Föstudaginn 22. janúar 2016.
Nr. 42/2016.	Ákæruvaldið (Ólafur Þór Hauksson héraðssaksóknari) gegn X (Helgi Sigurðsson hrl.)

Kærumál. Kæruheimild. Frávísun máls frá Hæstarétti.

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu X um að héraðsdómara yrði ekki gert að víkja sæti í sakamáli. Þar sem heimild brast til kæru úrskurðarins var málinu vísað frá Hæstarétti.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson.

Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. janúar 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. janúar 2016, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að „Arngrímur Ísberg, héraðsdómari, víki ekki sæti sem dómari í máli nr. S-[...]/2012 samkvæmt ákvörðun dómstjórans í Reykjavík, sem tilkynnt var í þinghaldi 13. nóvember 2015.“ Um kæruheimild vísar varnaraðili til a. liðar 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að „Arngrímur Ísberg héraðsdómari víki ekki sæti sem dómari í máli nr. S-[...]/2012 samkvæmt ákvörðun dómstjórans í Reykjavík, sem tilkynnt var í þinghaldi 13. nóvember sl.“

Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.

Með dómi Hæstaréttar 22. apríl 2015 í máli nr. 511/2014 var héraðsdómur 5. júní 2014 í máli ákæruvaldsins á hendur varnaraðila og þremur mönnum öðrum ómerktur ásamt meðferð þess frá upphafi aðalmeðferðar og málinu vísað heim í hérað til úrlausnar á ný. Sú niðurstaða var reist á því að sérfróður meðdómsmaður var talinn hafa verið vanhæfur til að sitja í dómi í málinu. Þá var dómsformanni í málinu gert að víkja sæti í því með dómi Hæstaréttar 13. október 2015 í máli nr. 655/2015. Samkvæmt endurriti úr þingbók tók nýr dómari málið fyrir í þinghaldi í héraði 13. nóvember 2015 og greindi frá því að dómstjóri í Héraðsdómi Reykjavíkur hafi úthlutað sér sem dómsformanni málinu 21. október sama ár. Hafi dómstjóri jafnframt „ákveðið að Símon Sigvaldason héraðsdómari taki sæti í dóminum í stað Arngríms Ísberg héraðsdómara.“ Varnaraðili andmælti síðastgreindri ákvörðun í þinghaldi 17. desember 2015.

Samkvæmt gögnum málsins hefur Arngrímur Ísberg héraðsdómari ekki vikið sæti í því. Eins og ráðið verður af hinum kærða úrskurði stendur ekki ágreiningur um hæfi hans til að sitja í dómi í málinu, heldur hvort dómstjóri hafi að lögum mátt taka ákvörðun um að úthluta málinu til annars dómara í hans stað. Úrlausn um ágreining um það efni getur ekki sætt kæru til Hæstaréttar, hvorki samkvæmt 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 né annarri lagaheimild, og verður ekki fram hjá þeirri staðreynd komist með því að leitast við að klæða það ágreiningsefni í annan búning sem á sér enga stoð. Máli þessu verður því vísað frá Hæstarétti.

Dómsorð:

Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.

Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. janúar 2016.

                Mál þetta er höfðað með ákæru sérstaks saksóknara 12. desember 2012 á hendur ákærðu Y og Z fyrir umboðssvik, sbr. 249. gr. almennra hegningarlaga, á hendur ákærða Þ aðallega fyrir hlutdeild í umboðssvikum hinna tveggja fyrrgreindu en til vara fyrir hylmingu, sbr. 254. gr. almennra hegningarlaga, og til þrautavara fyrir peningaþvætti, sbr. 264. gr. sömu laga og á hendur ákærða X fyrir hlutdeild í umboðssvikum ákærðu Y og Z.

