til framtíðar hjá M. Þá eru ýmsir persónuleikaþættir heppilegri í fari M en K og byggist það mat á sálfræðilegum prófum, munnlegum upplýsingum frá ýmsum aðilum sem og persónusögu beggja aðila. Það er því mat undirritaðra að mæla með því að M verði falin forsjá Z en um leið að það verði tryggt eftir föngum að hún njóti rúmrar og öruggrar umgengni við móður. Þetta er í samræmi við mat Más Magnússonar enda fengust engin gögn við núverandi athugun sem rýrðu gildi niðurstöðu hans.“

Meðal annarra gáfu fyrrnefndir matsmenn munnlegar skýrslur við aðalmeðferð málsins 14. september 2004, en í lok þess þinghalds var málið dómtekið í héraði. Kom meðal annars fram hjá matsmanninum Má V. Magnússyni, þegar hann var spurður hvort hann teldi aðilana bæði vera hæf til að fara með forsjá stúlkunnar, að hann áliti áfrýjanda hæfari, en honum fyndist „alveg hreint á mörkunum“ að stefnda væri það. Yfirmatsmaðurinn Rúnar Helgi Andrason staðfesti fyrir dómi þá niðurstöðu yfirmatsgerðar að áfrýjandi og stefnda væru bæði hæf til að fara með forsjána, en sá fyrrnefndi væri þó hæfari. Stúlkan byggi við ágætis atlæti hjá stefndu, hagsmunum stúlkunnar væri þar ekki stefnt í hættu og ekkert knýi á um að hún yrði tekin frá stefndu. Efnislega var framburður hins yfirmatsmannsins á sama veg.

Með hinum áfrýjaða dómi var stefnda sýknuð af kröfu áfrýjanda um að honum yrði falin forsjá dóttur þeirra og jafnframt fallist á kröfu stefndu um að hún færi með forsjána. Við uppkvaðningu dómsins 9. nóvember 2004 var gætt ákvæða síðari málsliðar 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

II.

Við meðferð málsins fyrir Hæstarétti hefur meðal annars komið fram að fyrrnefndri sambúð stefndu, sem hófst sumarið 2002, hafi verið slitið um þær mundir, sem málið var dómtekið í héraði, en meðan á henni stóð bjó stefnda ásamt dóttur málsaðila með sambúðarmanninum í íbúð hans á [...]. Eftir sambúðarslitin munu stefnda og stúlkan hafa búið í leiguhúsnæði og hjá aðstandendum, en lögð hafa verið fram gögn um að hún hafi sótt um leiguíbúð hjá [sveitarfélagi] og að þess sé vænst að hún fái slíka íbúð á næstu mánuðum. Einnig hefur komið fram að stefnda hafi í nóvember 2004 misst atvinnu, sem greint er frá í hinum áfrýjaða dómi, sökum þess að bú vinnuveitandans hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta. Hafi stefnda um tíma þegið atvinnuleysisbætur, en starfi nú við akstur í tengslum við framkvæmdir, sem standi yfir á [...].

Þá hefur verið lagður fram í Hæstarétti „samningur um umgengni“, sem aðilarnir gerðu 2. maí 2005 og mun hafa verið staðfestur af sýslumanninum á [...] sama dag. Þar er kveðið á um að dóttir aðilanna muni dveljast hjá áfrýjanda á þeim tímabilum, sem stefnda verði fjarverandi vegna áðurnefndra starfa sinna, en hún vinni á vöktum í tólf daga samfleytt og fái svo frí í sex daga. Meðan stúlkan dveljist hjá áfrýjanda eigi hún að sækja leikskóla á [...]. Samningi þessum er ætlað að gilda til 1. september 2005, en þá verði hann tekinn til endurskoðunar ef við eigi. Í honum er einnig mælt fyrir um heimild aðilanna til að óska eftir endurskoðun hans eða úrskurðar sýslumanns um umgengni ef forsendur samningsins eða aðstæður aðilanna breytast verulega vegna til dæmis búferlaflutninga eða atvinnu.

Stefnda hefur lagt fram umsögn 28. febrúar 2005 frá leikskólanum [...] á [...], sem dóttir aðilanna hefur sótt um nokkurn tíma. Segir þar meðal annars að stúlkan sé mjög snyrtileg til fara og hafi meðferðis allt, sem til þurfi í leikskólanum. Sé hún mjög eðlileg og dugleg. Samskipti hennar og stefndu í leikskólanum séu eðlileg að mati starfsmanna þar.

III.

Áfrýjandi höfðaði sem áður segir mál þetta 30. september 2002. Hefur það því sætt meðferð eftir ákvæðum VIII. kafla barnalaga nr. 20/1992 og gilda reglur VI. kafla þeirra laga að öðru leyti við úrlausn þess, sbr. 2. mgr. 81. gr. núgildandi laga nr. 76/2003 um sama efni.

