Fimmtudaginn 24. september 2015.
Nr. 180/2015.	A (Haukur Örn Birgisson hrl.) gegn Barnaverndarnefnd Reykjavíkur (Kristbjörg Stephensen hrl.)

Börn. Forsjársvipting. Gjafsókn.

Barnaverndarnefnd R krafðist þess að A yrði svipt forsjá dóttur sinnar. Talið var að A hefði takmarkað innsæi í þarfir barnsins og kæmi það í veg fyrir að samvinna næðist við hana um nauðsynlegar úrbætur svo hún gæti veitt barninu viðeigandi uppeldi. Barnið hefði í eitt og hálft ár verið vistað hjá ömmu sinni og afa og mætti ráða af umsögnum frá leikskóla þess að það hefði sýnt mikla framför eftir að það fór til þeirrar dvalar. Mæltu hagsmunir barnsins því eindregið til þess að högum þess yrði ekki raskað. Var fallist á með héraðsdómi, sem skipaður var tveimur sérfróðum meðdómsmönnum, að þroska barnsins væri hætta búin sökum þess að A væri vanæf til að fara með forsjána, sbr. d. lið 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Að virtum málsatvikum þótti einnig nægilega leitt í ljós að öðrum og vægari úrræðum yrði ekki beitt til úrbóta, sbr. 2. mgr. sömu greinar. Staðfesti Hæstiréttur því niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um að A yrði svipt forsjá dóttur sinnar.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. mars 2015. Hún krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms.

I

Áfrýjandi eignaðist dóttur sína, B, [...] 2010, og fór ein með forsjá hennar. Svo sem greinir í hinum áfrýjaða dómi hafa barnaverndaryfirvöld haft afskipti af högum telpunnar frá fæðingu, en þeim barst tilkynning um málefni hennar [...] 2011 frá kvennadeild Landspítalans, þar sem fram komu efasemdir um hæfni áfrýjanda til að annast barnið. Upphaflega var málið til meðferðar hjá barnaverndarnefnd [...], en stefndi tók við því [...] 2011 eftir að áfrýjandi fluttist til Reykjavíkur. Stúlkan hefur tvívegis dvalið á vistheimili á vegum stefnda. Í fyrra sinnið frá 27. ágúst til 31. október 2011 og í það síðara frá 19. september til 19. október 2012. Frá 2. apríl 2014 hefur stúlkan verið vistuð hjá afa og ömmu sinni í föðurætt. Málavöxtum er nánar lýst í héraðsdómi.

Að ósk stefnda gekkst áfrýjandi undir mat hjá D, sálfræðingi, haustið 2011. Í skýrslu hans 20. október það ár kom fram að áfrýjandi væri í lágu meðallagi í greind „með sérstaka veikleika í almennum skilningi, munnlegri-, verklegri- og sjónrænni rökhugsun (skilja samhengi hlutanna) og almennri félagslegri dómgreind.“ Þá bentu persónuleikapróf til þess að hún væri lokuð, fáskiptin, tortryggin og viðkvæm. Aftur á móti væri hún í tilfinningalegu jafnvægi og ekki vansæl eða þunglynd. Þótt sálfræðingurinn hefði talið forsjárhæfni áfrýjanda og getuna til að mynda tengsl við barnið skerta þá yrði að horfa til þess að hún hefði sýnt talsverðar framfarir eftir að hún kom á vistheimili stefnda og dvaldi þar með barninu í greiningar- og kennsluvistun. Taldi sálfræðingurinn því að áfrýjandi hefði nægjanlega hæfni til að sinna barninu á eigin vegum en með bæði reglulegum stuðningi og eftirliti barnaverndaryfirvalda. Helstu áhættuþættir varðandi getu áfrýjanda til að annast barnið væru erfið samskipti við barnsföður og einnig slæm áhrif móður áfrýjanda á bæði uppeldið og samvinnu áfrýjanda við annað fólk og barnaverndaryfirvöld.

Í kjölfar þess að stúlkan var vistuð hjá afa sínum og ömmu vorið 2014 var sama sálfræðingi falið að gera nýtt mat á áfrýjanda. Í skýrslu hans 7. júlí það ár kom fram að hegðun hennar frá síðasta mati staðfesti fyrri greiningu um alvarlega persónuleikaröskun sem og erfiðleika í almennum skilningi og dómgreind. Einnig sagði að áfrýjandi hefði undarlegar og neikvæðar hugmyndir um fólk og virtist eiga mjög erfitt með að treysta fyrirætlunum þess. Hún hefði sterka tilhneigingu til að einangra sig og um leið dóttur sína. Taldi sálfræðingurinn að hegðun hennar gagnvart starfsfólki leikskóla og stefnda væri mjög lýsandi fyrir hennar persónuleikavanda. Um tengsl áfrýjanda og dóttur hennar sagði að áfrýjandi ætti í erfiðleikum með tengslamyndun, ekki bara gagnvart dóttur sinni heldur fólki almennt. Jafnframt staðfesti sálfræðingurinn fyrra mat sitt um að tengslamyndun áfrýjanda við dóttur sína væri skert. Þá kom fram að áfrýjandi ætti mjög erfitt með að setja sig í spor barnsins. Um hæfni áfrýjanda til að fara með forsjána vísaði sálfræðingurinn til þess að árangur sem hún hefði náð á vistheimili stefnda hefði ekki varað í lengri tíma. Hún virtist setja eigin þarfir ofar hagsmunum telpunnar og sýni verulega skerta hæfni til að aðgreina eigin tilfinningar frá tilfinningum dóttur sinnar. Geta hennar til samvinnu hefði einnig verið slök og versnað með árunum. Að þessu virtu taldi sálfræðingurinn áfrýjanda ekki hafa næga hæfni til að fara með forsjána og töluverða hættu á að hún hefði neikvæð áhrif á þroska barnsins með því að einangra það og ala á neikvæðum hugmyndum um lífið og tilveruna. Einnig taldi sálfræðingurinn að geta áfrýjanda til að sinna daglegri umönnun dóttur sinnar væri verulega skert. Um stuðning fyrir áfrýjanda taldi sálfræðingurinn að hún þyrfti langa og sérhæfða meðferð. Slík meðferð hefði þó ekki sýnt nægjanlega góðan árangur í rannsóknum. Meðferðin gæti tekið mörg ár og væri alveg óvíst hvort hún gagnaðist áfrýjanda við að fara með forsjána.

