Föstudaginn 27. mars 2015
Nr. 236/2015.	Ákæruvaldið (Helgi Magnús Gunnarsson vararíkissaksóknari) gegn X (Óttar Pálsson hrl.) Y og (Gestur Jónsson hrl.) Z (Helgi Sigurðsson hrl.)

Kærumál. Vitni.

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var beiðni X, Y og Z um að tveir af dómendum í sakamáli á hendur þeim og einum öðrum manni, sem lauk með dómi í héraði í júní 2014, skyldu gefa skýrslu fyrir héraðsdómi í tengslum við rekstur málsins fyrir Hæstarétti. Í dómi Hæstaréttar kom fram að engin heimild stæði til að leiða fyrir dóm til skýrslugjafar dómendur sakamáls til að beina til þeirra spurningum um meðferð þess. Þegar af þessari ástæðu var hinn kærði úrskurður staðfestur.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma Benedikt Bogason hæstaréttardómari og Ingveldur Einarsdóttir og Karl Axelsson settir hæstaréttardómarar.

Varnaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 25. mars 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 25. mars 2015, þar sem hafnað var beiðni varnaraðila um að tveir af dómendum í máli á hendur þeim og einum öðrum manni, sem lauk með dómi í héraði 5. júní 2014, skyldu gefa skýrslu fyrir héraðsdómi í tengslum við rekstur málsins fyrir Hæstarétti. Kæruheimild er q. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilar krefjast þess að fyrrgreind krafa þeirra verði tekin til greina.

Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.

Samkvæmt 1. mgr. 116. gr. laga nr. 88/2008 er hverjum manni, sem orðinn er 15 ára, lýtur íslenskri lögsögu og er ekki ákærði eða fyrirsvarsmaður hans, skylt að koma fyrir dóm sem vitni til að svara munnlegum spurningum sem beint er til hans um málsatvik. Jafnframt stendur heimild til að leiða fyrir dóm til skýrslugjafar þann sem veitt hefur lögreglu sérfræðilega aðstoð eða ráðgjöf áður en mál var höfðað. Hið sama gildir um matsmann, sbr. 132. gr. laganna. Á hinn bóginn stendur engin heimild til að leiða fyrir dóm til skýrslugjafar dómendur sakamáls til að beina til þeirra spurningum um meðferð þess. Þegar af þessari ástæðu verður hinn kærði úrskurður staðfestur.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 25. mars 2015.

Mál þetta var þingfest 26. febrúar sl. og tekið til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi 18. mars sl. Sóknaraðilar eru X, búsettur í [...], Y, búsettur í [...], og Z, [...], [...]. Varnaraðili er ríkissaksóknari.

                Sóknaraðilar krefjast þess að teknar verði skýrslur fyrir dómi af A og B, í tengslum við rekstur máls fyrir Hæstarétti nr. [...]/2014.

                Varnaraðili krefst þess að kröfu sóknaraðila verði hafnað.

Málavextir

                Með ákæru Embættis sérstaks saksóknara útgefinni 12. desember 2012 var sóknaraðilum og Þ gefin að sök umboðssvik/hlutdeild í umboðssvikum í tengslum við lánveitingu [...] til einkahlutafélagsins [...] í júlí 2008. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur uppkveðnum [...] 2014, í málinu nr. S-[...]/2012, voru ákærðu sýknaðir af ákæru. Dóminum hefur verið áfrýjað til Hæstaréttar Íslands og er hann nr. [...]/2014 á málaskrá réttarins. Fyrir Hæstarétti krefst varnaraðili aðallega ómerkingar og heimvísunar á héraðsdóminum en til vara sakfellingar ákærðu. Hefur Hæstiréttur ákveðið að í upphafi verði málið einungis flutt um formhlið málsins.

Í greinargerð varnaraðila, dagsettri 25. febrúar sl., kemur fram að ómerkingarkrafan sé á því byggð að B, sérfróður meðdómandi, hafi verið vanhæfur til að sitja í héraðsdóminum skv. g-lið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Annars vegar er vísað til þess að sú staðreynd að B er bróðir C, eins af sakborningum í máli sem sérstakur saksóknari hafi haft til rannsóknar og saksóknar, sé til þess fallin að draga óhlutdrægni hans í efa með réttu. Í því samhengi greinir aðila á um hvort saksóknara hafi verið kunnugt um ættartengslin meðan á dómsmeðferð málsins stóð í héraði. Hins vegar byggir krafan á því að B hafi haft uppi ummæli í fjölmiðlum eftir að héraðsdómur hafi verið kveðinn upp sem gefi til kynna að hann hafi, og hafi haft þegar dómur gekk, þá afstöðu til ákæranda málsins og þess embættis sem hann stýri, að ástæða sé til að draga óhlutdrægni hans í efa með réttu. Vísar varnaraðili m.a. til þess að í fréttatíma Rásar 1 og 2 kl. 18:00 hinn 9. júní 2014 hafi B sagt:  Ég trúi ekki í eina sekúndu að sérstakur saksóknari hafi ekki vitað af mínum tengslum strax í upphafi. Ef hann vissi ekki af mínum tengslum, þá ber það vott um afskaplega léleg og yfirborðskennd vinnubrögð. Mér finnst viðbrögð hans, sko, hæpin og mér finnst þetta bera vott um örvæntingafullar og jafnvel óheiðarlegar aðgerðir. Og hann grípur til þeirra á erfiðum tímum þegar að trúverðugleiki hans stofnunar er eiginlega í molum. Byggir varnaraðili á því að orð B séu gildishlaðin og langt út fyrir tilefnið. Hann hafi einhverjar fyrir fram gefnar hugmyndir um heilindi saksóknarans, að vinnubrögð hans séu léleg og yfirborðskennd og hann stundi óheiðarlegar aðgerðir. Verði ekki séð að tilefni hafi verið til slíkra yfirlýsinga vegna þess eins að saksóknaranum hafi verið ókunnugt um tengsl þeirra bræðra.