Við fæðingu stúlkunnar, sem mál þetta varðar, voru aðilarnir hvorki í hjúskap né sambúð. Hefur stefnda því farið ein með lögbundna forsjá stúlkunnar, sbr. 2. mgr. 30. gr. laga nr. 20/1992, enda hafa aðilarnir ekki samið á annan veg svo að gilt sé. Um breytingu á forsjá, sem ræðst af síðastnefndu ákvæði, fer samkvæmt 3. mgr. 35. gr. sömu laga. Segir þar að fela megi föður forsjá barns að ósk hans, enda þyki sú forsjárskipan koma barninu best, en við úrlausn um þetta, sem leita megi eftir reglum 1. og 2. málsliðar 1. mgr. 34. gr. laganna, skuli meðal annars tekið tillit til tengsla barnsins við föðurinn. Samkvæmt efni 3. mgr. 35. gr. laga nr. 20/1992, forsögu ákvæðisins og lögskýringargögnum varðandi það, ræðst ákvörðun um hvort breyta skuli forsjá, sem reist er á 2. mgr. 30. gr. laganna, að nokkru leyti af öðrum atriðum en þegar hún á sér aðra stoð, þótt hafa verði sem endranær hagsmuni barnsins að leiðarljósi.

Eins og nánar er rakið í niðurstöðum hins áfrýjaða dóms hafa yfirmatsmenn komist að þeirri niðurstöðu að aðilar málsins séu bæði hæf til að fara með forsjá dóttur sinnar, stúlkan hafi tengst þeim báðum sterkum tilfinningaböndum, hún sækist eftir samneyti við þau og fái ríkulega tilfinningasvörun frá báðum. Af yfirmatsgerð verður ekki séð að stúlkan hafi goldið fyrir þann óstöðugleika, sem fylgt hefur áðurnefndum breytingum á einkahögum stefndu og tíðum búferlaflutningum þeirra. Gögn málsins gefa ekki annað til kynna en að stefnda hafi séð vel um stúlkuna og sé fær um að búa henni nauðsynlegt öryggi. Þótt áfrýjandi sé að áliti yfirmatsmanna og undirmatsmanns betur fær en stefnda til að fara með forsjá stúlkunnar og hann hafi búið við meiri stöðugleika en stefnda, meðal annars varðandi atvinnu og búsetu, nægir það ekki samkvæmt 3. mgr. 35. gr. laga nr. 20/1992 gagnstætt framangreindu til að knýja fram breytingu á forsjánni. Verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms því staðfest.

Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað stefndu hér fyrir dómi fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir.

Það athugast að fyrir héraðsdómi urðu verulegar tafir á rekstri þessa máls, sem brýn ástæða var þó til að flýta vegna hagsmuna barnsins, sem á hér í hlut. Hafa þessar tafir í engu verið réttlættar.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefndu, K, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 250.000 krónur.

 

Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 9. nóvember 2004.

Mál þetta, sem dómtekið var 14. september, hefur Guðmundur St. Ragnarsson hdl. höfðað með stefnu, birtri 30. september 2002, fyrir hönd M, [kt. og heimilisfang], á hendur K, [kt. og heimilisfang].

Dómkröfur stefnanda eru þær að honum verði einum falin forsjá barnsins Z, [kt. og heimilsfang].  Þá er og krafist málskostnaðar úr hendi stefndu að skaðlausu að mati dómsins, auk virðisaukaskatts.

Stefnda krefst sýknu af kröfum stefnanda og að hún fari áfram með óskipta forsjá Z, þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi, eins og mál þetta sé ekki gjafsóknarmál, en stefnda fékk gjafsókn með bréfi Dómsmálaráðuneytis 18. desember 2002.

Stefnandi rekur málavexti svo að aðiljar hafi kynnst fyrir allnokkrum árum og í ársbyrjun 2000 hafi stefnda ráðist til vinnu hjá [...] á [...] þar sem stefnandi sé meðal forsvarsmanna.  Hafi stefnda unnið þar sem ráðskona og hafi þá gengið með sveinbarn er hún ól [...] 2000, A.  Hafi stefnandi verið viðstaddur fæðingu þess barns og aðstoðað stefndu við fæðinguna og höfðu þá tekist ágæt kynni með aðiljum.  Á þessum tíma hafi ekki verið víst um faðerni drengsins, en með DNA rannsókn hafi faðir reynst vera B.  Hafi stefnda og B sameiginlega forsjá drengsins, en barnið með lögheimili hjá B.

Í júlí 2000 hafi aðiljar tekið upp samband sín á milli og stefnda flutt til [...] um mánaðarmótin ágúst/september 2000 og hófu sambúð í leiguhúsnæði á [...].

Fljótlega hafi komið í ljós að sambúðin gekk ekki sem skyldi og stefnda hafi farið til föður síns í nóvember 2000, en um jólin það ár hafi aðiljar hist aftur á [...] og reynt að sættast.  Þá hafi stefnda gengið með barn stefnanda.  Sættir hafi reynst árangurslausar og í janúar 2001 hafi stefnda flutt til [...].  Þrátt fyrir að þau hafi ákveðið að hætta sambúð hafi þau verið ásátt um að reyna að hafa gott samband sín á milli, þar sem þau áttu von á barni.  Hafi þau ákveðið að gera samning þess efnis að þau hefðu sameiginlega forsjá er stefnda gekk með barnið.  Þetta samkomulag hafi verið skriflega staðfest með samningi dagsettum 7. september 2001.  Þar sem stefnandi hafi ekki verið viss um að hann væri faðir barnsins hafi hann krafist að úr faðerninu yrði skorið með DNA rannsókn.  Leiddi sú rannsókn í ljós það að stefnandi var faðirinn.