Undir rekstri málsins í héraði var E, sálfræðingur, dómkvaddur til að meta forsjáhæfni áfrýjanda. Í matsgerð hans 8. desember 2014 kom fram að áfrýjandi hefði þroskast og styrkst andlega og líkamlega frá því á árinu 2011. Samkvæmt greindarprófi hefði almennur skilningur hennar aukist síðan þá úr lágu meðaltali í meðaltal. Þótt margt hafi tekist vel hætti henni til að ofmeta sig í foreldrahlutverkinu og vanmeta mikilvægi þess stuðnings sem hún hefði fengið, en sá stuðningur væri nauðsynlegur ef hún ætti að halda forsjánni. Taldi matsmaðurinn að áfrýjanda hefði gengið erfiðlega að halda uppi góðu samstarfi við stuðningsfólk. Hana skorti innsæi í eigin bresti og hún verið óviljug að þiggja aðstoð er bauðst, sem hefði mögulega getað styrkt hana bæði persónulega og sem uppalanda. Einnig taldi matsmaðurinn athugun sína benda til að félagsfærni áfrýjanda væri takmörkuð. Henni hætti til fljótfærni, stífni og óyfirvegaðra ákvarðana, sem reynt hefði á þolrif fagfólks og dregið úr tiltrú á henni sem foreldri. Í því sambandi tiltók matsmaðurinn að áfrýjandi hefði ekki verið til samstarfs þegar dvöl og framkoma móður hennar á heimilinu hindraði að tilsjónarkona gæti sinnt barninu. Einnig taldi matsmaðurinn að í framkomu áfrýjanda, sem bitnað hefði á barninu, hefðu birst persónubrestir eins og sjálfsréttvísi, ýgi og hvatvísi án þess að hún áttaði sig á því en það auki á efasemdir um hæfi hennar sem uppalanda. Þá taldi matsmaðurinn að áfrýjandi hefði vanmetið mikilvægi þess að barnið tengdist félagslega og ætti samskipti við jafnaldra. Í niðurlagi matsgerðarinnar sagði að hæfni áfrýjanda til að fara með forsjána væri skert. Matsmaðurinn taldi þó ekki útilokað að hún gæti haft forsjána ef hún léti af andstöðu sinni við barnaverndaryfirvöld og tæki upp fullt samstarf um umönnun barnsins. Forsenda þess væri að hún sæi að sér og ynni á persónubrestum sínum í sálfræðiviðtölum. Taldi matsmaðurinn áfrýjanda ekki geta annast barnið nema með verulegum faglegum stuðningi, en hann væri ekki hægt að veita nema hún væri viljug og til fulls samstarfs.

Í umsögn frá leikskóla barnsins 28. febrúar 2014, þegar það var í umsjá áfrýjanda, kom fram að umhirða og aðbúnaður barnsins væri í lagi. Einnig sagði að stúlkan mætti vel og tímanlega og væri vel stödd félagslega. Samskipti við áfrýjanda gengju ágætlega en hún segði lítið af fyrra bragði. Jafnframt tæki hún við ráðum og leiðbeiningum en það hefði þó að einu leyti ekki gengið eftir. Rætt hefði verið við áfrýjanda um að fara með stúlkuna til læknis til að kanna hugsanlega sýkingu en það hefði ekki verið gert þrátt fyrir ítrekuð tilmæli. Eftir að barnið var vistað hjá afa sínum og ömmu var aflað umsagnar leikskóla þess 15. maí 2014, en þar sagði að stúlkan væri glaðlegri og opnari nú en hún var áður og talaði meira við starfsfólk skólans. Einnig hefði raddbeiting hennar og fas breyst þannig að meiri blæbrigða gætti í samskiptum, en áður hefði hún verið frekar eintóna. Í umsögn leikskólans 1. september 2014 sagði að aðbúnaður stúlkunnar væri til fyrirmyndar. Jafnframt kom fram að kennarar stúlkunnar teldu mikinn mun á tjáningu hennar eftir að hún fór til afa síns og ömmu, hún væri opnari, virkari og glaðari í samræðum og samskiptum við börn og fullorðna. Þá sagði í umsögn leikskóla 16. janúar 2015 að starfsfólk skólans hefði á síðustu mánuðum tekið eftir miklum framförum hjá stúlkunni og hvað hún væri örugg og glöð.

II

Eins og áður greinir hafa barnaverndaryfirvöld haft afskipti af áfrýjanda og dóttur hennar allt frá fæðingu, en hún er nú á fimmta ári. Hefur telpan verið vistuð hjá afa sínum og ömmu í föðurætt frá 2. apríl 2014, en þá var hún ríflega þriggja ára að aldri. Stefndi krefst þess að áfrýjandi verði svipt forsjá barnsins á grundvelli a. og d. liðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, enda sé ekki unnt að beita öðrum og vægari úrræðum til úrbóta eða slíkar aðgerðir hafa verið reyndar án viðunandi árangurs, sbr. 2. mgr. sömu greinar.

Í fyrrgreindu mati sálfræðings 7. júlí 2014 á áfrýjanda er komist að þeirri niðurstöðu að hún hafi ekki næga hæfni til að fara með forsjána og að velferð barnsins og þroski sé ekki tryggður í umsjá hennar. Í áðurgreindri matsgerð dómkvadds manns 8. desember sama ár er jafnframt komist að þeirri niðurstöðu að forsjárhæfni áfrýjanda sé skert, en þó ekki talið útilokað að hún fari með forsjá barnsins ef hún láti af andstöðu sinni við barnaverndaryfirvöld og taki upp fullt samstarf um umönnun þess. Jafnframt taldi matsmaðurinn að áfrýjandi gæti ekki annast barnið nema með verulegum stuðningi en hann væri ekki hægt að veita gegn vilja hennar.

 Frá því mál þetta kom til kasta barnaverndaryfirvalda hafa verið gerðar ellefu áætlanir um meðferð máls á grundvelli 23. gr. barnaverndarlaga, en sú fyrsta var gerð 27. janúar 2011. Í þessum áætlunum var gert ráð fyrir fjölþættum stuðningi við áfrýjanda svo hún væri betur í stakk búin til að annast barnið. Fólst þetta meðal annars í reglulegri tilsjón, ráðgjöf fagfólks inni á heimili áfrýjanda og sálfræðiviðtölum fyrir hana. Einnig dvaldi barnið tvívegis á vistheimili á vegum stefnda og þar naut áfrýjandi ráðgjafar við uppeldið. Þrátt fyrir allan þennan stuðning við áfrýjanda hefur ekki tekist að fá hana til samvinnu um velferð barnsins nema um skamma hríð í senn. Þannig lauk samstarfi við hana í aðdraganda þess að barnið var tekið úr umráðum hennar 2. apríl 2014 með því að áfrýjandi hafði af tilefnislausu látið barnið hætta á leikskóla þvert á ráðleggingar fagfólks. Á sama tíma dvaldi móðir áfrýjanda á heimili barnsins en framkoma hennar í garð þeirra sem veita áttu áfrýjanda stuðning girti fyrir að hann yrði veittur á heimilinu. Þá var áfrýjandi ekki til samvinnu um að koma móður sinni af heimili barnsins en framkoma hennar skapaði slæmar aðstæður á heimili þess. Samkvæmt þessu hefur áfrýjandi hafnað samstarfi um að tryggja barninu þroskavænlegt uppeldi en þess í stað einangrað það við aðstæður sem fullvíst má telja að séu því skaðlegar. Að þessu virtu er ljóst að móðir hefur takmarkað innsæi í þarfir barnsins, en það hindrar að samvinna náist við hana um nauðsynlegar úrbætur svo hún geti veitt barninu viðunandi uppeldi. Hefur viðleitni stefnda um langa hríð til að fá áfrýjanda til slíks samstarfs ekki skilað viðhlítandi árangri.

Svo sem áður getur hefur barnið verið vistað hjá afa sínum og ömmu í eitt og hálft ár. Af umsögnum frá leikskóla verður ráðið að barnið hafi sýnt mikla framför eftir að það fór til þeirrar dvalar en þar býr stúlkan við góðar aðstæður. Mæla hagsmunir barnsins eindregið með að högum þess verði ekki raskað en við barnavernd gildir sú grundvallarregla að taka ber upp það ráð sem barni er fyrir bestu, sbr. 1. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga.

Samkvæmt öllu því sem hér hefur verið rakið verður fallist á það með héraðsdómi, sem skipaður var tveimur sérfróðum meðdómsmönnum, að fullvíst sé að þroska barnsins sé hætta búin sökum þess að áfrýjandi sé augljóslega vanhæf til að fara með forsjána, sbr. d. lið 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga. Að virtum málsatvikum er einnig nægjanlega leitt í ljós að öðrum og vægari úrræðum verður ekki beitt til úrbóta, sbr. 2. mgr. sömu greinar. Verður hinn áfrýjaði dómur því staðfestur.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti dæmist ekki, en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fer eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, A, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar 1.200.000 krónur.

Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 20. febrúar 2015.

Mál þetta var höfðað 26. september 2014, þingfest 29. sama mánaðar og tekið til dóms 11. febrúar sl. að loknum munnlegum málflutningi.

Stefnandi er barnaverndarnefnd Reykjavíkur, Ráðhúsi Reykjavíkur, Tjarnargötu 11, Reykjavík.

Stefnda er A, kt. [...], [...], [...].

Af hálfu stefnanda er þess krafist að stefnda verði svipt forsjá dóttur sinnar, B, kt. [...], sbr. a- og d-liði 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.

Stefnda krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi stefnanda eins og ekki væri um gjafsókn að ræða.

I.

Málsatvik

Mál þetta varðar telpu á fjórða aldursári, B, sem lýtur forsjá stefndu, A. Faðir telpunnar er C. Af gögnum málsins má ráða að afskipti barnaverndaryfirvalda af málefnum dóttur stefndu hafi byrjað þegar telpan var aðeins nokkurra daga gömul. Stuttu eftir fæðingu telpunnar, meðan stefnda lá þar enn inni i eftir fæðingu stúlkunnar, barst barnaverndaryfirvöldum tilkynning frá LSH þar sem lýst var áhyggjum af getu og færni stefndu til að annast telpuna. Stúlkan mun hafa verið vistuð hjá föðurömmu sinni eftir fæðingu, en fór síðar til stefndu sem var fyrst um sinn í sambúð með föður telpunnar. Eftir að þau slitu samvistum varð stefnda húsnæðislaus um tíma en fann sér að lokum húsaskjól í iðnaðarhúsnæði. Í kjölfar þessa mun stefnandi hafa farið að hafa bein afskipti af málinu. Gögn málsins benda til þess að samvinna milli stefnanda og stefndu hafi gengið erfiðlega, en stefnandi taldi að aðstæður barnsins væru óviðunandi. Með aðstoð lögreglu lét stefnandi sækja barnið í ágústmánuði 2011. Var það í kjölfarið vistað á Vistheimili barna, skv. 31. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Við þessar aðstæður samþykkti stefnda að gangast undir greiningar- og leiðbeiningarvistun þar. Stefnandi lýsir því svo að þótt leiðbeining hafi gengið ágætlega hafi enn verið til staðar áhyggjur af velferð barnsins „vegna innsæisleysis stefndu“ viðvíkjandi þörfum þess. Stefnda naut á þessu tímabili aðstoðar úrræðisins „Greining og ráðgjöf heim“, en ráða má af gögnum málsins að samvinna hafi gengið heldur treglega.

Í niðurstöðum forsjárhæfnismats sem unnið var af tveimur sálfræðingum á þessum tíma kemur m.a. fram að forsjárhæfni og tengslamyndun stefndu sé skert og að stefnda þurfi áfram bæði leiðsögn og eftirlit með barninu (dskj. 11 og 15). Einnig kemur fram að stefnda hafi sýnt talsverðar framfarir á meðan hún var með barnið á Vistheimili barna sem bendi til þess að hún hefði nægjanlega hæfni til að sinna dóttur sinni en bæði með reglulegum stuðningi og eftirliti barnaverndaryfirvalda. Svo er að sjá sem miðað hafi verið að auknum stuðningi við stefndu en að samvinnan hafi ekki gengið sem skyldi. Málið var lagt fyrir stefnanda í janúarmánuði 2012. Samþykkti stefnda þá að taka þátt í áðurnefndu úrræði, þ.e. „Greiningu og ráðgjöf heim“, auk þess sem hún samþykkti tilsjón á heimilið og að barnið sækti leikskóla. Ekki verður séð að þessar áætlanir hafi gengið fyllilega eftir og fór málið á ný til stefnanda í september 2012. Að þessu undangengnu úrskurðaði stefnandi á þá leið að telpan skyldi sækja leikskóla í sex mánuði og vera vistuð utan heimilis á vegum stefnanda í tvo mánuði. Aðstoð lögreglu þurfti til að framfylgja úrskurðinum og fór telpan á Vistheimili barna í kjölfarið. Stefnda mun hafa numið barnið á brott af heimilinu og var lögregla kölluð til í þeim tilgangi að flytja mæðgurnar aftur á vistheimilið. Í framhaldi af þessu tókst samvinna með aðilum um það að stefnda tæki við stuðningi og fór hún heim með barnið af vistheimilinu í októbermánuði 2012. Stefnda samþykkti jafnframt að barnið yrði á leikskóla, að hún tæki á móti greiningar- og ráðgjafarfulltrúa heim, auk þess að þiggja tilsjón og sálfræðiviðtöl (dskj. 22-40).

Frá hausti 2012 og fram til sumarmánaða 2013 virðist samvinna aðila hafa gengið nokkuð vel. Í lok þess tímabils tilkynnti hún fyrirhugaða för til [...] og kvaðst ekki vita hvenær hún kæmi til baka. Eftir þetta mun starfsmönnum stefnanda ekki hafa tekist að beita stuðningsúrræðum gagnvart stefndu. Í ársbyrjun 2014 bárust stefnanda þær upplýsingar frá leikskóla að vel gengi með telpuna. Hún stæði vel félagslega og væri ánægð. Í marsmánuði 2014 bárust stefnanda þær upplýsingar frá leikskóla að stefnda hefði sent þangað tölvupóst þar sem hún lýsti því yfir að hún vildi ekki hafa dóttur sína á leikskólanum þar sem þar ynni einstaklingur frá [...]. Í kjölfarið sagði stefnda upp leikskólaplássi telpunnar og tók hana af leikskólanum. Farið var á heimili stefndu til að reyna að ræða þetta við hana en lögregla var viðstödd til að gera það kleift, vegna veru móður stefndu á heimilinu. Í kjölfarið var sú tillaga borin fram að telpan yrði vistuð utan heimilis í tvo mánuði. Stefnda lýsti því yfir á fundi hjá stefnanda að hún yrði ekki til samvinnu um slíkt. Barnaverndarnefnd komst að þeirri niðurstöðu að búseta móður stefndu á heimilinu hefði skaðleg áhrif á uppeldisumhverfi barnsins. Nefndin taldi að forsaga málsins sýndi glöggt nauðsyn þess að styðja stefndu og dóttur hennar á grundvelli barnaverndarlaga. Mikilvægt væri að telpan nyti leikskólagöngu. Jafnframt var talið nauðsynlegt að stefnda gengist undir nýtt forsjárhæfnismat. Af hálfu stefnanda var úrskurðað um tveggja mánaða vistun telpunnar utan heimilis og fór telpan í vistun til föðurforeldra sinna. Úrskurðað var um umgengni 13. maí sl. og hefur umgengni síðan verið einu sinni í viku tvo tíma í senn undir eftirliti í húsnæði á vegum barnaverndaryfirvalda. Umgengni mun hafa gengið ágætlega.

Með úrskurði héraðsdóms Reykjavíkur 19. maí 2014 var staðfest niðurstaða stefnanda um vistun barnsins utan heimilis í tvo mánuði. Í niðurstöðum úrskurðar héraðsdóms kemur m.a. fram að fyrir dómi hafi stefnda borið að hún hefði leitað til hjúkrunarfræðings vegna gruns um þvagfærasýkingu hjá telpunni. Hafi hún fengið þær leiðbeiningar að koma með þvag til rannsóknar en stefnda hafði ekki vitað hvernig hún gæti komið þvagi í lítið glas. Þar að auki ætti hún í erfiðleikum með að gefa telpunni töflur ef þess þyrfti og því hafi hún ekkert gert í málinu (dskj. 99, bls. 12).

