Mánudaginn 18. nóvember 2013
Nr. 710/2013.	A (Kolbrún Garðarsdóttir hrl.) gegn Barnaverndarnefnd Reykjanesbæjar (Einar Hugi Bjarnason hrl.)

Kærumál. Barnavernd. Vistun barns.

Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu B um að tvö börn A yrðu vistuð utan heimilis hennar í tólf mánuði.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Eiríkur Tómasson og Helgi I. Jónsson.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 31. október 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. nóvember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 18. október 2013 þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að börn sóknaraðila, C og D, verði vistuð utan heimilis sóknaraðila í 12 mánuði frá 24. júní 2013 að telja. Kæruheimild er í 1. mgr. 64. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að vistun barna hennar utan heimilis verði markaður „skemmri tími, til 30. nóvember 2013.“ Þá krefst hún kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.

Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.

Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Kærumálskostnaður fellur niður.

Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 18. október 2013.

I.

Hinn 19. júlí 2013 barst Héraðsdómi Reykjaness krafa sóknaraðila, Barnaverndarnefndar Reykjanesbæjar, Tjarnargötu 12, Reykjanesbæ, dagsett 18. júlí 2013, um að úrskurðað verði að stúlkurnar, C og D, verði vistaðar utan heimilis í tólf mánuði frá og með 24. júní 2013.

Varnaraðilar eru A, kt. [...], og E, kt. [...],[...],[...].

Dómkröfur sóknaraðila eru þær að úrskurðað verði að stúlkan, C, kt. [...], sem lýtur forsjá móður sinnar, A, varnaraðila máls þessa, og stúlkan D, kt. [...], sem lýtur forsjá móður sinnar og föður, varnaraðila máls þessa, verði vistaðar utan heimilis varnaraðila og á heimili nákominna á vegum sóknaraðila í tólf mánuði frá og með 24. júní 2013, sbr. 1. mgr. 28. gr. laga nr. 80/2002.

Af hálfu sóknaraðila er ekki krafist málskostnaðar.

Af hálfu varnaraðila, A, er þess krafist að vistun barnanna, C og D, utan heimils standi aðeins til 30. nóvember 2013.

Þá er krafist málskostnaðar úr hendi sóknaraðila samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi að viðbættum virðisaukaskatti eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

Af hálfu varnaraðila, E, er þess krafist að vistun barnsins, D, utan heimilis verði markaður styttri tími en til 12 mánaða.

Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins að viðbættum virðisaukaskatti.

II.

Í greinargerð sóknaraðila segir að fyrsta tilkynning vegna C, nú þriggja ára, hafi borist barnavernd Reykjanesbæjar í mars 2012. Hafi tilkynningin varðað vanrækslu á umsjón og eftirliti með telpunni en telpan hafði hlaupið ein út á umferðargötu og vegfarandi komið henni til bjargar. Að könnun lokinni hafi málinu verið lokað af hálfu barnaverndar. Málefni C hafi jafnframt verið til skoðunar hjá Barnavernd Reykjavíkur vegna fæðingarþunglyndis varnaraðila A.

Málefni telpunnar hafi aftur komið til skoðunar hjá barnavernd Reykjanesbæjar í byrjun árs 2013, en hinn 24. janúar 2013 hafi barnavernd borist tilkynning frá ungbarnaeftirliti Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja, þar sem stúlkan hafði ekki staðist þroskamat við skoðun og starfsmenn stofnunarinnar haft áhyggjur af vanrækslu af hálfu A. Önnur tilkynning hafi borist barnavernd hinn 1. febrúar 2013 frá Úlfi Agnarssyni barnalækni og hafi sú tilkynning jafnframt varðað vanrækslu A en starfsfólk heilsugæslunnar í Reykjanesbæ hafi haft áhyggjur af því að A sinnti illa andlegri líðan C og bæri ekki skynbragð á þörf telpunnar fyrir ást og umhyggju. Í framhaldinu hafi varnaraðili A ítrekað verið boðuð í viðtal til barnaverndar en hún hafi ávallt boðað forföll.

Hinn 21. febrúar hafi barnavernd borist enn önnur tilkynning sem jafnframt hafi náð til yngri systur C, D, nú eins árs, en hún lúti forsjá beggja foreldra sinna, varnaraðila þessa máls. Sú tilkynning hafi borist undir nafnleynd og hafi tilkynnandi m.a. haft áhyggjur af því að varnaraðilar væru í neyslu fíkniefna, að A ætti við geðræn vandkvæði að stríða og að eftir fæðingu D hefðu varnaraðilar lítið sem ekkert sinnt þörfum C. Tilkynningin hafi einnig lotið að því að telpurnar væru í skítugum fatnaði og illa hirtar og að varnaraðilar rifust iðulega með miklum látum í návist þeirra. Barnavernd hafi haldið áfram að reyna að boða A í viðtal og jafnframt hafi verið haft samband við varnaraðila E. Varnaraðilar hafi á þessum tímapunkti verið flutt til [...] með yngri telpuna, D, en skilið C eftir í Reykjanesbæ í umsjón móður og móðursystur A. Varnaraðilar hafi haldið áfram að boða forföll í bókuð viðtöl hjá barnavernd, þrátt fyrir að þeim hafi ítrekað verið gerð grein fyrir alvarleika málsins.

Hinn 16. mars hafi borist önnur tilkynning til barnaverndar Reykjanesbæjar vegna beggja telpnanna og hafi hún verið frá móður E sem hafi efast um getu varnaraðila til þess að hugsa um D. Í tilkynningunni hafi móðir E lýst ástandinu á heimili aðila, þ.e. óþrifnaði, rifrildi, sem og ábyrgðarleysi aðila sem hún hafi ekki talið sinna þroskaþörf telpunnar né örvun sem skildi. Þá hafi komið fram í tilkynningunni að A brygðist ekki eða illa við því þegar barnið gréti og að hún vaknaði ekki til þess á nóttunni og morgnana. Hinn 19. mars hafi borist tilkynning frá sýslumanninum á Selfossi til barnaverndar Reykjanesbæjar en þá hafði A óskað eftir aðstoð lögreglu vegna heimilisofbeldis á heimili varnaraðila í [...]. Hafi A nánar tiltekið óskað eftir aðstoð við að vísa tveimur mönnum út úr íbúðinni, þar á meðal E sem hafði að sögn A hótað henni með hnífi. Tilkynning hafi einnig borist frá sýslumanninum á Selfossi vegna afskipta lögreglu fyrr sama dag, en þá hafði farið fram húsleit á heimili varnaraðila þar sem kannabisefni hafi fundist, ætluð til sölu. Lögreglan hafi talið að A væri ekki óhætt á heimilinu og hafi henni og D verið ekið á móts við lögregluna á Suðurnesjum, sem ekið hafi henni til móður hennar að [...] í Reykjanesbæ.

Í greinargerð sóknaraðila segir að niðurstaða könnunargreinargerða í málum systranna C og D, sem legið hafi fyrir 20. mars 2013, hafi verið sú að þörf væri á stuðningi og úrræðum þar sem systurnar væru vanræktar og varnaraðilum hafi ekki tekist að skapa þeim viðunandi uppeldisskilyrði.