Stefnda fæddi barnið [...] 2001 á [...] og hafi stefnandi verið viðstaddur fæðinguna.  Næstu verslunarmannahelgi þegar barnið var u.þ.b. þriggja vikna gamalt hafi stefnandi verið með barnið að beiðni stefndu.  Aðiljar hafi gert með sér samkomulag, 7. september 2001, um að stefnandi taki barnið frá þeim degi og hefði það í óákveðinn tíma.  Hafi barnið verið hjá honum fram í miðjan október það ár, þegar stefnda krafðist þess að fá barnið aftur.  Hafi stefnandi farið með barnið til [...] í ungbarnaeftirlit, en félagsmálayfirvöld á [...], svo og lögreglan þar höfðu samband við stefnanda þar sem stefnda hafði krafist þess að hann skilaði barninu.  Er þetta skeði hafi stefnda tjáð stefnanda að hann væri ekki faðir barnsins.  Í kjölfar þess hafi stefnandi ekki fengið að hitta barnið frá miðjum október þar til í byrjun desember 2001.  Í janúar 2002 hafi stefnandi gengist við faðerni barnsins að undangenginni DNA rannsókn og eftir það hafi stefnandi verið mikið með barnið og hafi ávallt séð um að sækja það og skila.

Stefnda hafi síðan tekið upp sambúð með manni í [...] og verið búsett þar og hafi stefnandi átt erfitt með að rækja umgengnisskyldur við barnið vegna aðstæðna stefndu.  Uppúr þessari sambúð stefndu hafi slitnað um mánðarmótin júní-júlí 2002 og eftir það hafi stefnandi umgengist dóttur sína mikið og hún jafnvel dvalið hjá honum vikum saman.

Stefnda búi nú á [...] með nýjum sambýlismanni og hafi lítið sem ekkert unnið undanfarin misseri og aðallega verið á atvinnuleysisbótum.  Hins vegar sé stefnandi sjómaður á [...], sé hann einn eigenda að [...] sem sé útgerðarfyrirtæki.  Hann hafi fastar og stöðugar tekjur og eigi eigið húsnæði á [...].  Foreldrar hans búi á [...] og njóti hann náins samneytis við þau og hafi allan stuðning þeirra.

Málsástæður og lagarök stefnanda.

Stefnandi byggir kröfu sína á 34. gr. laga nr. 20, 1992.  Byggir hann fyrst og fremst á því að hagsmunir barnsins krefjist þess að það verði í umsjá stefnanda og í hans forsjá.  Telur stefnandi sig hæfari í alla staði til þess að hafa forsjána með hendi.  Telur hann stefndu ekki færa um að annast uppeldi barnsins jafnvel og hann, skapgerðarbrestir stefndu, fjárhagslegir erfiðleikar hennar, rótleysi og ístöðuleysi leiði til þess að stefnda geta ekki búið barninu heppilegt uppeldisumhverfi.  Þá sé ljóst að ekki sé gott fyrir barnið, sem þarfnist stöðugleika, að stefnda virðist skipta oft um sambýlismenn, svo og hafi hún ekki verið í reglulegri launavinnu.

Stefndandi geti á hinn bóginn búið barninu ákjósanlegar uppeldisaðstæður á [...], í eigin húsi, þar sem barnið hafi eigið herbergi.  Hann hafi umgengist barnið óvanalega mikið og aldrei vikist undan því að taka barnið, bæði eftir samkomulagi við stefndu og eins þegar stefnda hafi óvænt krafist þess að hann tæki barnið þegar henni hentaði.  Vegna þessa sé barnið óvanalega hænt að stefnanda.  Þá njóti hann nálægðar við foreldra sína, þau C og D, sem hafi verið honum hjálpleg að annast barnið, en það sé afar tengt afa sínum og ömmu.

Stefnandi er sjómaður og rói á dagróðrarbát þannig að hann fari til vinnu sinnar um kl. 9:00 að morgni og sé kominn heim um kvöldmat.  Fái hann forsjána muni barnið verða í leikskóla á [...] og frá lokum leikskóla og þar til stefnandi komi heim í kvöldmat muni það dvelja hjá móður stefnanda svo og sé ljóst að stefnandi sé mun betur til þess fallinn til að virða og rækja umgengnisrétt barnsins.

Stefnda mótmælir málavaxtalýsingu stefnanda sem sé full af rangfærslum og villandi framsetningu.  Aðiljar hafi verið í sambandi um 6 mánaða skeið árið 2000.  Hafi þau búið saman frá september 2000 til janúar 2001 á [...] með þriggja vikna hléi í nóvember 2000, er stefnda flutti tímabundið burt vegna erfiðleika í sambandi þeirra.  Áður hafði stefnda tilkynnt stefnanda að þau ættu von á barni og hafi hann ekki tekið því vel og efast um að hann ætti barnið þrátt fyrir að getnaðartími hafi verið í október 2000.  Hafi barnið síðan fæðst [...] 2001 og hafi stefnda farið með lögbundna forsjá barnsins frá fæðingu þess.  Stefnandi hafi krafist DNA rannsóknar sem staðfesti að hann væri faðirinn og þann 23. janúar 2002 hafi hann gengist við faðerni barnsins og hafi farið sama dag fram á forsjá barnsins.  Því máli hafi ekki verið fylgt frekar eftir á þeim tíma.

