Þriðjudaginn 8. apríl 2014.
Nr. 203/2014.	AK Bygg ehf. (Jón Egilsson hrl.) gegn Finnboga Jóhannssyni (Guðjón Ólafur Jónsson hrl.) Ingigerði Jóhannsdóttur Valdemar Jóhannssyni Ólafi Jóhannssyni Þorbjörgu Jóhannsdóttur Ingunni Sveinsdóttur og Sólveigu Jóhannsdóttur Riis (Óskar Sigurðsson hrl.)

 

Kærumál. Innsetningargerð. Umferðarréttur.

A ehf. krafðist þess að félagið yrði með beinni aðfarargerð sett inn í endurgjaldslausan og óhindraðan umferðarrétt á nánar tilgreindum vegi í landi I, F, V, Ó, Þ, I og S, en A ehf. átti leigulóðir í landinu. Í dómi Hæstaréttar var talið sannað með skjallegum hætti að A ehf. hefði fengið framseld lóðaréttindi fyrri lóðarleiguhafa og jafnframt aðgang að leigulóðunum. Var í því sambandi vísað til þess að þótt ekki hefði verið vikið sérstaklega að umferðarrétti í hinum eldri lóðarleigusamningi yrði að telja að hann hefði verið viðurkenndur af eigendum jarðarinnar, enda hefði ekki mátt komast að lóðunum eftir vegi á annan hátt.

 

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Eiríkur Tómasson og Helgi I. Jónsson. 

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. mars 2014 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 28. febrúar 2014 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að hann yrði ,,settur inn í endurgjaldslausan og óhindraðan umferðarrétt um veg sem auðkenndur er sem Mástunguvegur og liggur frá þjóðvegi yfir landareign gerðarþola með fnr. 166582 að fasteignum gerðarbeiðanda, með fnr. 227-0647, sem staðsettar eru á lóð gerðarþola með fnr. 194721 á grundvelli lóðarleigusamnings, og að hindranir sem gerðarþolar hafa lagt á veginn, verði fjarlægðar á kostnað gerðarþola.“ Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili gerir sömu kröfu og hann hafði uppi í héraði. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Varnaraðilinn Finnbogi Jóhannsson krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara staðfestingar hins kærða úrskurðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.

Aðrir varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Varnaraðilinn Finnbogi hefur ekki kært úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti og kemur aðalkrafa hans um frávísun málsins frá héraðsdómi ekki til álita hér fyrir dómi umfram það sem gæta verður að án kröfu.

I

Deila málsaðila stendur um umferðarrétt sóknaraðila frá þjóðvegi nr. 329 um veg að bænum á jörðinni Minni-Mástungu í Skeiða- og Gnúpverjahreppi með landnúmer 166582 og að tveimur lóðum, með landnúmer 194721 og 194722, sem sóknaraðili kveðst vera umráðamaður að samkvæmt lóðarleigusamningi. Á umræddum lóðum var rekin ferðaþjónusta um tíma með hóteli og sumarbústöðum sem leigðir voru út. Varnaraðilarnir Ingigerður, Valdemar, Ólafur og Þorbjörg munu hvert um sig eiga 2,7778% eignarhlut í jörðinni Minni-Mástungu, en varnaraðilarnir Ingunn og Sólveig hvor um sig 1,3888% eignarhlut. Það sem eftir stendur, 86,1111%, mun vera í eigu varnaraðilans Finnboga.

Fyrir Hæstarétt hafa verið lögð nokkur ný skjöl. Meðal þeirra er skjal frá 24. mars 2003 sem ber heitið „Yfirlýsing/afsal“. Þar sagði að aðrir varnaraðilar en Finnbogi hafi afsalað til hans „eignarrétti í jörðinni Minni-Mástungu ... eignarrétti á lóðum neðan bæjarins í Minni-Mástungu, lóð 2-4 (1500 fm) og lóð 1-5 (8500 fm), samkvæmt lóðarblaði sem Pétur H. Jónsson skipulagsfræðingur gerði í mars 2003.“ Ennfremur sagði: „Afsölum við eignarréttindum til Finnboga þannig að lóðirnar verði séreign hans og veitum honum fulla heimild til að veita einkahlutafélagi sínu heimild til að byggja upp ferðaþjónustu á lóðum þessum. Komi til eignaskipta á jörðinni dragast umræddir 10.000 fermetrar frá eignarhluta Finnboga.“ Afsali þessu ásamt meðfylgjandi stofnskjali og lóðarblaði var þinglýst 31. mars 2003.