Þá segir að starfsmaður barnaverndar hafi hitt A á heimili móður hennar í Reykjanesbæ 20. mars 2013 þar sem A hafi dvalið með D. Þar hafi A greint frá því að hún og E væru skilin og hafi hún samþykkt að fara í fíkniefnapróf þann sama dag, sem og að mæta í viðtal hjá barnavernd daginn eftir. A hafi greint starfsmanni barnaverndar frá því að E hefði beitt hana ofbeldi daginn áður, sem hún hygðist kæra til lögreglu. Þá hafi A samþykkt að fá tilsjón inn á heimilið einu sinni í viku í þeim tilgangi að fá leiðbeiningar um uppeldi og umönnun dætra sinna. Í greinargerðinni segir að A hafi ekki mætt í bókað fíkniefnapróf hjá Heilbrigðisstofnun Suðurnesja 20. mars 2013, en fengið nýjan tíma daginn eftir, sem hún hafi mætt í og mælst jákvæð fyrir kannabis. A hafi einnig mætt í viðtal hjá barnavernd sama dag þar sem hún hafi skrifað undir áætlanir um meðferð mála dætra sinna hjá barnavernd. Í þeim komi m.a. fram að A samþykkti að vera í samvinnu við barnavernd, að hún myndi svara í síma og mæta í viðtöl og halda sig frá notkun ólöglegra vímuefna. Þá hafi hún samþykkt að gangast undir vímuefnapróf. Í viðtali við starfsmann barnaverndar hafi A greint frá því að hún væri búin að ræða við E um að viðhalda sambandi D við föður sinn og aðra ættingja föðurmegin, þrátt fyrir að varnaraðilar væru að slíta samvistum. A hafi jafnframt rætt um fíkniefnaneyslu E og sagst vona að hann næði sér á strik í meðferð sem hann ætlaði að hefja nokkrum dögum síðar.

Í svarbréfi leikskóla C, [...], til sóknaraðila 22. mars 2013 hafi komið fram að þroski hennar hafi virst eðlilegur eftir að hún fór að mæta reglulega í leikskólann og að hún hafi komið vel út á gátlista fyrir 2-3 ára börn. Þá hafi komið fram að samskipti leikskólans við A væru lítil en hún hafi virst vera lítið með barnið og hafi ekki gefið starfsfólki leikskólans neinar upplýsingar um sína hagi eða telpunnar. Jafnframt hafi komið fram að aðbúnaður telpunnar væri góður og að móðuramma hennar og móðursystir hugsuðu vel um hana.

Á meðferðarfundi 26. mars 2013 hafi verið bókað að varnaraðili A hafi samþykkt að gangast undir foreldrahæfnismat, fara í fíkniefnapróf og fá tilsjón einu sinni í viku í þrjá mánuði. Þá hafi verið samþykkt á meðferðarfundi 2. apríl 2013 að að greiða A styrk að fjárhæð 50.000 krónur til að mæta kostnaði vegna reiðistjórnunarnámskeiðs, sem og að veita henni ferðastyrk þar sem námskeiðið væri haldið í Reykjavík. Auk þess hafi verið send beiðni á Önnu Maríu Valdimarsdóttur sálfræðing hinn 4. apríl 2013 um að framkvæma foreldrahæfnismat á A.

Hinn 10. apríl 2013 hafi barnavernd borist tilkynning frá lögreglunni á Suðurnesjum þar sem fram hafi komið að 7. apríl 2013 hafi móðir A hringt í lögreglu og beðið um aðstoð vegna reiði og skapofsa A, sem þá hafi búið á heimili móður sinnar með dætur sínar tvær. Hafði A meðal annars hótað að skemma eigur móður sinnar og taka eigið líf. Sama kvöld hafi A farið aftur með D til [...] og hafi ættingjar hennar haft miklar áhyggjur af velferð barnsins.

Í greinargerð sóknaraðila segir að félagsmálastjóri [...], F, hafi sent barnavernd Reykjanesbæjar fyrirspurn 10. apríl 2013 vegna D og óskað upplýsinga um hvort barnavernd Reykjanesbæjar væri með málið í vinnslu. Í framhaldinu hafi F farið í vitjun á heimili varnaraðila í [...] og sent dagnótur um þá vitjun til barnaverndar Reykjanesbæjar. Þar komi m.a. fram að E hafi viðurkennt í samtali við F að hafa verið í langvarandi neyslu og stundað afbrot og að hafa hlotið dóm þegar hann var ólögráða, sem hann hafi fengið að afplána í [...]. Jafnframt komi þar fram að málefni beggja varnaraðila hafi á þeirra yngri árum verið til meðferðar hjá barnaverndaryfirvöldum.

Hinn 11. apríl hafi G móðir A og systir hennar H komið í viðtal til starfsmanns barnaverndar Reykjanesbæjar. Þær hafi greint starfsmanni barnaverndar frá því að A hefði tekið aftur saman við E og flutt til hans til [...] með D. A hafi hinsvegar ákveðið að skilja C eftir í umsjá móður sinnar og móðursystur svo að hún gæti haldið áfram í sínum leikskóla. Móðir A hafi sagt að hún hefði greint A frá því að hún kæmi ekki aftur inn á heimili hennar í Reykjanesbæ en sambúðin með A á heimilinu hefði gengið illa. Þá hafi þær G og H upplýst starfsmann barnaverndar um að þær hefðu upplýsingar um að varnaraðilar væru ekki heldur lengur velkomin á heimili foreldra E. Þær hafi jafnframt greint frá því að varnaraðilar hafi ekki greitt umsamda leigu af húsnæði sínu í [...] og væru að missa húsnæðið. Þá hafi þær G og H rætt um sinnuleysi A gagnvart dætrum sínum og sagt að hún vaknaði ekki við telpurnar. Þær hefðu áhyggjur af næringu D og reiði- og æðisköstum A, en í síðasta æðiskasti hefði hún grýtt glasi í gólfið og D skorið sig á fæti. Hafi þær G og H haft áhyggjur af því að að A skeytti engu um að börn hennar horfðu upp á slíka háttsemi eða væru yfir höfuð í hættu vegna hennar. Þá hafi þær G og H greint frá því að þegar C talaði um A, kallaði hún hana A en ekki mömmu. Þær hafi sagt að þær greindu mikinn mun á telpunni þegar hún væri ekki í návist A en þá liði henni miklu betur.

Hinn 12. apríl 2013 hafi starfsmaður barnaverndar hringt í A sem hafi neitað því að vera flutt til [...], en aðeins verið í heimsókn hjá E. Hún hafi sagt að hún ætlaði að búa áfram í Reykjanesbæ og hafi hún verið bókuð í viðtal hjá Barnavernd 15. apríl 2013. Þann sama dag hafi hún boðað forföll í tölvupósti og í framhaldinu hafi starfsmaður barnaverndar rætt við hana í síma. Hafi A þá tjáð starfsmanni barnaverndar að hún væri ekki lengur velkomin á heimili móður sinnar í Reykjanesbæ og að hún og E væru að missa íbúðina í [...]. Þau ætluðu hinsvegar að reyna að finna sér nýja íbúð og búa saman sem fjölskylda. Þá hafi A verið ósátt við móður sína og systur og sagt þær halda C frá henni. A hafi hins vegar ekki viljað fá C til sín til [...] nema hún væri komin með leikskólapláss þar. Starfsmaður barnaverndar hafi upplýst A um að hún yrði að láta vita sem fyrst hvernig búsetu þeirra yrði háttað og ef varnaraðilar hygðust búa [...] yrði að flytja barnaverndarmálið þangað. Aðspurð hvers vegna A hefði ekki sótt reiðistjórnunarnámskeið líkt og hún hefði fengið styrk til hafi A sagt að það hefði verið vegna veikinda D. Þá hafi A haldið því fram að hún hefði ekkert heyrt frá sálfræðingi vegna foreldrahæfnismatsins. A hafi lofað að láta starfsmann barnaverndar vita sem fyrst hvernig yrði með búsetu þeirra og mögulegt leikskólapláss fyrir C í [...].