Allt frá fæðingu barnsins hafi stefnda viljað stuðla að samvistum föður og barns og hafi ávallt verið tilbúin að koma til móts við kröfur stefnanda eftir því sem unnt var.  Að ósk stefnanda hafi aðiljar gert með sér skriflegt samkomulag 7. september 2001 um óákveðinn samvistartíma föður og barns þar til stefnandi kæmi til [...].  Hafi stefnda skrifað undir til þess að stefnandi gengist við barninu, en skjalið hafi verið einhliða samið af stefnanda.  Þann 15. október 2001 hafi stefnandi komið til [...] og hafi aðilar farið saman með barnið í ungbarnaskoðun.  Að skoðun lokinni hafi stefnandi ekið stefndu heim og hafi síðan ekið í burt með barnið og hafi stefnda þurft að fá aðstoð lögreglu og félagsmálayfirvalda til að fá barnið sitt aftur og hafi það tekist nokkrum dögum síðar.

Því er mótmælt að stefnda hafi tjáð stefnanda að hann væri ekki faðir barnsins.  Hann hafi haldið því sjálfur fram að hann væri ekki faðir, enda hafi hann farið fram á DNA rannsókn.  Eftir að hann fór fram á þá rannsókn hafi hann ekki óskað eftir að umgangast barnið.  Samkomulag hafi orðið um að barnið yrði hjá stefnanda um áramótin 2001-2002.  Þann 2. janúar 2002 hafi hann skyndilega birst og ekki sagst geta haft barnið lengur.  Síðan hafi hann ekki haft samband fyrr en um miðjan febrúar, þrátt fyrir að hafa viðurkennt faðernið 23. janúar og farið fram á forsjá þess.  Hafi hann ekkert látið af sér vita og stefnda frétt síðar að hann hafi verið í fríi erlendis.

Frá 23. febrúar 2002 hafi regluleg umgengni stefnanda og barns verið um aðra hverja helgi samkvæmt samkomulagi aðilja.  Þrátt fyrir það hafi stefnandi óskað að sýslumaður ákvarðaði um umgengni hans við barnið, en hafi ekki fylgt því frekar eftir að stefnda tjáði sig um kröfuna.

Málástæður stefndu eru þær að hún telur að hún eigi að fara með forsjá barnsins svo sem verið hafi frá fæðingu og telur að það samræmist best hagsmunum og þörfum barnsins.  Stefnda hafi séð um umönnun barnsins að meira og minna leyti frá fæðingu.  Hún hafi á hinn bóginn verið öll af vilja gerð til að koma til móts við óskir stefnanda varðandi samvistartíma og það þrátt fyrir dynti og kröfur stefnanda.  Hafi stefnda að mestu leyti séð ein um barnið frá fæðingu þess og þekki mjög vel þarfir þess og langanir.  Tengslin milli þeirra séu traust og góð og barnið tilfinningalega afar háð stefndu.  Hagsmunir barnsins séu best tryggðir með því að aðiljar séu sáttir og hjálpist að við uppeldið.  Við það hafi stefnda reynt að miða þar sem ljóst sé að deilur foreldra um forsjá bitni yfirleitt á börnunum.  Af þeim sökum hafi hún nær ávallt gefið eftir í samskiptum sínum við stefnanda varðandi barnið.  Hafi hún reynt að teygja sig eins langt og unnt hafi verið til að hlífa barninu við að verða bitbein þeirra.  Þrátt fyrir þessa viðleitni hafi stefnandi ekki sýnt neinn vilja til sátta og sýnt af sér óbilgirni og ósveigjanleika í samskiptum við stefndu.  Stefnda sé nú í sambúð og búi á [...] eftir að upp úr sambúð hennar slitnaði í [...].  Sú staðhæfing stefnanda að hún skipti oft um sambýlismenn sé órökstudd.  Vissulega sé það rétt að stefnda hafi átt í fjárhagslegum erfiðleikum sem stafi m.a. af því að hún hafi verið atvinnulaus um langan tíma.  Það hafi þó ekkert að gera með hæfi hennar sem móður og uppalanda.

Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að stefnda sé óhæf móðir svo og hafi hann heldur ekki sýnt fram á að breytingar- og forsjárskipan komi barninu betur eða tengsl hans við barnið séu meiri en milli móður og barns, sbr. 3. gr., 35. mgr. barnalaga nr. 20, 1992.  Þá er því mótmælt að aðstæður stefnanda til uppeldis séu betri.  Hann sé sjómaður og vinni mjög langan vinnudag.  Fráleitt sé að telja að barninu komi betur að vera hjá stefnanda sem hún sæi varla alla vikuna, en væri í pössun hjá öðrum, slíkt fyrirkomulag henti ekki svo ungu barni og skapi ekki þann stöðugleika sem stefnda telur að barnið þurfi.  Stefndu sé fyllilega treystandi til þess að stefnandi njóti venjulegrar umgengni.

Til lagaraka vísar stefnda til meginreglna barnalaga nr. 20, 1992, svo og barnalaga nr. 76, 2003.