Málsástæður og lagarök sóknaraðila

Af hálfu sóknaraðila er vísað til þess að þeir hyggist fyrir Hæstarétti halda uppi vörnum gagnvart ómerkingarkröfu varnaraðila og krefjast þess að henni verði hafnað. Munu þeir byggja á því að bræðratengsl B við C séu ekki til þess fallin að valda vanhæfi hans sem dómara. Í því sambandi telja sóknaraðilar að það kunni að hafa þýðingu að lögum að samkvæmt fylgiskjali með tölvuskeyti A dómsformanns, til sakflytjenda, frá 18. febrúar sl., komi fram að hann hafi tilkynnt málsaðilum í þinghaldi 12. mars 2014 að B tæki sæti sem meðdómsmaður við upphaf aðalmeðferðar, sbr. 2. ml. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 88/2008. Næsta dag hafi sérstakur saksóknari hringt til hans og greint honum frá tengslum B og C. Hafi dómsformaður lýst því áliti sínu að þessi tengsl skyggðu ekki á hæfi B. Hafi símtalinu lokið með því að sérstakur saksóknari hafi sagt ákæruvaldið ekki ætla að gera athugasemd við hæfi meðdómsmannsins og hafi það ekki verið gert. Í öðru fylgiskjali tölvuskeytisins, sem dagsett er 4. júlí 2014 og virðist vera bréf B til A, komi fram að meðdómsmaðurinn hafi gert dómsformanni grein fyrir tengslum sínum og C áður en hann féllst á að taka sæti sem meðdómsmaður. Eftir áðurgreint símtal dómsformanns og sérstaks saksóknara, 13. mars 2014, hafi dómsformaður hringt til B og gert honum grein fyrir því að sérstakur saksóknari hafi hringt og gert grein fyrir bræðrasambandinu. Eftir að dómsformaður hafi kynnt þá afstöðu sína að þessi tengsl skiptu ekki máli varðandi hæfi hafi sérstakur saksóknari sagt að hann gerði ekki athugasemd við hæfi B.

Sóknaraðili vísar enn fremur til þess að ummælin, sem á sínum tíma hafi verið höfð eftir B í fjölmiðlum, séu ekki með réttu til þess fallin að draga óhlutdrægni hans við dómstörfin í efa. Svör meðdómsmannsins hafi verið gefin við aðstæður þar sem meðdómsmaðurinn hafði réttmæta ástæðu til þess að telja að sérstakur saksóknari væri, gegn betri vitund, að halda því fram að hann hefði með einhverjum hætti reynt að leyna bræðratengslunum. Sú ásökun hafi verið röng og til þess fallin að vega að æru meðdómsmannsins að hans mati. Óhjákvæmilegt sé að mati sóknaraðila að virða ummælin í því samhengi. Sóknaraðilar telja mikilvægt að varpað verði frekara ljósi á þetta samhengi með skýrslutökum fyrir dómi.

                Um lagarök vísa sóknaraðilar til 1. mgr. 138. gr. laga nr. 88/2008. Af 1. mgr. 140. gr., sbr. 1. mgr. 141. gr. laganna, verði ráðið að þetta eigi m.a. við þegar sönnunargagna er aflað í héraði í tengslum við rekstur máls fyrir Hæstarétti og að ákvæðum XVIII. kafla laganna skuli þá beitt.

Málsástæður og lagarök varnaraðila

                Af hálfu varnaraðila er á því byggt að það skorti lagaheimild fyrir því að leiða megi dómara máls sem vitni í máli. Ákvæði 1. mgr. 138. gr. laga nr. 88/2008 eigi þannig ekki við. Þá samræmist það ekki ákvæðum sakamálalaga að boða dómara sem vitni enda yrði hann vanhæfur til þess að taka þátt í frekari meðferð þess, sbr. c-lið 1. mgr. 6. gr. laganna.