Hinn 24. apríl 2013 hafi starfsmaður barnaverndar hringt í A þar sem ekkert hafði heyrst frá henni líkt og um hafi verið rætt í síma 12. apríl. Starfsmaður barnaverndar hafi gert A grein fyrir því að varnaraðilar yrðu að vera í sambandi við barnavernd og stæðu þau ekki við það sem þau segðu yrði litið svo á að þau væru ekki til samvinnu við barnavernd. A hafi þá sagt að þau væru að leita sér að íbúð í Reykjavík og að hún hefði samið um það við móður sína og systur að C yrði í þeirra umsjón í Reykjanesbæ þar til leikskóli hennar færi í sumarfrí í júlí 2013. Aðspurð hafi A sagt að hún og E væru ekki í neinni neyslu lengur, en þau væru bæði hætt. A hafi hinsvegar gert lítið úr skaðsemi neyslu kannabisefna og rökrætt það mál um stund við starfsmann barnaverndar. Starfsmaður barnaverndar hafi bent A á að í áætlun um meðferð máls hafi hún samþykkt að gangast undir vímuefnapróf ef barnavernd færi fram á það og hafi hún verið áminnt um að halda sig frá kannabisefnum. A hafi að lokum upplýst starfsmann barnaverndar um að varnaraðilar myndu að öllum líkindum koma til Reykjanesbæjar á næstu dögum vegna afmælis C og hafi hún lofað að láta starfsmann barnaverndar vita svo að hægt væri eiga við þau samtal.

Hinn 2. maí 2013 hafi starfsmaður barnaverndar hringt í A þar sem ekkert hafði heyrst frá henni eins og talað hefði verið um. A hafi upplýst að ekkert hefði breyst varðandi hag varnaraðila og telpnanna, þ.e. að þau væru ekki komin með íbúð og að hún væri í Reykjanesbæ hjá móður sinni og E fyrir austan hjá foreldrum sínum. A hafi samþykkt að koma í viðtal til barnaverndar 6. maí 2013. Stuttu síðar hafi H systir A hringt og sagst hafa miklar áhyggjur af telpunum þar sem ekkert hefði breyst hjá A. Hafi H t.d. sagt að augljós munur væri á C eftir að varnaraðili A hefði komið aftur að umönnun hennar en C hefði jafnframt verið að koma of seint á leikskólann. Þá hafi H sagst vera á leið í viðtal hjá barnageðlækni með C síðar sama dag en C hefði fengið tilvísun frá Úlfi Agnarssyni barnalækni vegna hræðslueinkenna sem hefðu lýst sér þannig að hún hefði grátið í fjóra sólarhringa. Þá hafi H sagt að E dveldi nú á heimili móður hennar ásamt A og að þau væru bæði mjög upptekin af því að kannabis væri ekki eiturlyf og ekki skaðlegt. Þá hefðu þau viðurkennt að hafa reykt kannabis með D inni á heimili sínu í [...]. H hafi jafnframt sagt að varnaraðilar hefðu eytt öllum barnabótunum sem þau hefðu fengið um síðastliðin mánaðarmót í kaup á nýjum símum og að þau væru að fara í utanlandsferð til Amsterdam í júní. Loks segir að A hafi ekki mætt í bókað viðtal 6. maí 2013 og ekki boðað forföll.

Hinn 7. maí 2013 hafi Helga Hannesdóttir, barna- og unglingageðlæknir hjá barnavernd Reykjanesbæjar, hringt og upplýst að fyrir helgi hefði C komið í viðtal til hennar í fylgd móðursystur sinnar H og móðurömmu G. Hafi Helga sagt að barnið væri skaddað af þessum uppeldisaðstæðum og sagt að hún hefði merkt hjá henni hræðslueinkenni, kvíða og óöryggi. Hafi Helga talið brýnt að bregðast við vanda C og systur hennar.

Hinn 13. maí 2013 hafi verið bókað í dagál barnaverndar Reykjanesbæjar að reynt hefði verið að hringja í A undanfarna daga en að hún hefði ekki svarað. Starfsmaður barnaverndar hafi loks náð í hana síðar sama dag og hafi A tjáð starfsmanninum að hún hefði ekki komist í viðtalið 6. maí 2013 þar sem hún hefði haft svo mikið að gera. Varnaraðili A hafi samþykkt að mæta í viðtal 16. maí 2013. Hinn 15. maí 2013 hafi barnavernd Reykjanesbæjar borist tilkynning frá lögreglunni á Suðurnesjum um að G móðir varnaraðila A hafi komið á lögreglustöðina og framvísað fíkniefnum sem hún hefði fundið í fórum varnaraðila. Þann sama dag hafi starfsmaður barnaverndar talað við H systur varnaraðila A í síma. Hafi H upplýst að E væri nú farinn aftur til [...] og myndi ekki fá að koma aftur inn á heimili móður hennar vegna fíkniefnanna sem fundist hefðu í fórum varnaraðila. H hafi sagt að ekkert hefði breyst hvað varðaði umönnun A á dætrum sínum og að hún vaknaði ekki til þeirra á morgnanna. Þá hafi H greint frá því að fíkniefnin, sem fundist hefðu í fórum varnaraðila á heimili móður þeirra G í Reykjanesbæ, hafi verið í tösku á gólfinu og að telpurnar hefðu auðveldlega geta komist í þau.

Í greinargerðinni segir að A hafi ekki mætt í bókað viðtal 16. maí 2013. Starfsmaður barnaverndar hafi því ákveðið að fara á heimili móður A í Reykjanesbæ til þess að ræða við hana. Starfsmaður barnaverndar hafi tekið eftir því að A var með iphone síma sem hún hafi mundað fyrir framan hana. Aðspurð hafi hún sagt að E hefði gefið henni símann. Starfsmaður barnaverndar hafi rætt við A um nýtilkomna tilkynningu frá lögreglunni en A hafi strax sagt að þetta varðaði hana ekki þar sem E hefði átt fíkniefnin sem fundist hefðu. A hafi ekki virst telja að E væri aðili barnaverndarmálsins en starfsmaður barnaverndar hafi leiðrétt þann misskilning og upplýst hana um að E væri jafn mikilvægur aðili málsins og hún þrátt fyrir að neysla hans hefði ekki verið stór hluti af vinnslu málsins á meðan þau hafi verið skilin og hún hafi annast börnin ein. Starfsmaður barnaverndar hafi ítrekað að hún vildi hitta E og að hann gengist undir fíkniefnapróf. A hafi þá gefið starfsmanni barnaverndar upp símanúmer E. A hafi samþykkt að tilsjón myndi hefjast í vikunni þar á eftir og hafi henni verið greint frá mikilvægi þess að hún yrði heima og tæki á móti tilsjóninni. Þá hafi hún upplýst að varnaraðilar væru enn að leita sér að íbúð og að hún væri búin að ákveða að hafa C áfram hjá móður sinni þar sem hún sæi að þar liði henni vel og hún fyndi öruggi. Hafi A sagt að hún stefndi á að taka C til sín aðra hverja helgi. Starfsmaður barnaverndar hafi rætt um neyslu fíkniefna við A og hafi hún viðurkennt að það væri stutt síðan hún neytti síðast fíkniefna. Aðspurð hafi A sagt að hún væri ekki viss um að hún vildi hætta en að hún gæti það alveg og væri ekki fíkill. Þá hafi A viðurkennt að varnaraðilar væru að fara í ferðalag til Amsterdam í júní og að þar hygðust þau nota kannabis. A hafi verið áminnt um það að hún hefði skrifað undir áætlun um meðferð máls 22. mars. 2013 þar sem fram kæmi að hún ætlaði að hætta neyslu á fíkniefnum og það hefði hún ekki staðið við og ætlaði sér greinilega ekki að standa við. A hafi þá brugðist reið við og vísað starfsmanni barnaverndar á dyr. Starfsmaður barnaverndar hafi greint A frá því að barnavernd hefði vaxandi áhyggjur af telpunum í hennar umsjá og að það væri litið alvarlegum augum að hún hefði ekki verið í betri samvinnu við barnavernd, hætt neyslu eða mætt á reiðistjórnunarnámskeið líkt og um hafi verið rætt.