Málskostnaðarkrafan er studd XXI. kafla laga nr. 91, 1991.

Verða nú raktir framburðir aðilja, vitna, svo og álit sérfróðra aðilja og einnig reifaðar frekari málsástæður aðilja eftir því sem ástæða þykir.

Lögmenn aðilja óskuðu þess 18. apríl 2003 að dómkvaddur yrði matsmaður til að meta hæfi aðilja til að fara með forsjána, þ.á.m. helstu persónueinkenni foreldra, tilfinningaástand og tengslahæfni, afstöðu foreldra til samvinnu sín á milli um umgengni við hitt foreldrið. Tengsl barns við nánustu umönnunaraðilja þ.á.m. sambúðaraðilja og fjölskyldur foreldra og áhrif hugsanlegra umhverfisbreytinga á barnið.

Á dómþingi þann 23. apríl 2003 var dómkvaddur Már V. Magnússon sálfræðingur og  skilaði hann matsgerð 22. janúar 2004.  Í matsgerðinni rekur hann þau atriði sem í matsbeiðninni eru tilgreind hér að framan.

Í áliti hans í lok matsgerðarinnar segir hann að niðurstöður athugunar sinnar bendi á all afgerandi hátt til þess að hvorugur aðiljinn geti talist sterkur uppeldisaðilji.  Þau eigi það sameginlegt að vera heldur óákveðin, heldur litlir gerendur í eigin aðstæðum og hafi tilhneigingu til þess að láta aðra taka ábyrgð fyrir sig.  Þetta séu nokkuð veikar hliðar fyrir uppalendur að hafa, þegar til þess er litið að góður uppalandi verði að hafa til að bera hæfni til að halda stabílt heimili til lengri tíma og verði að geta skipulagt nútíðina, með tilliti til þeirrar framtíðar sem hann vilji hafa og geta þannig skipulagt framtíð barnsins.  Þá verði að hafa til hliðsjónar spurninguna hvort hætta sé á óheppilegri hegðun sem hafa myndi neikvæð áhrif á uppeldisaðstæður og barnið.

Segir hann að svo virðist sem stefnanda hafi farnast betur í því að mæta ofangreindum veikleikum hjá sér en stefndu.  Þar kunni að ráða miklu ólíkar fjölskylduaðstæður og uppeldisumhverfi, stöðugleiki hafi greinilega verið mun meiri í lífi stefnanda, hann virðist alltaf hafa átt sína öruggu heimahöfn sem ekki virðist hafa verið raunin hjá stefndu, a.m.k. ekki í viðlíka mæli.  Þá hafi stefnandi einnig í gegnum tíðina tekið sér verkefni fyrir hendur sem séu til þess fallin að skjóta stoðum undir framtíðina, dæmi um þetta séu sú menntun og starfsréttindi sem hann hefur aflað sér og endurbygging íbúðarhúss hans á [...], en stefnandi hefur lokið námi á öðru stigi í stýrimannaskóla og er sjókokkur.  Tilsvarandi sé lítt hjá stefndu til þessa, ef undan sé skilið meirapróf ökutækja, sem hún hafi lokið á haustdögum 2003.

Þá bendi niðurstöður skýrt til þess að meiri líkur séu á óheppilegri hegðun hjá stefndu, sem mundi hafa neikvæð áhrif á uppeldisaðstæður barnsins.  Þessa ályktun byggir hann á sögu þeirra annars vegar og hins vegar á þeirri samsvörun sem sjá megi á milli sögu þeirra og prófniðurstaðna.

Út frá því sem að hér er rakið, er niðurstaða hans sú að til lengri tíma litið verði það barninu farsælla og hagsmunum þess betur borgið í forsjá stefnanda en stefndu og þeir hagsmunir vegi þyngra en hugsanlegir tímabundnir erfiðleikar sem kynnu að verða við aðlögun að heimili stefnanda og fjölskyldu hans.  Erfiðleikar vegna umhverfisbreytinga séu hugsanlegir í þessu sambandi en ráðist að afgerandi leyti af því hvernig barnið yrði undir þær búið og staðið að flutningi þessu frá stefndu til stefnanda, ef sú yrði niðurstaðan.

Matsgerð þessa staðfesti Már V. Magnússon sálfræðingur fyrir dómi.

Varðandi persónuleikagerð aðilja í þeim sálfræðiprófum, sem lögð voru fyrir þau, staðfesti hann að hvorugur aðilji færi yfir klínisk viðmiðunarmörk og ekki væri um að ræða neitt sjúklegt, ekki um neina sjúklega mynd sem þau gæfu af aðiljum.  Taldi hann báða aðilja vera veika uppeldisaðilja, taldi hann stefnanda hæfan en stefndu á mörkunum að vera hæf.

Í tilefni þessarar matsgerðar Más V. Magnússonar sálfræðings óskaði lögmaður eftir endurmati á matsgerð þessari og voru þeir Ingþór Bjarnason sálfræðingur og dr. Rúnar Helgi Andrason sálfræðingur, dómkvaddir þann 10. mars 2004.  Var óskað að matsmenn svöruðu þeim sömu spurningum og beint hafði verið til Más V. Magnússonar sálfræðings.