Varnaraðili vísar enn fremur til þess að umrædd skýrslutaka sé óþörf og eigi því að synja henni á grundvelli 3. mgr. 110. gr. laga nr. 88/2008. Hæfisákvæði laganna verið að skýra þannig að það sé ekki nægilegt að menn séu hæfir heldur verði það líka að líta þannig út. Ekkert sönnunarmat fari fram vegna þessa. Það sem fyrir liggi í skjölum málsins sé nægilegt til þess að Hæstiréttur geti komist að niðurstöðu varðandi ómerkingarkröfu varnaraðila.

Varnaraðili vísar sérstaklega til þess að sérstakur saksóknari hafi ekki vitað um umrædd tengsl fyrr en eftir að héraðsdómur hafi verið kveðinn upp í málinu.

Niðurstaða

Í 138. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sem er að finna í XXI. kafla laganna, segir m.a. að óski aðili eftir að leiða vitni fyrir öðrum dómi en þar sem mál er rekið skuli hann leggja skriflega beiðni um það fyrir dómara í málinu. Þar skuli greint frá nafni vitnisins, kennitölu og heimili, svo og þeim atriðum nákvæmlega sem vætti ætti að varða. Samkvæmt 1. mgr. 140. gr. sömu laga er m.a. tekið fram að fara skuli eftir ákvæðum II. og XVIII.-XX. kafla laganna þegar vitni er leitt fyrir dóm samkvæmt fyrirmælum XXI. kafla. Loks segir í 1. mgr. 141. gr. sömu laga að eftir því sem við geti átt skuli ákvæðum 140. gr. beitt þegar sönnunargagna er aflað í héraði í tengslum við rekstur máls fyrir Hæstarétti. Samkvæmt 3. mgr. 110. gr. laganna getur dómari meinað aðila sönnunarfærslu, telji hann bersýnilegt að atriði, sem aðili vill sanna, skipti ekki máli eða að gagn sé tilgangslaust til sönnunar.

Sóknaraðilar gera kröfu um að A, héraðsdómari og dómsformaður í máli Héraðsdóms Reykjavíkur nr. S-[...]/2012, og B, sérfróður meðdómandi í sama máli, verði leiddir sem vitni fyrir dóminn, í tilefni af áfrýjun dóms í nefndu máli til Hæstaréttar Íslands. Fyrir liggur að Hæstiréttur hefur ákveðið að í upphafi verði málið einungis flutt um formhlið málsins en varnaraðili krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verið ómerktur. Varnaraðili byggir ómerkingarkröfu sína á því að B hafi verið vanhæfur til að sitja í héraðsdóminum skv. g-lið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008.

Sóknaraðilar vísa til þess að við skýrslutöku af dómsformanninum yrði þess óskað að hann staðfesti bréf, sem fylgdi tölvuskeyti hans til sakflytjenda 18. febrúar sl., þar sem fram kemur að undir rekstri málsins í héraði hafi komið til tals milli hans og sérstaks saksóknara að hinn sérfróði meðdómandi, B, væri bróðir C og að saksóknari hefði ekki hafi uppi athugsemdir vegna þess. Þá vísa sóknaraðilar til þess að  héraðsdómarinn muni verða spurður frekar út í málið. Að mati dómsins verður ekki annað ráðið en að í framangreindu bréfi dómsformannsins liggi fyrir nægar upplýsingar um það atriði sem sóknaraðilar hyggjast leiða sönnun að. Er því bersýnlegt að skýrslutaka af héraðsdómaranum skiptir ekki máli við úrlausn ágreiningsins og ber því að hafna kröfum sóknaraðila á grundvelli 3. mgr. 110. gr. laga nr. 88/2008.

Hvað varðar skýrslutöku af B þá vísa sóknaraðilar til að hann verði spurður um ástæður þess að hann lét tiltekin ummæli falla í viðtölum við fjölmiðla. Að mati dómsins liggur í þessu tilviki enn fremur fyrir í gögnum málsins, sbr. bréf B sem fylgdi tölvuskeyti héraðsdómara til sakflytjenda, að hann taldi vegið að persónu sinni og starfsheiðri með umfjöllun fjölmiðla um skyldleika hans og C eftir að uppkvaðningu héraðsdóms. Í þessu samhengi verður enn fremur að telja að mestu máli skipti, þegar ummælin eru metin, hvort þau ein og sér gefi til kynna að til staðar séu atvik eða aðstæður sem eru til þess fallin að draga óhlutdrægni hins sérfróða meðdómanda í efa og að eftiráskýringar hans á ummælunum skipti því takmörkuðu máli. Er þessi sönnunarfærsla því einnig bersýnilega tilgangslaus. 

Samkvæmt þessu er beiðni sóknaraðila hafnað.

Kolbrún Sævarsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.

Úrskurðarorð:

                Beiðni sóknaraðila, X, Y og Z, um skýrslutökur fyrir dómi af A og B, í tengslum við rekstur hæstaréttarmáls nr. [...]/2014, er hafnað.