                Málið var þingfest 7. janúar 2013 og dómur kveðinn upp 5. júní 2014. Dóminum var áfrýjað og samkvæmt ákvörðun Hæstaréttar var málið flutt um formhlið þess 13. apríl 2015. Dómur var kveðinn upp 22. sama mánaðar þar sem hinn áfrýjaði dómur var ómerktur ásamt meðferð málsins frá upphafi aðalmeðferðar og málinu vísað heim í hérað til úrlausnar á ný af þeirri ástæðu að sérfróður meðdómandi hafi verið vanhæfur til meðferðar málsins. Í þinghaldi 5. júní 2015 krafðist sækjandi þess að dómsformaður viki sæti í málinu. Með úrskurði dómsins 23. september 2015 var kröfunni hafnað, en með dómi Hæstaréttar 13. október 2015 í málinu nr. 655/2015 var dómsformanni gert að víkja sæti með vísan til g-liðar 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008.

                Núverandi dómsformaður fékk málinu úthlutað 21. október sl. en hafði fram að þeim tíma engin afskipti af því. Við fyrirtöku málsins 13. nóvember sl. var fært til bókar að dómstjóri hafi ákveðið að gengnum dómi Hæstaréttar í málinu nr. 655/2015, að úthluta málinu til dómarans sem dómsformanns og hafi jafnframt ákveðið að Símon Sigvaldason héraðsdómari taki sæti í dóminum í stað Arngríms Ísberg héraðsdómara. Þá var upplýst um hver skyldi vera sérfróður meðdómandi.

                Með erindi til dómsins, dags. 30. nóvember sl., krafðist ákærði X þess að ákvörðun dómstjóra um að Símon Sigvaldason héraðsdómari taki sæti í dóminum yrði virt að vettugi. Endanleg krafa ákærða er sú að „úrskurðað verði að Arngrímur Ísberg héraðsdómari víki ekki sæti sem dómari í máli nr. S-[...]/2012 samkvæmt ákvörðun dómstjórans í Reykjavík sem tilkynnt var í þinghaldi 13. nóvember 2015.“ Málið var tekið til úrskurðar um kröfuna 5. janúar sl. er málflytjendum hafði verið gefinn kostur á að tjá sig um hana.

                                                                                              I.

                Ákærði X byggir kröfu sína á því að í þinghaldi 12. mars 2014 hafi verið bókað að við upphaf aðalmeðferðar taki sæti í dóminum sem meðdómsmenn Arngrímur Ísberg héraðsdómari og Sverrir Ólafsson prófessor, sbr. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 88/2008. Með dómi Hæstaréttar í málinu nr. 511/2014 hafi meðferð málsins frá upphafi aðalmeðferðar verið vísað heim í hérað til úrlausnar að nýju vegna vanhæfis Sverris Ólafssonar. Ákvörðun um að Arngrímur Ísberg héraðsdómari taki sæti í dóminum hafi verið tekin fyrir upphaf aðalmeðferðarinnar.

                Ekki komi fram í dómum Hæstaréttar í málunum nr. 511/2014 og 655/2015 að Arngrími Ísberg héraðsdómara beri að víkja sæti í málinu. Engar athugasemdir hafi verið gerðar af hálfu ákæruvalds eða verjenda í kjölfar bókunar um að hann tæki sæti í dóminum í þinghaldi 12. mars 2014. Meðferð málsins hafi einungis verið ómerkt frá upphafi aðalmeðferðar. Aðrar ákvarðanir sem teknar hafi verið við fyrirtökur málsins fyrir aðalmeðferð standi óhaggaðar, þar á meðal sú ákvörðun að Arngrímur Ísberg héraðsdómari taki sæti í dóminum við upphaf aðalmeðferðar.

                Lög nr. 15/1998 um dómstóla reisi skorður við því að dómstjóri dragi til baka úthlutun til dómara, sbr. 4. og 5. mgr. 18. gr. Samkvæmt 6. mgr. 18. gr. skuli dómstjóri úthluta máli á ný ef héraðsdómari víkur sæti. Í framangreindum dómum Hæstaréttar hafi ekki verið tekin afstaða til hæfis Arngríms Ísberg héraðsdómara og hann hafi ekki vikið sæti. Dómarar séu sjálfstæðir í dómstörfum sínum og lúti þar aldrei boðvaldi annarra, sbr. 24. gr. laga nr. 15/1998. Sú ákvörðun dómstjóra að Símon Sigvaldason héraðsdómari taki sæti í dóminum í stað Arngríms Ísberg héraðsdómara eigi sér ekki lagastoð.