Skiluðu þeir matsgerðinni til dómsins 14. júní 2004.  Er í matsgerð þeirra rækilega tíunduð viðtöl og heimsóknir til aðilja, svo og niðurstöður úr sálfræðilegum prófunum og draga þeir saman í lok matsgerðarinnar niðurstöður og álit sem byggðar eru á upplýsingum sem að fengnar voru úr viðtölum, heimsóknum á heimili og sálfræðilegum athugunum þeirra.

Um hæfi aðilja til að fara með forsjá barnsins segja þeir að eftir athugun á aðstæðum og niðurstöðum sálfræðilegra prófa telja þeir báða aðilja hæfa til að fara með forsjána.  Aðstæður séu góðar hjá báðum, hvað varðar húsnæðismál og aðgengi að félagslegri þjónustu, svo sem leikskóla.  Aðstæður stefnanda varðandi fjárhagslega stöðu, stuðning og liðsinni ættingja verði þó að teljast mun betri en hjá stefndu.  Þá hafi hann mun skýrari áætlanir varðandi framtíðina og auðveldara að sjá fyrir sér stöðuleika í umhverfi hans heldur en hjá stefndu.

Báðir aðiljar hafi komið vel út úr greindarmati og sé ljóst að vitsmunalegar forsendur þeirra beggja séu með ágætum.

Í persónuleikaprófi birtist nokkuð heilsteypt mynd af þeim báðum og hvorugur aðilji á við geðröskun eða röskun á persónuleika að stríða.  Hins vegar komi fram sterkar vísbendingar um erfiðleika í persónugerð stefndu í mati þeirra, sem að hafi verið í góðu samræmi við fyrra mat.  Virðist sem hún sé fremur tortryggin á umhverfi sitt og telji að aðrir vilji gera á sinn hlut.  Hún sjái hlutina nokkuð út frá sínum sjónarhóli og eigi erfitt með að setja sig í spor annarra.  Fyrir vikið eigi hún það til að vera ósveigjanleg í samskiptum og fara nokkuð eftir eigin höfði.

Stefnandi hafi komið betur út úr persónuleikaprófi en þó megi sjá ákveðinn stífleika í persónugerð hans og eigi hann það til að vera langrækinn, sennilega eigi þessir persónuleikaþættir þeirra beggja þátt í hvað erfiðlega hefur gengið fyrir þau tvö að annast um barnið í sátt og samlyndi.

Að því er varðar afstöðu foreldranna til samvinnu sín á milli komi fram í viðtölum við báða aðilja að góður vilji sé til samvinnu um umgengni, en athugun þeirra sýnir þó að stutt sé í misklíð, ásakanir og misskilning á milli þeirra um málefni barnsins.  Þau hafi ekki borið gæfu til að treysta hvort öðru og sættast á lausnir um hvernig leysa skuli úr ágreiningsmálum sem upp hafa komið.  Þau hafi beint og óbeint haft tilhneigingu til að toga sitt á hvað í barnið og sé brýnt, ekki síst þegar horft sé til stöðu og vellíðunar barnsins í framtíðinni, að sátt komist á um tilhögun umgengninnar hvar sem búsetan verður ákveðin.

Að því er varðar tengsl barnsins við nánustu umönnunaraðilja þá hafi tengslin verið skoðuð með vettvangsathugun á heimilum beggja, á heimili föðurforeldra og tveim leikskólum.  Ljóst sé að barnið sýni mjög eðlileg og aldurssamsvarandi tilfinningaleg viðbrögð og hafi tengst báðum foreldrum nánum og sterkum tilfinningaböndum.  Sækist hún eftir miklu samneyti við báða foreldra og fái ríkulega tilfinningalega svörun frá þeim báðum.  Jafnframt tengist hún öðrum umönnunar-aðiljum mjög vel og er þeim kær og séu þeir helstir, föðuramma og -afi og sambýlismaður móður.  Í leikskólanum verði ekki annað séð en að barnið uni sér mjög vel og tengist bæði börnum og fullorðnum.  Hún hafi sýnilega góða aðlögunarhæfni, sé opin í tengslum og yfirleitt vellíðunarleg þar sem að hún sé.

Varðandi áhrif hugsanlegra umhverfisbreytinga á barnið telja þeir að breyting á aðalbúsetu barnsins frá móður til föður muni ekki hafa skaðvænleg áhrif.  Hún sé vel tengd báðum foreldrum, svo og öðrum umönnunaraðiljum og hafi því sterkt vígi á báðum stöðum.  Persónugerð hennar sé með þeim hætti að hún eigi auðvelt með að aðlagast nýjum aðstæðum og tengjast umhverfi sínu.  Þó sé mikilvægt að henni verði tryggð rúm umgengni við það foreldri sem ekki hafi forsjána, þannig að tengslin viðhaldist áfram með eðlilegum hætti.