Með úrskurði héraðsdóms Reykjavíkur 18. júlí 2014 var fallist á að vistun telpunnar stæði til 1. október 2014 (dskj. 129). Úrskurður héraðsdóms Reykjavíkur var kærður til Hæstaréttar en var staðfestur með dómi réttarins þann 18. ágúst 2014 (dskj. 132).

Í málinu liggur fyrir skýrsla sálfræðingsins D sem dagsett er 7. júlí 2014, en þar er að finna nýtt forsjárhæfnismat hans vegna stefndu (dskj. 126). Niðurstaða skýrslunnar er sú að stefnda hafi ekki nauðsynlega og nægjanlega hæfni til að fara með forsjá dóttur sinnar. Í skýrslunni kemur fram að líkur séu á að stefnda einangri telpuna og hafi neikvæð áhrif á þroska hennar auk þess sem stefnda sýni innsæisleysi varðandi öryggi telpunnar og velferð. Látið er í ljós það álit að stefnda muni hleypa móður sinni á heimili sitt og draga verulega úr viðveru telpunnar á leikskóla eða jafnvel taka hana úr leikskóla. Lagt er til í skýrslunni að telpunni verði komið í varanlegt fóstur og velferð hennar þannig tryggð. Nefndur sálfræðingur greindi stefndu með hliðrunarpersónuleikaröskun og taldi að við slíku þyrfti sérhæfða langtímameðferð sem ekki væri öruggt að bæri árangur. Þá kemur fram í skýrslunni að þrátt fyrir að stefnda myndi þiggja tilsjón væri ólíklegt að það úrræði bætti forsjárhæfni hennar þar sem vandi stefndu sé persónuleikaröskun, viðhorfsvandi og almennur vandi hvað varðar lífssýn fremur en aðferðir við barnauppeldi.

Á fundi 9. september 2014 komst barnaverndarnefnd Reykjavíkur að þeirri niðurstöðu að stefnda væri ófær um að fara með forsjá dóttur sinnar og fól borgarlögmanni að krefjast þess fyrir héraðsdómi að stefnda yrði svipt forsjá dóttur sinnar  (dskj. 140 og 142).

Að beiðni stefndu var E sálfræðingur dómkvaddur til að meta forsjárhæfni hennar. Skilaði hann matsgerð sinni 8. desember 2014 og komst þar m.a. að þeirri niðurstöðu að hæfni stefndu til að fara með forsjá dóttur sinnar væri skert. Matsmaður taldi þó ekki útilokað að hún gæti farið með forsjá telpunnar ef hún léti af andstöðu sinni við barnavernd og tæki upp fullt samstarf um umönnun barnsins. Matsmaður lét þess einnig getið að þetta væri háð þeirri forsendu að stefnda sæi að sér og ynni á persónubrestum sínum í sálfræðiviðtölum. Matsmaður bætti auk þess við að hann teldi að stefnda gæti „ekki annast barnið nema með verulegum faglegum stuðningi. Slíkan stuðning er útilokað að veita nema að hún sé viljug og til fulls samstarfs“. Matsmaður gat í niðurstöðum sínum um „innsæisleysi í þarfir barnsins“.

Með bréfi innanríkisráðuneytisins 24. október 2014 var stefndu veitt gjafsóknarleyfi fyrir héraðsdómi.

II.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Af hálfu stefnanda er vísað til þess að málefni stefndu hafi verið til meðferðar hjá Barnavernd Reykjavíkur frá sumri 2011. Fyrir liggi 15 tilkynningar, 19 bókanir meðferðarfunda og 11 bókanir barnaverndarnefndar Reykjavíkur. Þvinga hafi þurft fram aðstoð við stefndu með því að leggja málefni telpunnar fyrir barnaverndarnefnd Reykjavíkur, þar sem stefnda hafi þá ýmist samþykkt þá aðstoð sem lögð var til eða barnaverndarnefnd Reykjavíkur úrskurðað um tilteknar aðgerðir. Fimm úrskurðir barnaverndarnefndar Reykjavíkur liggi fyrir vegna málsins. Einn skv. b-lið 1. mgr. 26. gr. barnaverndarlaga, vegna leikskólavistunar telpunnar, tveir skv. b-lið 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga vegna vistunar barnsins utan heimilis og tveir vegna umgengni stefndu við telpuna sbr. 74. gr. barnaverndarlaga. Þessu til viðbótar hafi neyðarráðstöfun samkvæmt 31. gr. barnaverndarlaga verið beitt í eitt skipti. Sú aðstoð sem stefnda hafi samþykkt að taka við hafi ekki borið árangur til lengri tíma og stefnda fljótt orðið afhuga því að þiggja stuðninginn.

Stefnandi telur að við alla meðferð máls stefndu hafi meðalhófs verið gætt og öll viðeigandi vægari úrræði reynd, sbr. 7. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga, án þess að þau hafi megnað að bæta forsjárhæfni stefndu og uppeldisaðstæður dóttur hennar í umsjá hennar. Stefnandi telur því ljóst, með hliðsjón af aðstæðum öllum og gögnum málsins, að daglegri umönnun, uppeldi og samskiptum stefndu og dóttur hennar sé alvarlega ábótavant með hliðsjón af aldri hennar og þroska, sbr. a-lið 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga, og fullvíst sé að líkamlegri eða andlegri heilsu telpunnar eða þroska hennar sé hætta búin sökum augljóss skorts á forsjárhæfni stefndu vegna persónuleikatruflana, sbr. d-lið 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga.

Með það fyrir augum að tryggja dóttur stefndu fullnægjandi vernd og umönnun, sbr. 1. mgr. 1. gr. barnaverndarlaga, telur stefnandi því nauðsynlegt að svipta stefndu forsjá hennar.

Stefnandi telur samkvæmt þessu ljóst að brýnir hagsmunir telpunnar mæli með því að hún sé ekki í forsjá stefndu og krefst stefnandi því dóms um það að stefnda verði svipt forsjá dóttur sinnar, sbr. a- og d-lið 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.

III.

Málsástæður og lagarök stefndu

Stefnda telur ekki lögmæt skilyrði fyrir hendi til að svipta hana forsjá yfir dóttur sinni. Þá telur stefnda forsjársviptingu andstæða hagsmunum dóttur sinnar auk þess sem beita megi öðrum og vægari úrræðum. Þannig fari forsjársvipting í bága við meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar og meginreglur barnaverndarlaga.

Stefnda byggir kröfu sína aðallega á því að skilyrði 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 séu ekki uppfyllt og því skorti lagaskilyrði fyrir því að svipta hana forsjá yfir dóttur sinni. Af stefnunni sem liggur fyrir í málinu megi ráða að stefnandi reisi kröfur sínar á a- og d-lið 1. mgr. 29. gr. laganna. Stefnda telur skilyrði þau sem talin eru upp í þessum stafliðum ákvæðisins ekki uppfyllt í málinu.

Náin tengsl séu á milli stefndu og dóttur hennar. Stefnda telur sig góða móður sem geti búið dóttur sinni gott heimili. Stefnda sé reglusöm, hafi hugsað vel um dóttur sína og ávallt séð til þess að hana vanhagi ekki um nokkurn hlut. Þá hafi stefnda sterkt stuðningsnet og eigi ástríka fjölskyldu sem hafi verið til staðar fyrir stúlkuna ef á hefur þurft að halda. Þetta megi m.a. sjá af stuðningsyfirlýsingum þeim sem lagðar hafa verið fram, sbr. dómskjöl 152 og 153. Þá sé ekkert í málinu sem bendir til þess að dagleg umönnun stúlkunnar hafi ekki verið góð, hvað þá verulega ábótavant eins og lagaákvæðið áskilur. Dóttir stefndu sé mjög tengd henni og hafi samskipti þeirra ávallt verið góð og jákvæð.