                Sú ákvörðun sem bókuð hafi verið á dómþingi 12. mars 2014, að Arngrímur Ísberg héraðsdómari taki sæti í dóminum við upphaf aðalmeðferðar, standi því óhögguð þar sem hún hafi ekki verið afturkölluð með lögmætum hætti. Einungis dómarinn sjálfur geti ákveðið hvort hann víki sæti úr dóminum. Ákvörðun dómstjóra um að Símon Sigvaldason héraðsdómari taki sæti í dóminum sé því markleysa.

                Ákærði hafi verið sýknaður af ákæru í máli þessu með dómi héraðsdóms 5. júní 2014, en dómsformaður og meðdómsmenn hafi verið á einu máli um þá niðurstöðu. Ákærða sé mikið í mun að niðurstaða liggi sem fyrst fyrir og hún verði endanleg. Ákvörðun dómstjóra um að úthluta málinu til nýs meðdómsmanns, án þess að fyrir því sé lagastoð, leiði til þess að niðurstaða slíks dóms yrði ómerkt.

                                                                                              II.

                Aðrir ákærðu en X létu ágreininginn ekki til sín taka en af hálfu ákærða Y var lögð fram bókun þar sem fram kemur að sakaðir menn eigi rétt til málsmeðferðar fyrir sjálfstæðum og óvilhöllum dómstóli. Skipan slíks dómstóls skuli ákveðin með lögum, sbr. 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, sbr. einnig 59. gr. og 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Í þessu felist áskilnaður um að málum sé úthlutað til dómara á grundvelli laga og að mál sem úthlutað hefur verið verði ekki tekin úr höndum dómara nema fyrir því séu málefnalegar og gildar ástæður sem eigi sér stoð í lögum. Við þá ráðstöfun að skipta um dómara í málinu hafi umræddri kröfu ekki verið fylgt, en ljóst sé að hvorki skilyrði 5. mgr. 18. gr. laga nr. 15/1998 um dómstóla né laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, fyrir því að afturkalla megi úthlutun málsins til héraðsdómarans og úthluta því til annars dómara, séu uppfyllt. Af því leiði að skipan dómsins og ákvörðun dómstjóra brjóti gegn mannréttindum ákærða. Af hálfu ákærða Þ var tekið undir bókunina.

                                                                                              III.

                Sækjandi krefst þess að kröfu ákærða X verði hafnað. Dómur héraðsdóms frá 5. júní 2014 hafi verið ómerktur frá upphafi aðalmeðferðar, en Arngrímur Ísberg héraðsdómari hafi þá tekið sæti í dóminum og ekki haft nein afskipti af málinu áður. Ekki liggi fyrir nein ákvörðun Arngríms Ísberg héraðsdómara um að víkja sæti. Krafan snúist því um stjórnsýslu dómstjóra. Ekki sé um dómsathöfn að ræða sem aðilar hafi eitthvað um að segja. Dómstjóri taki ákvörðun um úthlutun mála. Ákvörðun hans um að dómari taki sæti sem meðdómandi taki ekki gildi fyrr en við upphaf aðalmeðferðar. Þetta megi sjá af niðurstöðu dóms Hæstaréttar í málinu nr. 511/2014 en sérfróður meðdómandi hafi verið talinn vanhæfur til meðferðar málsins og hún hafi því verið ómerkt frá upphafi aðalmeðferðarinnar eða þegar meðdómandinn tók sæti í málinu en ekki frá ákvörðun um það. Komið hafi fram í bókun frá 12. mars 2014 að meðdómendur tækju sæti við upphaf aðalmeðferðar. Þá nái sjálfstæði dómara ekki til úthlutunar mála, sbr. 24. gr. laga nr. 15/1998.

                                                                                              IV.