Í lok maí 2013 hafi ítrekað verið reynt að hringja í síma A sem ekki hafi svarað. A hafi loks svarað símanum 29. maí 2013 og sagt að hún væri í [...] og ætlaði að vera þar á bæjarhátíð yfir helgina. Starfsmaður barnaverndar hafi rætt við hana um mikilvægi þess að hún væri heima svo hægt væri að koma á tilsjón og hafi A þá ekki kannast við að tilsjónaraðili hefði hringt í hana. Starfsmaður barnaverndar hafi rætt við H systur A í síma 31. maí 2013 en þá hafi hún verið stödd á bráðamóttöku með móður sinni G og C sem hafi verið mjög lasin. Hafi H greint starfsmanni barnaverndar frá því að G hefði hringt í A og látið hana vita af því að C væri mjög lasin en að A hafi skellt á hana.

Hinn 3. júní 2013 hafi verið hringt í A en hún hafi ekki svarað. Hafi þá verið hringt í E sem hafi svarað og sagt að hann héldi að A væri í Reykjanesbæ. Aðspurður hafi E sagst vera tilbúinn að fara í fíkniefnapróf í [...]. Starfsmaður barnaverndar hafi þá bókað tíma í fíkniefnapróf fyrir E sem hann hafi ekki mætt í. Starfsmaður barnaverndar hafi áfram reynt ítrekað að hringja í A sem hafi sagst vera í Reykjanesbæ þegar hún hafi loks svarað. A hafi samþykkt að taka á móti tilsjón daginn eftir en ekki hafi orðið af henni þar sem A hafi ekki verið heima.

Hinn 11. júní hafi tilkynning borist til barnaverndaryfirvalda í [...] sem hafi verið framsend til barnaverndar í Reykjanesbæ. Í henni hafi komið fram að varnaraðilar hírðust með D í lítilli íbúð hjá vinafólki í Reykjavík og að þau neyttu fíkniefna í návist telpunnar. Tilkynnandi hafi jafnframt haft áhyggjur af heilsufari D sem hafi virst vera með astma, en varnaraðilar neituðu að fara með hana til læknis þar sem astmalyf væru dýr. Þá hafi komið fram að tilkynnandi teldi að allir fjármunir varnaraðila færu í fíkniefni.

Hinn 18. júní hafi starfsmaður barnaverndar margoft reynt að hringja í varnaraðila auk þess sem A hafi verið sendur tölvupóstur. Jafnframt hafi verið hringt í föður E til þess að reyna að hafa uppi á varnaraðilum. Starfsmanni barnaverndar hafi loks tekist að hafa uppi á varnaraðilum í geymsluhúsnæði í kjallara fjölbýlishúss í Breiðholti. A hafi komið til dyra, rauðeygð og þreytuleg. D hafi setið á gólfi í íbúðinni og grátið en hún hafi verið á nærfötum einum fata og opinn gluggi í íbúðinni. A hafi í fyrstu neitað að hleypa stafsmanni barnaverndar inn og hafi hún verið ógnandi í framkomu og reið. Starfsmaður barnaverndar hafi kallað á lögreglu og farið yfir það með A að barnavernd liti svo á að hún og E hefðu ekki verið til samvinnu við barnavernd þar sem þau hefðu ekki svarað í síma þegar reynt hefði verið ítrekað að ná í þau og ekki mætt í bókaða viðtalstíma. Þá hefði A ekki staðið við það sem samið hefði verið um í áætlun um meðferð máls 22. mars 2013, sem hún hefði skrifað undir þegar hún var búsett hjá móður sinni í Reykjanesbæ og hún og E voru skilin. Varnaraðilar hafi gefið lögreglu þvagprufu og mælst jákvæð fyrir THC, þ.e.kannabis. Starfsmaður barnaverndar hafi greint A frá því að samkvæmt barnaverndarlögum væru aðstæður barnsins óviðunandi og því yrði að neyðarvista barnið tímabundið. Þar sem ekki hafi náðst samvinna við foreldra um vistun hafi neyðarráðstöfun verið beitt samkvæmt 31. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.

D hafi verið vistuð hjá neyðarvistunaraðila þar sem hún hafi unað sér vel. Vistunaraðilar hafi greint frá því að allur fatnaður sem komið hefði með D hefði verið of lítill. D hafi farið í skoðun á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja þar sem komið hefði fram að hún væri feitlagin eins og algengt væri með börn sem drykkju mikla mjólk. Þá hafi hún ekki virst vera farin að hjala og þá hafi máltaka ekki virst vera hafin og hafi það bent það til þess að meta þyrfti þroskastöðu og mögulega vanrækslu á örvun og hreyfiþörf.

Hinn 24. júní 2013 hafi sóknaraðili kveðið upp úrskurð í málum C og D þar sem kveðið hafi verið á um að þær skyldu vistaðar utan heimilis í tvo mánuði frá og með 24. júní 2013 að telja, sbr. b-lið 27. gr. barnaverndarlaga. Í úrskurði sóknaraðila hafi einnig verið kveðið á um að í kjölfarið yrði þess krafist fyrir Héraðsdómi Reykjaness að stúlkurnar yrði vistaðar samkvæmt 28. gr. sömu laga í tólf mánuði frá og með úrskurðardegi sóknaraðila. Telpurnar séu nú vistaðar á heimili móðursystur sinnar og manns hennar að [...] á grundvelli 44. gr. reglugerðar nr. 652/2004 en C hafi verið í umsjá móðursystur sinnar og móðurömmu um nokkurt skeið. Barnavernd Reykjanesbæjar hafi sótt um formlegt leyfi til Barnaverndarstofu samkvæmt 84. gr. barnaverndarlaga.

Málsaðilar komu fyrir dóminn og gáfu skýrslu. Þá komu fyrir dóminn sem vitni I, móðir varnaraðila E, G, móðir varnaraðila A og H, systir varnaraðila A.

III.

Sóknaraðili kveður dómkröfur sínar í málinu tvíþættar. Þær lúti annarsvegar að því að C verði vistuð utan heimilis varnaraðila, A, en hún fari ein með forsjá hennar. Hinsvegar lúti dómkrafa sóknaraðila að því að D verði vistuð utan heimilis varnaraðila, A og E, en varnaraðilar fari sameiginlega með forsjá D.

Sóknaraðili kveður kröfu sína um að stúlkurnar verði vistaðar utan heimilis varnaraðila í tólf mánuði reista á 1. mgr. 28. gr. laga nr. 80/2002, enda sé það mat sóknaraðila að nauðsynlegt sé að vistun stúlknanna standi lengur en tvo mánuði.

Sóknaraðili kveður á því byggt að skilyrðum b-liðar 1. mgr. 27. gr. laga nr. 80/2002 sé fullnægt og að úrræði samkvæmt 24. og 25. gr. laganna hafi ekki skilað árangri, sbr. 1. mgr. 26. gr. laganna. Eins og þegar hafi verið rakið séu vægari úrræði barnaverndarlaga fullreynd án þess að viðunandi árangur hafi náðst. Þá sé það skoðun sóknaraðila að brýnir hagsmunir stúlknanna mæli með því að þær verði vistaðar utan heimilis í 12 mánuði. Á því sé einnig byggt að meðalhófsreglunnar hafi verið gætt í hvívetna við meðferð málsins og að ekki hafi verið gripið til viðurhlutameiri úrræða en nauðsyn krafðist. Ljóst sé að vægari úrræði en vistun utan heimilis dugi ekki til og nauðsynlegt sé að vistun standi lengur en þá tvo mánuði sem sóknaraðili hafi þegar úrskurðað um.