Stefnda vísar til þess að ef kröfur stefnanda verða teknar til greina þá væri það í andstöðu við markmið barnaverndarlaganna eins og það er skilgreint í 2. gr. laganna þar sem m.a. kemur fram það markmið laganna að styrkja fjölskyldur í uppeldishlutverki sínu. Ekki verði séð að forsjársvipting leiði til styrkingar fjölskyldu stefndu, heldur sé þvert á móti um að ræða afar íþyngjandi úrræði og verulegar líkur á því að afleiðingarnar geti verið alvarlegar fyrir dóttur hennar og úrræðið orðið til þess að sundra fjölskyldunni.

Af hálfu stefndu er einnig á því byggt að skilyrði nefnds lagaákvæðis séu ekki uppfyllt í málinu. Ekki verði annað ráðið af gögnum málsins og öllu framangreindu en að stefnda sé hæf til að fara með forsjá yfir dóttur sinni. Persónuleikaröskun ein og sér geti ekki verið grundvöllur forsjársviptingar. Til þess beri að líta að stefnda hafi veikst alvarlega í kjölfar fæðingar dóttur hennar og þurft að dvelja 26 daga á spítalanum, þar sem henni hafi  verið haldið sofandi í 10 daga. Áður en íþyngjandi ákvörðun sé tekin, líkt og forsjársvipting er, beri stefnanda að kanna ástand stefndu með viðeigandi hætti. Reyna beri öll vægari úrræði áður en svipting forsjár er ákveðin.

Stefnandi gerir athugasemdir við skýrslu D sálfræðings, sem dagsett er 7. júlí 2014. Niðurstaða D um mat á tengslum milli stefndu og dóttur hennar byggi á röngum forsendum. Því sé ekki unnt að leggja mat D til grundvallar.

Máli sínu til stuðnings vísar stefnda til skjals frá deildarstjóra leikskóla stúlkunnar 28. febrúar 2013, þar sem spurningum stefnanda um líðan stúlkunnar og samskipti við stefndu er svarað. Þar kemur m.a. fram að stúlkan sé glöð og ánægð þegar hún komi á leikskólann og jafnframt þegar stefnda sæki hana í lok dags. Stúlkan virðist jafnframt vera í góðu jafnvægi og líða vel. Að auki kemur þar fram að stúlkan sé ávallt hrein og vel búin, með allan útifatnað til staðar og aukaföt til skiptanna. Að auki mæti hún vel og tímanlega, sýni frumkvæði og áhuga á flestum sviðum og sé fljót að læra og tileinka sér það sem gert sé. Samskipti hennar við önnur börn hafi gengið mjög vel og hún sé vel stödd félagslega. Þegar spurt var um samskipti skólans við foreldra stúlkunnar kom fram að þau gengju ágætlega og að stefnda tæki til sín leiðbeiningar og ráð. Þessi gögn sýni að stúlkunni líði vel og og að hún dafni vel í umsjá stefndu.

Stefnda byggir á því að óheimilt hafi verið að beita úrræði samkvæmt 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga þar sem unnt hafi verið að beita vægara úrræðis miðað við þá stöðu sem uppi var. Í þessu sambandi vísar stefnda til meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga. Einnig er af hálfu stefndu vísað til 7. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga þar sem fram kemur að barnaverndaryfirvöld skuli eftir föngum gæta þess að almenn úrræði til stuðnings fjölskyldu séu reynd áður en gripið er til annarra úrræða. Þau skuli jafnframt ávallt miða við að beitt sé vægustu ráðstöfunum til að ná þeim markmiðum sem að er stefnt. Því aðeins skuli gert ráð fyrir íþyngjandi ráðstöfunum að lögmæltum markmiðum verði ekki náð með öðru og vægara móti.

Stefnda telur á það skorta að vægari úrræðum hafi verið beitt í málinu. Til viðbótar við framangreint vísar stefnda til þess að hún hafi orðið við fyrirmælum stefnanda um skólasókn barnsins sem og að móðir stefndu flytti út af heimilinu. Bæði þessi atriði hafi vegið þungt þegar stefnandi úrskurðaði á þann veg að stúlkan skyldi vistuð utan heimilis í tvo mánuði þann 1. apríl sl. Með því að fallast á þessar kröfur stefnanda sýni stefnda samstarfsvilja sinn í verki og nú séu þessar tvær meginástæður þvingunarúrræða stefnanda ekki lengur fyrir hendi. Þrátt fyrir það krefjist stefnandi þess að stefnda verði svipt forsjá yfir stúlkunni. Þá hafi stefnandi heldur ekki sýnt fram á hvers vegna ekki sé hægt að beita öðrum vægari úrræðum sem barnaverndarlög bjóða, s.s. að útvega fjölskyldu tilsjónarmann, persónulegan ráðgjafa eða stuðningsfjölskyldu, telji stefnandi þörf á slíku.

Stefnda telur að rannsóknarregla stjórnsýsluréttar hafi verið virt að vettugi áður en stefna málsins var gefin út. Því til stuðnings vísar stefndi til áðurnefndrar skýrslu D sem stefndi telur svo gallaða að ekki sé hægt að líta til hennar að nokkru leyti.

Með vísan til framanritaðs telur stefnda að ekki séu lagaskilyrði fyrir því að svipta sig forsjá dóttur sinnar. Dómkrafa stefnanda gangi miklu lengra en nauðsyn krefur auk þess sem úrræðið brjóti gegn mjög brýnum hagsmunum stúlkunnar. 

Um lagarök er af hálfu stefndu vísað til ákvæða barnaverndarlaga nr. 80/2002, einkum til 2. gr., 4. gr., 2. mgr. 12. gr., og 29. gr. laganna. Einnig er vísað til stjórnsýslulaga nr. 37/1993, einkum til 10. og 12. gr. og hinnar almennu meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar. Þá er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála varðandi málskostnað en stefnda nýtur gjafsóknar skv. 60. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.

IV.