Í lok matsgerðarinnar segir, að eins og áður greinir þá teljist báðir aðiljar hæfir til að fara með forsjána.  Barnið tengist þeim báðum sterkt og helstu umönnunar-aðiljum, félagslegar aðstæður beggja séu ásættanlegar, en talsvert stöðugri og vænni til framtíðar hjá stefnanda.  Þá séu ýmsir persónuleikaþættir heppilegri í fari stefnanda en stefndu og byggist það mat á sálfræðilegum prófum, munnlegum upplýsingum frá ýmsum aðiljum sem og persónusögu beggja aðilja.  Það sé því mat þeirra að mæla með því að stefnanda verði falin forsjá barnsins, en um leið að það verði tryggt eftir föngum að það njóti rúmrar og öruggar umgengni við móður.  Sé þetta í samræmi við mat Más V. Magnússonar, enda hafi engin gögn fengist við athugun þeirra sem að rýrðu niðurstöðu hans.

Fyrir dómi staðfesti dr. Rúnar Helgi Andrason sálfræðingur skýrslu sína, sagði hann báða aðilja hæfa sem forsjáraðilja og stefndu alls ekki óhæfa sem móður og hagsmunum barnsins væri ekki stefnt í neina hættu þó svo að forsjáin væri hjá stefndu.  Barnið væri í góðu atlæti hjá stefndu, en taldi hagsmunum þess betur borgið hjá stefnanda.

Ingþór Bjarnason, sálfræðingur, staðfesti matsgerð sína.  Sagði hann báða aðilja hæfa uppalendur, en meiri stöðugleiki væri hjá stefnanda og taldi hann hagsmunum barnsins betur borgið hjá honum en stefndu.  Barnið hafi komið mjög vel fyrir og sama mat hafi komið fram hjá leikskólakennurum.  Meiri stöðugleiki ríkti hjá stefnanda, en barninu ekki nein hætta búin, þó svo að forsjáin væri áfram hjá stefndu og ekkert knúði á um að breyta til með forsjána.

Fyrir dómi kvaðst stefnandi vera búinn að byggja sér mjög gott heimili á [...], einnig ætti hann 90 m² íbúð í Reykjavík.  Væri hann skipstjóri hjá fjölskylduútgerð sinni og kominn í land um kl. 17:00.  Hann upplýsti að aðiljar hefðu gert samning í lok júlí s.l. um umgengi, þannig að hann fengi barnið kl. 18:00 á föstudegi til kl. 18:00 á sunnudegi, sækti hann og skilaði barninu og hefði samkomulag þetta verið efnt.

Stefnda, kvaðst vinna sem vörubílsstjóri og vinnuvélstjóri og vinna frá kl. 7:30 til kl. 17:00.  Hún lýsti samskiptum sínum við stefnanda varðandi umgengni við barnið þar sem hann vildi annað hvort allt eða ekkert.  Stefnda kannaðist ekki við að sambýlismaður sinn hefði lagt hendur á barnið.  Hún sagði að það hefði reynt mjög á sig er hún var ein með tvö smábörn, A og Z og hafi hún því leitað til barnsföður síns B vegna þessa og A verið hjá honum, þó svo að þau hefðu sameiginlega forsjá.  Hafi hún verið í sambúð með E í rúm 2 ár, fyrir utan einn og hálfan mánuð sem þau fluttu í sundur í fyrrasumar.

Fyrir dóminn komu sem vitni foreldrar stefnanda, C og D,  foreldrar stefndu, F og G og H sambýliskona föður stefndu, leikskólakennararnir I og J, sambýlismaður stefndu, E, B barnsfaðir stefndu,  K, vinkona stefnanda, L, vinkona stefndu, M, hálfsystir stefndu og N, en eiginkona hans er föðursystir stefndu og bjó stefnda hjá þeim hjónum.

Fram kom hjá ættingjum stefndu að matsmennirnir höfðu ekki haft neitt samband við þá er þeir unnu að matsgerðum sínum, svo og að samband stefndu og þeirra hefði batnað mjög á síðasta einu og hálfu til tveimur árum og hefði stefnda fullan stuðning ættingja sinna.  Það sama kom fram hjá foreldrum stefnanda, að hann ætti hjá þeim fullan stuðning.

Lögmaður stefnda bendir á að samkvæmt niðurstöðu matsmannanna séu báðir aðiljar hæfir til að fara með forsjá barnsins, en bendir á þann galla á matsgerðinni að ekkert samband hafi verið haft við ættingja stefndu þegar kannað hafi verið tengslanet aðilja.  Fram komi að barninu líði mjög vel við núverandi aðstæður og þroskist eðlilega og þó svo að félagsleg aðstaða aðilja sé misjöfn þá verði að líta til þess að stefnda sé mun yngri en stefnandi, sem hafi haft mun lengri tíma til að koma sér fyrir.  Hin félagslega staða stefnanda sé ekki eins sterk og komi fram í matsgerðinni, um sé að ræða gjaldþrota útgerðarfyrirtæki og faðir stefnanda sé hættur sjósókn vegna heilsubrests og foreldrar stefnanda aldrað fólk.  Í ljósi þessa megi þá spyrja hvar stöðugleikinn sé hjá stefnanda.  Engin hætta sé fyrir barnið verði það áfram hjá stefndu, ekkert knýi á um að breyta forsjánni. 