Það sé það mat sóknaraðila að varnaraðilar séu ófær um veita börnum sínum viðunandi uppeldisskilyrði en þau hafi bæði glímt við fíkniefnavanda og skorti innsæi í grunnþarfir barna um öryggi, vernd, örvun, næringu og ástúð. Þá hafi varnaraðilar ekki sýnt neinn vilja í verki til þess að hætta neyslu eða vera í samstarfi við barnavernd. A hafi skrifað undir áætlanir í málum dætra sinna hjá barnavernd 22. mars 2013 þar sem hún hafi m.a. samþykkt að vera í samstarfi við barnavernd, svara í síma og mæta í viðtöl, undirgangast foreldrahæfnismat, undirgangast vímuefnapróf og taka á móti tilsjón inn á heimili móður sinnar þar sem hún dvaldi með telpurnar. Líkt og gögn málsins beri með sér hafi A ekki staðið við neina þætti þeirra áætlana þrátt fyrir að hafa ítrekað verið bent á alvarleika málsins og að vanefndir hefðu alvarlegar afleiðingar. Starfsmenn barnaverndar hafa ítrekað reynt að fá báða varnaraðila til að mæta í bókuð viðtöl en afar erfitt hafi verið að ná sambandi við þau þar sem þau hafi að mati sóknaraðila markvisst reynt að komast hjá því að starfsmenn barnaverndar næðu af þeim tali. A hafi aðeins mætt í eitt fíkniefnapróf þar sem hún hafi mælst jákvæð fyrir kannabis og E hafi ekki mætt í fíkniefnapróf þrátt fyrir ósk barnaverndar þar um. Þá hafi a.m.k. í tvígang fundist fíkniefni í fórum varnaraðila þar sem þau hafa dvalist með telpurnar og hafi fíkniefnin bæði verið til einkaneyslu og í söluumbúðum. Þá hafi sálfræðingur sem starfsmenn barnaverndar hafi ráðið til þess að gera foreldrahæfnismat á A ekki náð tali af varnaraðilum og loks hafi þau ekki staðið við það að taka á móti tilsjón á heimili stúlknanna.

Tilkynningar þær, sem borist hafi vegna aðbúnaðar telpnanna í umsjón varnaraðila, beri það með sér að varnaraðilar sinni telpunum illa og að þau hafi litla getu til þess að halda heimili með þeirri umgjörð og rútínu sem sé telpunum mikilvægar. Tilkynningar málsins hafi til dæmis borið það með sér að A vaknaði ekki til telpnanna á morgnanna og að næringu D hafi verið ábótavant þar sem hún hafi fengið óhóflega mikla mjólk. Þá sé ýmislegt í gögnum málsins sem bendi til þess að D hafi ekki fengið næga hreyfingu og að máltaka hennar sé skammt á veg komin vegna skorts á örvun. Í tilkynningum vegna málsins hafi jafnframt komið fram að telpurnar hafi búið við óstöðugleika, hávær rifrildi og átök á milli varnaraðila og að svo virðist sem varnaraðilar skeyti engu um áhrif slíkrar háttsemi á telpurnar. Þá liggi fyrir að varnaraðilar hafi verið í neyslu eiturlyfja, jafnvel að viðstaddri D og með fólk undir áhrifum eiturlyfja inni á heimili þeirra og telpnanna. Þá beri tilkynningar málsins með sér að óþrifnaður og óreiða sé á heimili varnaraðila og að D hafi ekki klæðst hreinum fatnaði né átt fatnað í réttum stærðum.

Sóknaraðili kveðst telja að varnaraðilar hafi ekki getu til þess að sinna þörfum telpnanna og setja þær í forgang og hafi með sinnuleysi sínu stefnt þroska þeirra og velferð í hættu. C sé þrátt fyrir ungan aldur farin að sýna mörg af þekktum einkennum sem börn þeirra, sem eigi við áfengis- eða vímuefnavandamál að etja, þrói með sér. Líkt og fram komi í gögnum málsins hafi Helga Hannesdóttir barnageðlæknir, sem hitt hafi C 2. maí 2013, greint frá hræðslueinkennum, kvíða og óöryggi hjá telpunni og talið brýnt að bregðast við vanda barnsins sem væri skaddað af þessum uppeldisaðstæðum.

Af hálfu sóknaraðila sé á því byggt að það þjóni hagsmunum telpnanna best að vera vistaðar utan heimils í tólf mánuði enda þurfi þær stöðugleika og öryggi á meðan foreldrar þeirra fái tækifæri til að koma aftur undir sig fótunum. Að öllu framangreindu virtu telji sóknaraðili fullljóst að varnaraðilar séu ekki í stakk búnir til að bera ábyrgð á og sinna uppeldsskyldum gagnvart telpunum. Af þeim sökum krefjist sóknaraðili þess að að telpurnar verði vistaðar utan heimilis í tólf mánuði frá og með þeim degi sem úrskurður sóknaraðila var kveðinn upp hinn 24. júní 2013, sbr. 28. gr. laga nr. 80/2002.

Sóknaraðili kveðst styðja kröfur sínar við reglur barnaverndarlaga nr. 80/2002, einkum 4. gr., 27. gr. og 28. gr. þeirra laga.

IV.

Varnaraðili A kveðst telja að vistun barna hennar utan heimilis í 12 mánuði sé of íþyngjandi og að ekki sé þörf á svo löngum vistunartíma þar sem hægt sé að ná árangri með vægari úrræðum. Bendir varnaraðili á að hún hafi samþykkt og skrifað undir áætlun Fjölskyldu- og félagsþjónustu Reykjanesbæjar sem miði að því að tryggja hagsmuni barns sem best. Í áætluninni komi m.a. fram að hlutverk móður sé að fara í vímuefnameðferð, undirgangist geðgreiningu hjá til þess bærum heilbrigðisstarfsmönnum, að vinna að því að koma fjármálum sínum í gott horf og að undirgangist foreldrahæfnismat.

Varnaraðili A kveðst strax í sumar hafa hafist handa við að koma lífi sínu í réttar skorður. Hafi hún farið í vímuefnameðferð á Vogi, en reyndar verið útskrifuð úr henni eftir tvo daga þar sem læknir og ráðgjafi SÁÁ hafi talið að hún ætti ekki við fíknisjúkdóm að etja. Þá kveðst varnaraðili hafi hafið meðferð hjá Ómari Ívarssyni, sérfræðingi í barna-og unglingageðlækningum, sem hún muni að hitta áfram. Þá hafi hún hafið störf hjá [...] og vinni að því að koma fjármálum sínum í gott horf. Vísar varnaraðili til framlagðra gagna öllu framangreindu til stuðnings.

Varðandi foreldrahæfnismat þá sé beðið eftir því að Anna María Valdimarsdóttir sálfræðingur kalli hana í viðtal sem hún muni mæta í.

Hvað varði aðra þætti í fyrrgreindri áætlun, s.s. að svara í síma og mæta í viðtöl, að gangast undir fíkniefnapróf o.s.frv., sé ljóst að á þessa þætti muni reyna í samvinnu varnaraðila við barnaverndarnefnd. Bendir varnaraðili á að starfsmaður barnaverndarnefndar hafi lýst því yfir munnlega að varnaraðili A hafi staðið sig mjög vel í sumar.

Varnaraðili kveðst hafa allan hug á því að standa við áætlun þá sem gerð hafi verið við fjölskyldu- og félagsþjónustu Reykjanesbæjar og kveðst hún telja að hún geti hæglega staðið við sinn hluta þess samkomulags á innan við 12 mánuðum.