Skýrslur fyrir dómi

Við aðalmeðferð málsins kom stefnda fyrir dóm og gaf aðilaskýrslu. Lýsti hún því yfir að dóttir hennar yrði áfram á leikskóla ef forsjá yrði hjá sér og hét hún fullu samstarfi við stefnanda framvegis. Stefnda tók fram að móðir hennar myndi ekki flytja aftur inn á heimili hennar og að stefnda væri jákvæð gagnvart því að fá stuðning annarrar fjölskyldu og/eða ráðgjafa. Stefnda kvaðst hafa sótt ýmis námskeið að undanförnu þar sem m.a. var fjallað um fjölskyldu, uppeldi og sjálfsstyrkingu. Jafnframt fari hún nú reglulega í viðtöl til Geðhjálpar, þar sem talað er um líðan stefndu og henni veitt ráðgjöf um daglegt líf. Stefnda lýsti vilja til að vera í samstarfi við ömmu telpunnar og afa. Sagðist hún gjarnan vilja styðja við það að telpan njóti umgegni við föðurforeldra sína. Aðspurð sagðist stefnda ekki hafa sótt meðferð hjá geðlækni eða sálfræðingi. Viðvíkjandi samskiptum stefndu og móður hennar kvaðst stefnda hafa verið í mjög erfiðri stöðu eftir að fulltrúar stefnanda lýstu andstöðu við að móðir hennar hefðist við á heimili stefndu. Stefnda hafi verið hlynnt því að móðir hennar flytti út, en staðan hafi verið mjög erfið. Stefnda hafi verið milli steins og sleggju og ekki getað tekið ákvörðun sjálf því að hún hafi helst viljað hafa bæði móður og dóttur hjá sér. Högum sínum nú lýsti stefnda með þeim hætti að hún hvorki reykti né neytti áfengis. Stefnda sé ekki lengur í sambandi við barnsföður sinn, enda hafi sambúið þeirra gengið illa. Stefnda búi nú í sömu íbúð og hún hefur verið í síðan 2011, sinni hlutastarfi í verslun og hafi gert það síðan í septembermánuði síðastliðnum. Stefnda sagðist telja að hún væri nú styrkari en áður var, ekki síst vegna þeirra námskeiða sem hún hafi sótt að undanförnu. Spurð um tilfinningar sínar gagnvart föðurforeldrum barnsins sagðist hún álíta að þau væru að gera sitt besta með því að hafa hana og að hún gæti skilið af hverju þau hafa komið inn í málið. Þá kvaðst stefnda telja að föðurforeldrar barnsins væru góð við barnið. Stefnda sagði að þegar hún liti til baka fyndist henni hún ekki hafa átt í erfiðleikum með að hugsa um dóttur sína. Kvaðst hún ekki hafa fengið skýr svör frá stefnanda um hvað þau telji nákvæmlega að sé að. Stefnda kvaðst telja að hún væri í þörf fyrir aðstoð og/eða leiðbeiningar, bæði almennar og sérstakar. Spurð um hvort þetta lýsti breyttri afstöðu til málsins sagði stefnda að hún væri nú búin að átta sig á því að hún þyrfti „að gera það sem þarf til að fá barnið heim aftur“. Stefnda lýsti sambandi sínu við móður sem frekar góðu. Móðir stefndu sé ekki ráðgjafi hennar í þessu máli nú, en hafi verið það á fyrri stigum. Stefnda kvaðst að lokum njóta mikils stuðnings systur sinnar og frá frænd- og venslafólki sínu.

F, fyrrum tilsjónarmaður, stefndu gaf símaskýrslu við aðalmeðferð málsins. F sagðist vera sjúkraliði að mennt og hafa unnið mikið með seinfæra foreldra og ungar mæður. Vitnið lýsti því svo að stefnda hefði verið samstarfsfús við hana. Þær hafi hist oft, jafnvel þrisvar á dag suma daga. Stefnda líði fyrir að hafa sjálf ekki lært tiltekna hluti í sínu uppeldi og það hafi háð henni í móðurhlutverkinu. Stefnda hafi sjálf e.t.v. ekki lært að setja barnið í fyrsta sætið, en með aukinni tilsjón og leiðbeiningum hafi þetta lagast mikið. Vitnið kvaðst telja að barnið hefði að hennar mati ekki verið í hættu hjá stefndu, en á hinn bóginn lýsti vitnið áhyggjum af telpunni hjá móður stefndu. Móðir stefndu hafi ekki haft góð áhrif. Þær mæðgur hafi farið saman til [...] á árinu 2013 en eftir það hafi stefnda færst mörg skref til baka og illa hafi gengið í nokkurn tíma. Vitnið kvaðst telja að stefnda væri nú á réttri leið.

E sálfræðingur kom fyrir dóminn og staðfesti matsgerð sína sem lögð hefur verið fram í málinu (dskj. 163) og dagsett er 8. desember 2014. E var spurður að því hvers konar stuðningi stefnda þyrfti á að halda í uppeldishlutverki sínu. Svaraði hann því til að hún þyrfti faglega leiðsögn því að sjálf hefði hún ekki góðan grunn. Stefnda hafi hugmyndir um að geta alið barnið upp ein, en sumt ráði hún ekki vel við og þurfi því leiðsögn. Að hans áliti þarf stefnda á sálfræðiviðtölum að halda til að styrkja sjálfa sig, vinna með uppruna sinn og ráða betur við líðan sína og tilfinningar. E kvaðst telja samskipti stefndu við dóttur sína eðlileg miðað við þær aðstæður sem uppi eru. Að hans mati sé stefnda hæf til að fara með forsjá barnsins ef hún verður „til samstarfs“ gagnvart stuðningsaðilum. E kveðst hafa hitt stefndu þrisvar á skrifstofu sinni, en auk þess heimsótt hana einu sinni. Greining hans á stefndu sé ekki sú að hún sé með hliðarpersónuleikaröskun, heldur persónubresti. Stór hluti vanda stefndu hafi tengst samvinnu við fulltrúa stefnanda. Erfiðleikar hafi einnig verið í kringum móður stefndu. Stefnda hafi vanmetið þörf sína fyrir stuðning og sagðist E telja að skort hafi á innsæi að þessu leyti hjá stefndu. Hún hafi hins vegar verið að læra og þroskast frá því að barnið fæddist og E telur ekki útilokað að þetta batni áfram. Hann staðfesti að hann teldi uppeldishæfni stefndu skerta. Að hans mati þurfi hún á stuðningi til lengri tíma að halda, sem gæti þó farið minnkandi með tímanum. Spurður um það hversu djúpt skilningur stefndu risti á því að hún þurfi á stuðningi að halda og samstarfi, svaraði E því til að hann teldi að stefnda hefði jákvæðara hugarfar gagnvart samvinnu og væri viljugri til þess. Fram kom í skýrslu E að stefnda hefði að hans mati veikt félagsnet í kringum sig. Í hennar tilviki skipti hið félagslega kerfi miklu því að annað stuðningsnet vanti. Þá kom fram það álit E að mikilvægt væri að barnið héldi tengslum við föðurfjölskyldu sína og að stefnda þyrfti stuðning til að barnið geti ræktað samband við föðurfjölskyldu sína. Að lokum gat E þess í skýrslugjöf sinni að hann hefði merkt tiltekin hættumerki meðan barnið var í umsjá stefndu og að hann teldi að leitast mætti við að skýra þetta út frá því að stefndu skorti viðmið um hvað væri viðeigandi fyrir barn.

D, sálfræðingur, kom fyrir dóm og staðfesti að hann hefði unnið tvær skýrslur sem lagðar hafa verið fram í málinu (dskj. 15 og 126). Fyrri skýrsla D er dagsett 20. október 2011, en hin síðari 7. júlí 2014. D staðfesti að rétt væri að hann hefði í októbermánuði 2011 talið stefndu hafa næga forsjárhæfni, en með stuðningi. Þá staðfesti hann að hafa í október 2014 komist að þeirri niðurstöðu að hún væri ekki hæf lengur og þá hafi hann ekki séð þörf fyrir að reynd yrðu fleiri stuðningsúrræði. Nánar sagði D að stefnda hefði verið á flakki á milli híbýla, móðir hennar hafi verið mikið inni á heimilinu og að samskipti móður við stuðningsaðila, fjölskyldu o.fl. hafi valdið áhyggjum. Spurður að því hvort hann teldi að námskeið sem stefnda hefur sótt gætu haft jákvæð áhrif, kvaðst hann ekki vita hvað hefði gerst síðan hann skilaði skýrslu sinni, en taldi þó ólíklegt að slíkt myndi valda því að hún teldist hæf. D kvaðst telja að stefnda þjáist af persónuleikaröskun, sem valdi m.a. því að áhrif af þjálfun endist í mjög stuttan tíma. Ekki kvaðst hann telja að nokkur meðferð væri til sem unnið gæti á bresti þessum. Þá taldi hann að sálfræðimeðferð við slíkri röskun væri ólíkleg til árangurs. D kvaðst telja líklegt að stefnda hleypti móður sinni aftur inn á heimili sitt og skýrði það út frá fyrri hegðun stefndu, svo og persónuleika hennar. Spurður um yfirlýsingar stefndu hér fyrir dómi við aðalmeðferð málsins, þess efnis að hún vildi vera til samvinnu við stefnanda o.fl., sagði D að stefnda hefði góðan vilja en í sögulegu samhengi mætti ljóst vera að óþarft væri að fara með málið „enn einn hringinn“. Fram kom í máli hans að hann teldi á það skorta að stefnda væri fær um að hjálpa dóttur sinni til að mynda tengsl við annað fólk. Miklir samskiptaerfiðleikar móður við annað fólk kunni og að færast yfir á dótturina.