Hér verði til þess að líta að stefnda hafi haft frumforsjá barnsins frá fæðingu samkvæmt 2. mgr. 30. gr. barnalaga nr. 20, 1992 og samkvæmt 3. mgr. 35. gr. sömu laga þá sé hægt að breyta þeirri forsjárskipan þegar um sé að ræða breyttar aðstæður og með tilliti til þarfa barnsins.  Ákvæði þetta verði að skýra þröngt þannig að tryggt sé að sem minnstar breytingar verði á forsjá barnsins að öllum jafnaði og í greinargerð barnalaga nr. 20, 1992 segi um 35. gr. að varlega beri að fara í breytingar þar sem barni sé jafnaðarlega fyrir bestu að sem minnstar breytingar séu gerðar á högum þess, dvalarstað og félagslegu umhverfi.

 Samkvæmt þessu beri því að skýra heimild til að breyta forsjárskipan þröngt og í þessu felist að almennt skuli stuðla að stöðugleika um forsjá barns og að breytingar á högum aðila þurfi að vera verulegar og ætla megi að þær séu til lengri tíma og að augljóst verði að breytingarnar samræmist hag og þörfum barnsins.  Við beitingu þessara sjónarmiða þá beri að hafna kröfum stefnanda.

Lögmaður stefnanda telur að leysa eigi úr ágreiningi aðila með vísan til 35. gr. barnalaga nr. 20, 1992 og telur ótvírætt að niðurstöður matsgerðar hnígi í þá átt að dæma eigi stefnanda forsjána.

Álit dómsins.

Eins og fram kemur í matsgerð þeirra Ingþórs Bjarnasonar og dr. Rúnars Helga Andrasonar telja þeir báða aðila hæfa til að fara með forsjána.  Aðstæður séu góðar hjá báðum hvað varðar húsnæðismál og aðgengi að félagslegri þjónustu svo og leikskóla.  Þá koma báðir vel út úr greindarmati og vitsmunalegar forsendur beggja ágætar.  Barnið sýni mjög eðlileg og aldurssamsvarandi tilfinningaleg viðbrögð og hafi tengst báðum foreldrum nánum og sterkum tilfinningaböndum.  Sækist hún eftir miklu samneyti við báða foreldra og fái ríkulega tilfinningasvörun frá þeim báðum.  Hún hafi sýnilega góða aðlögunarhæfni, sé opin í tengslum og yfirleitt vellíðurnarleg þar sem hún sé.  Það er þó mat þeirra að mæla með að stefnanda verði falin forsjá, en um leið að tryggt verði eftir föngum að barnið njóti rúmrar og öruggrar umgengni við stefndu.

Ingþór Bjarnason bar að barnið hefði komið mjög vel fyrir og sama mat hefði komið fram hjá leikskólakennurum.  Meiri stöðugleiki ríkti hjá stefnanda en barninu ekki nein hætta búin þó svo að forsjáin væri hjá stefndu og ekkert knúði á um að breyta til með forsjána.  Á sama veg bar dr. Rúnar Helgi Andrason efnislega hér fyrir dómi.  Er þetta allt önnur mynd en fram kemur hjá Má V. Magnússyni, sálfræðingi, sem rakið er hér að framan. 

Dómurinn fellst á þá málsástæðu stefndu, sem réttilega er á bent, að matsmenn könnuðu ekki tengsl stefndu og fjölskyldu hennar eins og rakið er hér að framan og fram kom við aðalmeðferð málsins.  Eins og hér að framan er rakið er ekki annað upplýst í málinu en að barnið búi við gott atlæti, þroskist eðlilega og sé tengt báðum aðilum sterkum tilfinningaböndum.

Dómurinn fellst á þá málsástæðu stefndu að hér beri að líta til þess að forsjá barnsins hefur frá upphafi verið í höndum stefndu, sbr. 2. mgr. 30. gr. barnalaga nr. 20, 1992 og þó svo að matsmenn telji forsjána betur komna hjá stefnanda til lengri tíma litið ber að líta til annmarka þess sem á matsgerðinni er svo og þess að ekkert er í málinu fram komið sem sýni að stefnda sé vanhæf sem uppalandi eða nokkuð knýi á um það að forsjárskipuninni verði breytt.  Ber dóminum þá að líta til þeirrar lögskýringareglu sem fram kemur í greinargerð með 35. gr. barnalaga nr. 20, 1992 að ákvæði þetta skuli skýra þröngt er breyta skuli forsjá barns. 

Með vísan til þess sem að framan er rakið er stefnda sýknuð af kröfum stefnanda og er fallist á að hún fari áfram með forsjá barnsins Z. 

Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður, en málflutningsþóknun lögmanns stefndu, Berglindar Svavarsdóttur hdl., kr. 538.050 án virðisaukaskatts, auk útlagðs kostnaðar kr. 81.840, eða samtals kr. 771.763 með virðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði svo og útlagður kostnaður vegna sálfræðimata, samtals kr. 838.819, greiðast úr ríkissjóði með vísan til 3. mgr. 60. gr. barnalaga nr. 30, 1992.

Dóm þennan kveður upp Ásgeir Pétur Ásgeirsson héraðsdómari.

D Ó M S O R Ð:

Stefnda, K, er sýknuð af kröfum stefnanda, M.

Stefnda, K, fari með forsjá barnsins Z, [kt.].

Málskostnaður fellur niður.

Málskostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málflutningslaun og útlagður kostnaður lögmanns stefndu, Berglindar Svavarsdóttur hdl., samtals kr. 771.763.