Varnaraðili kveður að rót vanda hennar megi helst rekja til þess að hún og varnaraðili E hafi haft slæm áhrif hvort á annað og hafi ekki virst hafa burði til þess að taka á sínum vanda í sameiningu. Þau hafi nú slitið samvistum og kveðst varnaraðili A búa nú hjá móður sinni í Keflavík þaðan sem hún sinni vinnu sinni og meðferðaráætlun. Fullyrðingar í gögnum málsins um að A eigi við alvarlegan fíkniefnavanda að stríða eigi sér ekki stoð í gögnum málsins.

Varnaraðili kveðst benda á að vistun barns utan heimilis sé afar íþyngjandi ráðstöfun fyrir alla málsaðila og þrátt fyrir að heimild sé til þess í 1. mgr. 28. gr. laga nr. 80/2002 að vista barn í allt að 12 mánuði utan heimilis sé ekki þar með sagt að þörf sé á því að fullnýta þann tíma í því máli sem hér um ræði. Gæta verði meðalhófs í þessum efnum.

Eins og fram hafi komið hafi varnaraðili A sýnt mikinn vilja til að gera breytingar á sínum högum og sínu lífi sem komi börnum hennar til góða. Þrátt fyrir að hún hafi ekki lagst gegn því að börnin væru vistuð tímabundið utan heimilis þá telji hún að sá vistunartími sem sóknaraðili fari fram á sé allt of langur miðað við að unnt sé að ná þeim markmiðum sem stefnt sé að á mun skemmri tíma. Mikilvægt sé að þvingunarúrræði á borð við þau sem krafist sé að beitt verði í máli þessu gangi ekki lengra en nauðsynlegt sé til að ná þeim markmiðum sem að sé stefnt.

Í ljósi þess að vandamál varnaraðila tengist að miklu leyti sambúð hennar með varnaraðila E sem nú sé lokið sé eðlilegt að sóknaraðili beiti vægari úrræðum en krafist sé í samvinnu við A. Börnin eigi lögheimili hjá móður og við lok vistunartíma muni þau flytjast til hennar og móðir muni áfram vera í samvinnu við sóknaraðila með úrræðum sem tilgreind séu í 24. gr. barnaverndarlaga.

Líta verði til þess að þvingunarúrræði á borð við þau sem farið sé fram á í máli þessu séu í andstöðu við meginregluna um að foreldrar barna taki ákvarðanir um hagi þeirra og eigi þessi meginregla stoð í grundvallarreglu um friðhelgi fjölskyldu og einkalífs, sbr. 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrá Íslands, 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og sáttmála Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins.

Þó fallast megi á að nauðsynlegt hafi verið að grípa inn í aðstæður barna og foreldra í máli þessu sé einnig mikilvægt að hafa í huga að þær ráðstafanir sem grípa eigi til í framhaldinu miði að því að aflétta slíku ástandi eins fljótt og aðstæður leyfi til að börn geti sameinast foreldrum sínum á nýjan leik.

Varnaraðili A hafi að mati allra þeirra sem að máli hennar hafa komið sýnt mikinn samstarfsvilja og viðleitni til að taka á sínum málum frá því að börnin voru vistuð utan heimilis. Það sé einlægt mat varnaraðila að það þjóni hagsmunum barnanna betur að vera vistuð um skemmri tíma utan heimilis og að hún muni vera í stakk búin til að taka við þeim í lok nóvember 2013.

Varnaraðili kveður kröfu sína um að um að vistunartími barna hennar utan heimilis verði skemmri en krafist sé af sóknaraðila byggða á barnaverndarlögum nr. 80/2002, einkum 7. mgr. 4. gr. og 71. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, sbr. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 62/1994 og 3. og 5. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sem öðlast hafi gildi gagnvart Íslandi 27. nóvember 1992. Þá sé byggt á barnaverndarlögum í heild, svo og meginreglum þeirra og undirstöðurökum.

Um málsmeðferð er vísað til ákvæða XI. kafla barnaverndarlaga. Varnaraðili kveður kröfu um málskostnað byggða á 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og um virðisaukaskatt sé vísað til laga nr. 50/1988 þar sem lögmönnum sé gert að innheimta virðisaukaskatt af þjónustu sinni. Varnaraðili kveðst ekki vera virðisaukaskattskyld og því beri henni nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum.

V.

Af hálfu varnaraðila E er málavaxtalýsingu sóknaraðila mótmælt í heild sinni hvað hann varði og þá aðallega þeirri fullyrðingu að sóknaraðili hafi gert einhvern reka að því að hafa samband við varnaraðila E. Þá sé ekki að sjá í gögnum málsins að E hafi nokkru sinni verið boðaður á fund hjá sóknaraðila með sannanlegum hætti. Gögn málsins beri með sér að sóknaraðili hafi einungis verið í samskiptum við eða reynt að hafa samskipti við varnaraðila A og því hafi sóknaraðili ekki sinnt því hlutverki sem honum sé falið samkvæmt ákvæðum barnaverndarlaga nr. 80/2002

Af hálfu varnaraðila E er bent á á annmarka í málatilbúnaði sóknaraðila, sem fari í bága við 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, en krafa sóknaraðila um að dóttir varnaraðila verði vistuð utan heimilis á heimili nákominna sé of óskýr til að unnt sé að fella á hana úrskurð. Kveðst varnaraðili benda á þá sérstöðu sem nákomnum sé veitt til umgengni við barn í fóstri, sbr. 2. mgr. 74. gr. laga nr. 80/2002. Vistun barns hjá nákomnum lúti því ekki einvörðungu að hagsmunum barnsins sjálfs heldur einnig hagsmunum ættingjanna í lagalegum skilningi.

Af hálfu varnaraðila E sé talið að málsmeðferð barnaverndarnefndar Reykjanesbæjar sé haldin svo miklum annmörkum hvað hann varði að sóknaraðila beri að endurskoða þá ákvörðun vista að dóttur hans utan heimilis hjá móðursystur barnsins. Af málavöxtum þyki einsýnt að ofangreind ákvörðun sóknaraðila hafi einnig brotið bæði gegn rannsóknarreglu og meðalhófsreglu, sem og meginreglum á sviði barnaréttar, þ.e. að almennt skuli hafa það að leiðarljósi að halda fjölskyldum saman og styðja fjölskyldumeðlimi fremur en að skilja þá að.

Varnaraðili kveðst telja mikilvægt að dóttir hans fái að alast upp með fjölskyldu sinni og ættingjum en það hafi hún gert að mestu leyti þar til hún hafi verið vistuð utan heimilis móður, en stúlkan sé mjög tengd honum. Varnaraðili kveðst telja sig færan um að annast stúlkuna og kveðst einnig reiðubúinn til þess að þiggja alla þá aðstoð sem honum bjóðist, ef þurfa þykir.

Aðstæður varnaraðila séu þær að hann sé einstæður faðir. Hann lifi reglusömu lífi í dag og hafi nýlega fengið vinnu og vænti þess því að hafa stöðugar tekjur. Varnaraðili búi í rúmgóðu einbýlishúsi ásamt foreldrum sýnum og njóti mikils stuðnings frá þeim. Varnaraðili bendir á að það sé markmið barnaverndarlaga að tryggja að börn sem búi við aðstæður, sem talið er að geti stofnað heilsu þeirra eða þroska í hættu, fái nauðsynlega aðstoð. Ofangreindu markmiði verði best náð af hálfu sóknaraðila með því að vista dóttur hans hjá sér.