G, ráðgjafi hjá Geðhjálp, kom einnig fyrir dóm og gaf skýrslu. G kvaðst hafa tekið 14 ráðgefandi viðtöl við stefndu á síðastliðnum mánuðum. Fram kom í máli hennar að henni þætti stefnda vera opnari fyrir því nú en áður að hún þurfi á aðstoð að halda, en tortryggni og vantraust í garð stefnanda kunni að hafa staðið í vegi fyrir þessu áður.

Þá kom fyrir dóm og gaf skýrslu H, ráðgjafi hjá Hringsjá, náms- og starfsendurhæfingu. Að hennar sögn hefur stefnda sótt ýmis námskeið þar að undanförnu. Kvaðst H m.a. hafa skynjað mikinn vilja hjá stefndu til að standa sig í móðurhlutverkinu.

I félagsráðgjafi staðfesti við aðalmeðferðina að hún hefði unnið greinargerð sem liggur frammi í málinu (dskj. 54) og dagsett er 25. mars 2014. I lýsti m.a. erfiðum samskiptum sínum við móður stefndu og sagði að sér hefði staðið ógn af henni. Að mati I skortir á það að stefnda hafi hugrekki til að setja móður sinni mörk og ekki sé ástæða til að ætla annað en að móðirin verði hluti af fjölskyldu barnsins haldist forsjáin hjá stefndu. Lýsti I því svo að af hálfu stefnanda hafi öll úrræði verið reynd til að styðja við stefndu og koma til móts við þarfir hennar. Lýsti hún þeim stuðningi sem „einka-uppeldisnámskeiði“. Í skýrslu hennar kom m.a. fram það mat hennar að stefnda hafi takmarkaða hæfni til að taka leiðbeiningum. Innsæi verði ekki kennt. I lýsti áhyggjum af velferð barnsins í umsjá stefndu og kvaðst hafa unnið það lengi með stefndu að hún teldi sig hafa séð að þetta gengi ekki upp. Stefndu skorti getu til að kenna dóttur sinni eitt og annað. Þá kom fram í skýrslu I að með hliðsjón af forsögunni telji hún ólíklegt að stefnda verði til samstarfs við barnaverndaryfirvöld eða föðurfjölskyldu barnsins. I lýsti áhyggjum af uppeldi barnsins hjá stefndu, sérstaklega m.t.t. einangrunar, leikskólavistar og viðhorfa móður stefndu gagnvart barnaverndaryfirvöldum. Spurð um yfirlýsta viðhorfsbreytingu stefndu kvaðst I áður hafa heyrt að stefnda kysi samstarf, en kvaðst í ljósi forsögunnar hafa efasemdir um það. Stefnda geti að hennar mati tileinkað sér fyrirmæli í skamman tíma en ekki til frambúðar.

J, deildarstjóri hjá stefnanda, staðfesti að hafa unnið greinargerð þá um málið sem lögð hefur verið fram sem dskj. 98 og dagsett er 16. maí 2014, sem og greinargerð frá 3. september 2014. J lýsti því svo að teymi hennar hefði unnið u.þ.b. 20 bókanir um málið. Barnaverndarnefndin hafi úrskurðað sex sinnum um málið og þrisvar farið með það fyrir dómstóla. Einu sinni hafi þurft að grípa til neyðarráðstöfunar. Fjölmörg úrræði hafi verið reynd í málinu, bæði á vegum félagsþjónustu og barnaverndar, þ. á m. vistheimili, tilsjón, uppeldisnámskeið sem greitt hafi verið fyrir, ráðgjöf heima fyrir o.fl. J kvaðst út frá fyrirliggjandi gögnum telja að stefndu skorti innsæi í þarfir barnsins. Vísaði hún í því sambandi til afskipta lögreglu af málefnum stefndu þar sem þurft hafi að taka barnið án samvinnu. Barnið þurfi á leikskólavist að halda, því að þar fái hún nauðsynlega örvun. Stefnda hafi ekki sýnt þessu nægan stuðning. Einnig hafi sýnt sig að hún hugi ekki nægilega að þörfum barnsins. Tiltók J í því sambandi að stefnda hafi m.a. ekki ólað barnið niður í stól, sett það út til svefns í frosti, barnið hafi verið með kattaklór og borðað kattamat af gólfinu. Þá lýsti J áhyggjum af skorti á því að leitað hafi verið til læknis vegna þvagfærasýkingar barnsins og að stefnda hafi heldur ekki farið eftir leiðbeiningum um umönnun barnsins. Stuðningur stefnanda hafi allur miðað að því að foreldri og barn geti verið saman. Á síðari stigum hafi orðið ljóst að hagsmunir móður og barns færu ekki saman og þá hafi verið farið út í þau úrræði sem hér eru til meðferðar. Búið sé að reyna öll úrræði sem stefnandi telur við hæfi, en þau hafi ekki borið árangur. J kvaðst ekki telja líkur á að stefnda verði til samvinnu haldi hún forsjá barnsins. Þá ályktun sína sagðist J grundvalla á forsögu málsins. Ekki sé hægt að bjóða barni upp á þær aðstæður að samvinnu þurfi ávallt að þvinga fram. Í stuttu máli taldi J að önnur úrræði en forsjársvipting væru fullreynd.

K félagsráðgjafi kom fyrir dóm og lýsti samskiptum sínum við stefndu og barnið. Sagði hún að merkja mætti breytingar á þroska barnsins frá því að það fór í fóstur til föðurforeldra sinna í aprílmánuði 2014. Stúlkan sé sögð opnari, ræðnari og glaðari. Þá sé tal hennar ekki jafn eintóna og áður. Á fósturheimili hafi hún einnig sýnt aðra hegðun en áður. Áður hafi hún beðið lítið um aðstoð eða umhyggju, en það sé nú breytt til hins betra. Um líðan barnsins á fósturheimili nú sagði vitnið að telpan fyndi til öryggis á fósturheimilinu og að hlýtt væri á milli hennar og fósturforeldra. Vitnið staðfesti að til standi að barnið verði áfram hjá fósturforeldrum fari svo að fallist verði á kröfu stefnanda í máli þessu.

Þá komu fyrir dóminn L og M, móðurbræður stefndu. Lýstu þeir því svo að þeir væru í góðu sambandi við stefndu og væru reiðubúnir að veita henni aðstoð við umönnun barnsins verði forsjáin hjá henni. Kona L, N, kom einnig fyrir dóm og sagði frá því að þau hjónin hefðu ekki verið í miklu sambandi við stefndu áður en barnið var tekið af henni því móðir stefndu hafi verið á móti því, en eftir að barnið var tekið af stefndu hafi þau veitt henni stuðning. Taldi hún sig geta staðfest að stefnda hafi hugsað vel um barn sitt, enda væri hún sérlega reglusöm. Kvaðst N vera reiðubúin að veita stefndu aðstoð við umönnun barnsins eftir því sem þörf krefur. Aðspurð lýsti hún því svo að móðir stefndu hafi verið ákveðin hindrun í vegi fyrir samskiptum N og stefndu. N staðfesti að stefnda þurfi mikla aðstoð, hún þurfi ráð og hún þurfi að komast undan áhrifum móður sinnar.