                Ákærði X krefst þess að úrskurðað verði að Arngrímur Ísberg héraðsdómari víki ekki sæti sem dómari í máli þessu. Hann reisir kröfu sína á því að lög nr. 15/1998 um dómstóla heimili dómstjóra ekki að draga úthlutun máls til dómara til baka nema að uppfylltum nánar tilgreindum skilyrðum sem ekki séu uppfyllt í máli þessu, sbr. 5. mgr. 18. gr. laganna.

                Samkvæmt 5. mgr. 3. gr. laga nr. 88/2008 getur dómstjóri ákveðið ef mál er umfangsmikið eða sakarefni mjög mikilvægt frá almennu sjónarmiði að þrír héraðsdómarar skipi dóm í málinu eða tveir héraðsdómarar með einum sérfróðum meðdómsmanni. Dómstjóri Héraðsdóms Reykjavíkur ákvað með heimild í framangreindu ákvæði að dómur í máli þessu skyldi skipaður með þeim hætti að í honum sætu tveir héraðsdómarar ásamt einum sérfróðum meðdómsmanni, sbr. 3. mgr. 18. gr. laga nr. 15/1998 um dómstóla.

                Dómsformaður fékk málinu úthlutað 21. október sl. Við fyrirtöku málsins 13. nóvember sl. var fært til bókar að dómstjóri hafi ákveðið að gengnum dómi Hæstaréttar í málinu nr. 655/2015, að úthluta málinu til dómarans og hafi jafnframt ákveðið að Símon Sigvaldason héraðsdómari taki sæti í dóminum í stað Arngríms Ísberg héraðsdómara.

                Arngrímur Ísberg héraðsdómari tók sæti í málinu við upphaf aðalmeðferðar en kom ekki að meðferð málsins fyrir þann tíma. Með dómi Hæstaréttar í málinu nr. 511/2014 var dómur héraðsdóms ómerktur og meðferð málsins frá upphafi aðalmeðferðar.

                Með dómi Hæstaréttar 22. apríl 2008 í málinu nr. 198/2008 var felldur úr gildi úrskurður héraðsdóms þar sem kveðið var á um að allir dómendur í fjölskipuðum dómi vikju sæti þar sem þær ástæður sem fyrir þessu voru færðar þóttu í engu varða hæfi dómendanna til að fara með málið. Hins vegar kom fram að ekki væri á færi Hæstaréttar að leggja fyrir tiltekna héraðsdómara að fara með málið að efni til, sbr. 3. og 4. mgr. 18. gr. laga nr. 15/1998. Dómur í máli því sem til umfjöllunar var í framangreindum dómi hafði verið ómerktur með dómi réttarins í málinu nr. 464/2007. Er málið var dæmt að nýju í héraði var dómurinn skipaður öðrum dómurum en í fyrra sinnið þrátt fyrir framangreinda niðurstöðu Hæstaréttar í málinu nr. 198/2008. Engar athugasemdir voru gerðar við þá skipan dómsins, sbr. dóm Hæstaréttar í málinu nr. 383/2008.

                Samkvæmt 2. málslið 2. mgr. 24. gr. laga nr. 15/1998 ber dómara að hlíta boði forstöðumanns dómstóls um önnur atriði varðandi störf sín en meðferð og úrlausn máls. Það er því ekki á færi dómsformanns að úrskurða að ákvörðun dómstjóra skuli virt að vettugi og annar héraðsdómari en dómstjóri hefur ákveðið, með heimild í 18. gr. laga nr. 15/1998, taki sæti í máli með honum sem meðdómandi. Verður því að hafna kröfu ákærða X um að úrskurðað verði að Arngrímur Ísberg héraðsdómari víki ekki sæti sem dómari í máli nr. S-906/2012 samkvæmt ákvörðun dómstjórans í Reykjavík sem tilkynnt var í þinghaldi 13. nóvember sl.

                Barbara Björnsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.

                                                               Ú R S K U R Ð A R O R Ð :

                Hafnað er kröfu ákærða, X, um að úrskurðað verði að Arngrímur Ísberg héraðsdómari víki ekki sæti sem dómari í máli nr. S-906/2012 samkvæmt ákvörðun dómstjórans í Reykjavík sem tilkynnt var í þinghaldi 13. nóvember sl.