Varnaraðili kveðst hafa verið til fullrar samvinnu við barnaverndaryfirvöld frá því að stúlkan var vistuð utan heimilis móður og kveðst hafa unnið í sínum málum á tímabilinu. Kveðst varnaraðili ekki telja það forsvaranlegt að dóttir hans sé ekki hjá honum miðað við núverandi aðstæður og samstarfsvilja hans enda sé hann faðir stúlkunnar. Varnaraðili kveðst vera reiðubúinn til samvinnu við sóknaraðila og hafi sjálfur óskað eftir því að barnaverndaryfirvöld í sveitafélagi hans komi að málinu til að auðvelda eftirfylgni. Þá kveðst varnaraðili telja að engin rök séu fyrir því að umgengni hans við stúlkuna verði ekki a.m.k. jafn mikil og áður en ákvörðun barnaverndaryfirvalda var tekin. Varnaraðili telji sig hæfan og góðan uppalanda, en ekkert komi fram í gögnum málsins sem bendi til annars. Þá sé það auðséð að dóttur hans líði vel hjá honum og sé tengd honum traustum tilfinningaböndum.

Varnaraðili kveðst vera við þokkalega heilsu, hann misnoti ekki fíkniefni og hafi alltaf verið til staðar fyrir dóttir sína. Þá sé hann með öruggt húsnæði og örugga framfærslu. Varnaraðili kveðst ekki eiga við nein óyfirstíganleg vandamál að stríða og kveðst hafa hugsað um dóttur sína frá fæðingu hennar og veitt henni ást og umhyggju. Þá leggur varnaraðili áherslu á að hvergi í barnalögum, barnaverndarlögum og lögskýringargögnum með þeim sé það að finna að einungis fullkomnir foreldrar geti talist hæfir uppalendur. Varnaraðili kveðst ekki vera fullkominn, en hvergi komi fram í framlögðum gögnum að hann sé vanhæfur uppalandi.

Að lokum kveðst varnaraðili mótmæla harðlega þeim málatilbúnaði sóknaraðila sem byggist að á því að hann sé ekki fær um að skapa dóttur sinni fullnægjandi uppeldisaðstæður vegna geðrænna vandamála. Engin læknisfræðileg gögn hafi verið lögð fram sem styðji framangreint og sé þessu hafnað sem ósönnuðu og sem hreinum rógburði.

Varnaraðili kveður kröfu sína um að vistun skuli markaður skemmri tími en krafist sé af hálfu sóknaraðila byggi á þeirri meginreglu barnaverndarlaga að íþyngjandi ráðstafanir skuli eigi standa lengur en þörf krefji hverju sinni, sbr. 2. mgr. 26. gr. laganna. Varnaraðili kveðst hafa samþykkt að undirgangast forsjárhæfnimat innan skamms og hann sé þess fullviss að það leiði í ljós óskerta forsjárhæfni. Því sé engin ástæða til þess vista dóttur hans utan heimilis lengur en þörf sé á.

Hvað lagarök varðar kveðst varnaraðili byggja kröfu sínar á barnalögum nr. 76/2003, barnaverndarlögum nr. 80/2002, stjórnsýslulögum nr. 37/1993 og mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Um réttarfarsreglur er vísað til laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og um málskostnað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

VI.

Varnaraðili E fer með forsjá dóttur sinnar D ásamt varnaraðila A og telst því réttur aðili málsins, sbr. 28. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2001, sbr. 26. og 27. gr. og 3. mgr. 3. gr. sömu laga

Af hálfu varnaraðila E er því haldið fram að krafa sóknaraðila um að dóttir hans verði vistuð utan heimilis á á heimili nákominna sé of óskýr til að unnt sé að fella á hana úrskurð og fari því í bága við 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Vísar varnaraðili í því sambandi til þess að barn í fóstri eigi rétt til umgengni við nákomna samkvæmt 2. mgr. 74. gr. barnaverndarlaga. Varnaraðili E hefur þó ekki krafist frávísunar málsins á þessum grundvelli.

Ekki er fallist á með varnaraðila að kröfugerð sóknaraðila í málinu uppfylli ekki skýrleikakröfur 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 61. gr. barnaverndarlaga, en fyrir liggur að stúlkurnar hafa verið vistaðar á heimili móðursystur sinnar í Reykjanesbæ frá því í júní sl.

Þá er ekki fallist á með varnaraðila E að sóknaraðili hafi ekki gætt rannsóknarskyldu sinnar í málinu að því er hann varðar áður en ákvörðun var tekin um vistun dóttur hans utan heimilis.

Samkvæmt gögnum málsins liðu fjórir mánuðir frá fyrstu tilkynningu um hugsanlega fíkniefnaneyslu varnaraðila og vanrækslu þeirra á umönnun barnsins D þar til barnið var vistað utan heimilis varnaraðila með neyðarráðstöfun á grundvelli 31. gr. barnaverndarlaga. Stóran hluta þess tíma dvaldi varnaraðili A með dætur sínar á heimili móður sinnar í Reykjanesbæ, en varnaraðili E í [...], og munu þau hafa slitið sambandi sínu um tíma. Á þeim tíma beindist rannsókn barnaverndaryfirvalda að varnaraðila A þar sem börnin voru í umsjón hennar á heimili móður hennar í Reykjanesbæ. Fram kemur í málinu að eftir að varnaraðilar tóku upp samband sitt að nýju var farið í vitjun á heimili varnaraðila E vegna málsins og eftir að varnaraðili A hvarf af heimili móður sinnar í lok maí 2013 með barnið D var tvívegis haft samband við varnaraðila E símleiðis og hann boðaður á fund hjá sóknaraðila og í fíkniefnapróf, sem hann sá sér ekki fært að mæta í. Á þessum tíma var ítrekað reynt að ná í báða varnaraðila símleiðis, m.a. með aðstoð föður varnaraðila E. Gat varnaraðila E því ekki dulist að barnaverndaryfirvöld höfðu málefni varnaraðila og barns þeirra til skoðunar. Þá var varnaraðili E boðaður á fund sóknaraðila með bréfi 18. júní 2013, en sama dag tókst hins vegar að hafa uppi á varnaraðilum og barninu D, sem þá var fjarlægt af heimili þeirra og vistað utan heimilis með neyðarráðstöfun á grundvelli 31. gr. barnaverndarlaga. Þá lágu fyrir í málinu gögn um afskipti lögreglu af heimili varnaraðila í [...], m.a. um húsleitir þar og haldlagningu fíkniefna. Loks liggur fyrir að varnaraðilar mættu á fund sóknaraðila 24. júní 2013 með lögmanni sínum þar sem úrskurðað var að stúlkurnar skyldu vistaðar utan heimilis í allt að tvo mánuði, en áður hafði greinargerð Júlíu Sæmundsdóttur félagsráðgjafa um meðferð málsins verið lögð fram.

Með vísan til framangreinds er ekki fallist á með varnaraðila E að sóknaraðili hafi ekki gætt rannsóknarskyldu sinnar hvað hann varðar.

Fyrir liggur að báðir varnaraðilar neyttu fíkniefna á þeim tíma sem um ræðir í málinu. Hinn 18. júní 2013 mældist kannabis í þvagi beggja varnaraðila og þá mældist sama efni hjá varnaraðila A við fíkniefnapróf í mars 2013. Þá hefur kannabisefni fundist í fórum varnaraðila, bæði til einkaneyslu og í söluumbúðum.