Að lokum kom systir stefndu, O, fyrir dóminn og gaf skýrslu. Sagði hún þær systur vera mjög nánar. Kvaðst hún hafa tekið eftir breytingum á systur sinni síðustu misseri. Hún væri félagslyndari og opnari en áður. Sagðist hún vera boðin og búin til að styðja við systur sína í móðurhlutverkinu, en að hún treysti henni fyllilega til að axla ábyrgð á því hlutverki.

V.

Niðurstaða

Í a-lið 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 er barnaverndarnefnd veitt heimild til þess að krefjast þess fyrir dómi að foreldrar, annar þeirra eða báðir, skuli sviptir forsjá ef hún telur að daglegri umönnun, uppeldi eða samskiptum foreldra og barns sé alvarlega ábótavant með hliðsjón af aldri barnsins og þroska. Í d-lið 29. gr. laganna, sem stefnandi byggir málsókn sína einnig á, er barnaverndarnefnd veitt heimild til að krefjast þess fyrir dómi að foreldrar, annar þeirra eða báðir, skuli sviptir forsjá ef fullvíst er talið að líkamlegri eða andlegri heilsu barns eða þroska barns sé hætta búin sökum þess að foreldrar eru augljóslega vanhæfir til að fara með forsjána, svo sem vegna vímuefnaneyslu, geðrænna truflana, greindarskorts eða að breytni foreldra sé líkleg til að valda barni alvarlegum skaða.

Ljóst er af öllu því sem að framan greinir að málshöfðun þessi hefur átt sér langan aðdraganda og átakasaman á köflum. Við aðalmeðferð kom stefnda fyrir dóminn og gaf skýrslu. Með hliðsjón af þeirri skýrslugjöf og framlögðum gögnum er að mati dómsins ekki að efa að stefnda hefur margt til síns ágætis. Greinilegt er að stefnda ber ríka umhyggju fyrir dóttur sinni og hefur góðan vilja til að veita henni alla umsjá. Á hinn bóginn verður ekki fram hjá því litið að sérfræðingar sem fjallað hafa um málefni stefndu hafa komist að þeirri niðurstöðu að forsjárhæfni hennar teljist skert. Er í því sambandi vísað sérstaklega til framlagðra sálfræðiskýrslna. Þá bera gögn málsins með sér að umsjá telpunnar sem hér um ræðir hafi í ýmsum efnum verið ábótavant meðan hún bjó hjá móður sinni, sbr. sérstaklega þau atriði sem J tiltók í skýrslu sinni hér fyrir dómi við aðalmeðferð málsins og áður voru reifuð. Að auki bera gögn málsins með sér að stefnda hafi lengst af sýnt lítinn vilja í verki til samstarfs við barnaverndarstarfsmenn. Við úrlausn málsins ber einnig að geta þess að aðstæður stefndu mæla nú að ýmsu leyti gegn því að á kröfur hennar verði fallist. Kemur þar ekki einungis til skoðunar takmörkuð forsjárhæfni hennar, heldur einnig þeir fyrirvarar sem hlutaðeigandi sérfræðingar hafa sett við það að stefnda haldi forsjánni. Af öllu því sem fram er komið í málinu má ráða að stefnda þurfi allmikinn stuðning í forsjárhlutverki sínu, en sérfræðingar, sem fjallað hafa um málið, hafa lýst því áliti að nauðsynlegt sé að gott samstarf takist milli stefndu og barnaverndaryfirvalda. Með skírskotun til þess sem fyrir liggur í málinu um fyrri erfiðleika í því samstarfi og að teknu tilliti til þeirra persónulegu áskorana sem stefnda stendur enn frammi fyrir, þykir ekki tryggt að skilyrði séu nú fyrir því að samstarf þetta geti framvegis gengið að óskum með þarfir barnsins í fyrirrúmi. Hér er þess sérstaklega að geta að forsaga málsins sýnir að móðir stefndu hefur skaðað samstarf þetta fremur en hitt. Þrátt fyrir að vísbendingar séu um að stefnda hafi náð að styrkja persónuleika sinn og þannig þokast áfram á þroskabraut sinni veita framkomin gögn og upplýsingar ekki afdráttarlausa vissu fyrir því að stefnda sé nú með öllu laus undan áhrifavaldi móður sinnar.

Við það heildarmat sem úrlausn málsins útheimtir ber þess jafnframt að gæta að vistun barnsins hjá föðurforeldrum þess virðist hafa gengið vel. Samkvæmt nýlegum upplýsingum frá Ó, deildarstjóra á leikskóla telpunnar, sem nánar tiltekið eru ritaðar 16. janúar sl. (dskj. 177), er stúlkan „mjög glöð og ánægð í leikskólanum og í góðu jafnvægi“. Aðbúnaður hennar er sagður vera „til fyrirmyndar“. Samskipti telpunnar við föðurforeldra eru sögð ganga mjög vel og einkennast af gleði og væntumþykju. Mikið sé talað við hana og hún sé virk í þeim samskiptum. Hún mæti vel í leikskólann og sé orðin opnari í samskiptum. Þá er tekið fram í bréfi Ó að starfsmenn leikskólans sjái „miklar framfarir á síðustu mánuðum hvað hún er glöð og örugg“.

Í greinargerðum starfsmanna stefnda og vætti þeirra hér fyrir dómi, sbr. það sem áður var rakið, hefur komið fram það mat þeirra að stuðningur við stefndu sé fullreyndur og hafi ekki borið árangur. Sálfræðiskýrsla D, 7. júlí 2014, (dskj. 126) styður þessa ályktun og staðfesti D þetta mat sitt þegar hann gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins. 

Fram kemur 1. mgr. 2. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 að markmið laganna sé m.a. að tryggja að börn sem búa við óviðunandi aðstæður eða börn sem stofna heilsu sinni og þroska í hættu fái nauðsynlega aðstoð. Í samræmi við þetta ber héraðsdómi að gæta þess að barninu sem hér um ræðir séu tryggðar öruggar og þroskavænlegar aðstæður. Gögn málsins (dskj. 135 o.fl.) benda til þess að telpan búi nú við slíkan aðbúnað hjá fósturforeldrum sínum og vísbendingar eru um að stúlkan hafi stigið vel á legg í umsjá föðurforeldra og uni sér þar vel í öruggu umhverfi.

Að teknu tilliti til alls framanritaðs telur dómurinn rétt að fallast á kröfur stefnanda, enda ber að virða allan vafa í þessum efnum barninu í vil. Við þessa ákvörðun hefur dómurinn ekki litið fram hjá málsástæðum stefndu sem lúta að meðalhófs- og rannsóknarreglum stjórnsýsluréttar, enda telur dómurinn sýnt að stefnandi hafi við rekstur málsins uppfyllt áskilnað laga að þessu leyti. 

Rétt þykir að málskostnaður falli niður.

Gjafsóknarkostnaður stefndu þykir hæfilega ákveðinn 750.000 kr. og greiðist úr ríkissjóði.

Arnar Þór Jónsson, settur héraðsdómari, kveður upp dóm þennan, ásamt meðdómsmönnunum Aðalsteini Sigfússyni og Þorgeiri Magnússyni, sem báðir eru sálfræðingar.

Dómsorð:

                Stefnda, A, kt. [...], [...] í [...], skal svipt forsjá dóttur sinnar, B, kt. [...].

                Málskostnaður fellur niður.

                Gjafsóknarkostnaður stefndu, 750.000 kr., greiðist úr ríkissjóði.