Af gögnum málsins má ráða að stúlkan D bjó við óviðunandi aðstæður hjá varnaraðilum, bæði á heimili þeirra í [...] og í kjallaraherberginu í Breiðholti. Þá þykir ljóst af tilkynningum móður og systur varnaraðila A og móður varnaraðila E til sóknaraðila að varnaraðilar vanræktu umönnun stúlknanna og bjuggu þeim ekki viðunandi uppeldisaðstæður. Benda gögnin til þess að báðar stúlkurnar hafi borið merki um þessa vanrækslu. Samkvæmt tilkynningu frá ungbarnaeftirliti Suðurnesja 18. janúar 2013 stóðst C t..d. engan veginn þroskamat fyrir tveggja og hálfs árs gömul börn og þá kom fram í tilkynningu Úlfs Agnarssonar læknis 1. febrúar 2013 til sóknaraðila að grunur léki á um að varnaraðili A gætti ekki að andlegri líðan dóttur sinnar C og hefði t.d. ekki sinnt því sjálf að koma með hana í ungbarnaeftirlit. Einnig kemur fram í gögnum málsins að barna- og unglingageðlæknir hafi við skoðun á C merkt hjá henni hræðslueinkenni, kvíða og óöryggi. Læknirinn hafi metið það svo að barnið væri skaddað af uppeldisaðstæðum þeim sem því hefði verið búið og að brýnt væri að bregðast við vanda þess. Þá kemur fram í gögnum málsins að D var skoðuð á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja eftir að hún var neyðarvistuð utan heimilis varnaraðila. Hún hafi reynst feitlaginn eins og algengt væri með börn sem drykkju mikla mjólk. Þá hafi hún ekki virst vera farin að hjala eða byrjuð á máltöku, sem bent hafi til þess að meta þyrfti þroskastöðu og mögulega vanrækslu á örvun og hreyfiþörf.

Af gögnum málsins er ljóst að varnaraðilar voru almennt ekki til samvinnu við sóknaraðila vegna málsins. Þannig má sjá af gögnunum að varnaraðilar svöruðu ekki í síma þegar starfsmenn sóknaraðila reyndu að ná af þeim tali, þau mættu ekki viðtöl og gáfu ekki upp dvalarstað sinn. Þá stóð varnaraðili ekki við áætlun um meðferð máls, sem hún undirritaði hjá sóknaraðila 21. mars 2013, svo sem að taka við tilsjón á heimili, að leita sér aðstoðar vegna geðrænna vandkvæða, svara í síma og mæta í viðtöl og fíkniefnapróf. Eins mætti varnaraðili E ekki fíkniefnapróf, sem starfsmenn sóknaraðila óskuðu eftir að hann færi í.

Með hliðsjón af framangreindu er ljóst að af hálfu sóknaraðila höfðu önnur og vægari úrræði verið reynd án árangurs áður en ákvörðun var tekin um vistun stúlknanna utan heimila varnaraðila og að skilyrðum 26. gr. barnaverndarlaga hafi því verið fullnægt. Er því ekki fallist á það með varnaraðila E að sóknaraðili hafi ekki gætt meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar við meðferð málsins.

Fram er komið að báðir varnaraðilar hafa tekið á sínum málum og leitast nú við að snúa lífi sínu til betri vegar. Þau stunda bæði vinnu og segjast bæði hafa látið af fíkniefnaneyslu sinni. Samkvæmt gögnum málsins fór varnaraðili A í meðferð á sjúkrahúsinu Vogi 10. júlí sl., en var útskrifuð eftir tvo daga þar sem hún var ekki talin vera með fíknisjúkdóm. Fyrir liggur fyrir að varnaraðili E hefur hvorki viljað fara í fíkniefnameðferð né geðgreiningu þrátt fyrir óskir sóknaraðila þar um. Þá hefur hann ekki viljað gangast undir áætlun sóknaraðila um meðferð máls og sagði fyrir dóminum hann teldi ekki þörf á því að hann færi í fíkniefnameðferð. Varnaraðili E hefur því ekki verið til fullrar samvinnu við barnaverndaryfirvöld. Jafnframt hélt hann því fram að hann hefði ekki neytt fíkniefna frá því húsleit var gerð á heimili hans 19. mars 2013. Fram kemur þó í gögnum málsins að við fíkniefnapróf 18. júní 2013 fundust leifar af kannabis þvagi hans. Þá hefur komið fram að varnaraðili A hefur aðeins mætt í eitt viðtal hjá geðlækni þrátt fyrir að hafa samþykkt að undirgangast geðgreiningu og geðmeðferð í áætlun um meðferð máls 3. júní 2013. Þá liggur fyrir að varnaraðilar hafa ekki gengist undir foreldrahæfnismat. G móðir varnaraðila A bar um það fyrir dóminum að hún teldi að dóttir hennar gæti tekið við umönnun dætra sinna í lok nóvember, en þó þannig að hún þyrfti á stuðningi við umönnun þeirra að halda. H systir varnaraðila A bar um að systir hennar hefði tekið sig á og hefði nú betri stjórn á skapi sínu, en taldi þó að hún gæti enn bætt sig í þeim efnum. Með hliðsjón af gögnum málsins þykir vandi varnaraðila A djúpstæðari en svo að hann sé að miklu leyti að rekja til sambúðar hennar með varnaraðila E. Með vísan til alls framangreinds þykir ýmislegt benda til þess að varnaraðilar eigi nokkuð í land með að ná tökum á lífi sínu.

Skammur tími er liðinn frá því að börn varnaraðila voru vistuð utan heimila þeirra vegna óviðundandi uppeldisaðstæðna hjá varnaraðilum. Þá er skammur tími liðinn frá sambandsslitum varnaraðila og hefur komið fram að samskipti þeirra eru ekki góð. Í ljósi þess og alls framangreinds þykir varhugavert að gera ráð fyrir að í lok nóvember næstkomandi verði komin nægileg reynsla á bata varnaraðila og hið breytta líferni þeirra og að á þeim tíma verði varnaraðilar hæfir til að taka við umönnun barnanna. Þykir mikil hætta á að þeim stöðugleika sem börnin búa nú við yrði raskað með þeim hætti.

Með vísan til alls framangreinds er það niðurstaða dómsins að fallast beri á kröfur sóknaraðila um að stúlkurnar verði vistaðar utan heimilis varnaraðila í tólf mánuði frá 24. júní 2013.

Málskostnaðar var ekki krafist af hálfu sóknaraðila, en varnaraðilar hafa krafist málskostnaðar úr hendi sóknaraðila. Í ljósi málsúrslita þykir rétt að fella málskostnað niður.

Gjafsókn varnaraðila er lögbundin, sbr. 60. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2020, sbr. 61. gr., sbr. 28. gr. sömu laga.

Allur gjafsóknarkostnaður varnaraðila A, þ.m.t. þóknun lögmanns hennar Kolbrúnar Garðarsdóttur héraðsdómslögmanns, 559.102 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði.

Allur gjafsóknarkostnaður varnaraðila E, þ.m.t. þóknun lögmanns hans Snorra Sturlusonar héraðsdómslögmanns, 338.850 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði.

Ragnheiður Bragadóttir héraðsdómari kveður upp þennan úrskurð.

Uppkvaðning úrskurðarins hefur dregist vegna embættisanna dómara.

Úrskurðarorð:

Stúlkan, C, kt. [...], sem lýtur forsjá varnaraðila, A, skal vistuð utan heimilis varnaraðila í tólf mánuði frá 24. júní 2013 að telja.

Stúlkan, D, kt. [...], sem lýtur forsjá varnaraðila, A og E, skal vistuð utan heimilis varnaraðila í tólf mánuði frá 24. júní 2013 að telja.

Allur gjafsóknarkostnaður varnaraðila A, þ.m.t. þóknun lögmanns hennar, Kolbrúnar Garðarsdóttur héraðsdómslögmanns, 559.102 krónur, greiðist úr ríkissjóði.

Allur gjafsóknarkostnaður varnaraðila E, þ.m.t. þóknun lögmanns hans, Snorra Sturlusonar héraðsdómslögmanns, 338.850 krónur, greiðist úr ríkissjóði.