Eins og greinir í hinum kærða úrskurði var einkahlutafélagið Hótel Skyggnir starfrækt um ferðaþjónustu varnaraðilans Finnboga. Hinn 24. september 2003 gerði hann lóðarleigusamning við einkahlutafélagið um leigu til 30 ára á framangreindum lóðum „undir hótelbyggingu og annan rekstur því tengdan úr jörðinni Minni Mástungu ... og er lega þeirra afmörkuð skv. meðfylgjandi teikningu sem skoðast sem hluti þessa samnings.“ Í 2. gr. samningsins sagði: „Leigutaki hefur rétt til að byggja á lóðinni hótel, þjónustuhús og önnur mannvirki þessum rekstri og til framkvæmda þeirra sem þeirri byggingu og hagnýtingu hennar fylgja, svo sem að leggja vatns-, skolp- og rafmagnslagnir. Þá er leigutaka heimilt að rækta landið upp að vild. Vegarlagning að landinu fer fram á kostnað leigutaka.“ Varnaraðilinn Finnbogi ritaði undir samninginn bæði sem leigusali og fyrir hönd leigutaka ásamt Olgu Andersen. Samningi þessum var þinglýst 12. nóvember 2003. Varnaraðilinn mun hafa lent í greiðsluerfiðleikum og á árinu 2009 leysti Byggðastofnun til sín lóðarleiguréttindin og mannvirkin á lóðunum samkvæmt framangreindum lóðarleigusamningi. Stofnunin seldi síðan sóknaraðila eignirnar þar með talin lóðarleiguréttindi með kaupsamningi 19. mars 2013. Með yfirlýsingu 23. september sama ár heimilaði Byggðastofnun sóknaraðila að selja sumarhús á lóðunum, eftir atvikum til brottflutnings.

Samkvæmt gögnum málsins liggja framangreindar leigulóðir sóknaraðila ekki að þjóðvegi en til að komast þangað þarf að aka eftir heimreið bæjarins að Minni-Mástungu, þar sem varnaraðilinn Finnbogi býr. Er ágreiningslaust að varnaraðilinn Finnbogi hefur lokað vegi að lóðunum þannig að sóknaraðili komist ekki eftir honum.

II

Sóknaraðili reisir kröfu sína á því að hann hafi með lögmætum hætti fengið framseld réttindi lóðarleiguhafa samkvæmt samningnum 24. september 2003 og jafnframt aðgang að leigulóðunum.

Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði kveður varnaraðilinn Finnbogi hvorki málatilbúnað sóknaraðila né ætluð réttindi hans vera svo skýr að heimila megi innsetningu. Vegurinn sem um ræði liggi til að mynda ekki að þeim mannvirkjum sem sóknaraðili hafi keypt af Byggðastofnun. Þá taki framangreindur lóðarleigusamningur ekki til umferðarréttar eftir núverandi vegi. Þvert á móti hafi í lóðarleigusamningi verið gert ráð fyrir sérstakri vegarlagningu að mannvirkjum á lóðunum en af henni hafi ekki orðið. Auk framanritaðs bera aðrir varnaraðilar en Finnbogi brigður á að stofnun lóðanna sem um ræðir í landi Minni-Mástungu hafi verið lögmæt þar sem þau hafi hvorki samþykkt útskiptingu lóðanna né lóðarleigusamninginn, en landið sé í óskiptri sameign allra varnaraðila.

III

Eins og að framan er rakið eignaðist varnaraðilinn Finnbogi umræddar lóðir með afsalinu 24. mars 2003. Samkvæmt lóðarblaði og stofnskjali sem fylgdu afsalinu var gert ráð fyrir húsum á hinum útskiptu lóðum og vegi frá þeim að þjóðvegi. Að sögn varnaraðilans var vegurinn þar fyrir er afsal var gert. Afsalið hafði jafnframt að geyma sérstaka yfirlýsingu um að varnaraðilinn fengi „fulla heimild til að veita einkahlutafélagi sínu heimild til að byggja upp ferðaþjónustu á lóðum þessum.“ Þótt þar væri ekki vikið að umferðarrétti einkahlutafélagsins um hið óskipta land jarðarinnar að lóðunum verður að telja að hann hafi verið viðurkenndur af varnaraðilum öllum sem eigendum að jörðinni, enda hefði ekki mátt komast að lóðunum eftir vegi á annan hátt. Breytir engu um að ákvæði 3. gr. áðurgreinds lóðarleigusamnings um að frekari vegarlagning á landinu skyldi fara fram á kostnað leigutaka, enda verður ekki séð að aðilar að hafi með því ætlað að girða fyrir umferðarrétt leigutaka um þann veg sem krafa sóknaraðila tekur til. Þvert á móti verður að túlka ákvæðið svo að í því hafi einvörðungu falist fyrirmæli um greiðslu kostnaðar vegna lagningar nýs vegar að lóðum sóknaraðila, ef til kæmi, en fyrir liggur að Hótel Skyggnir ehf. hafi allt frá árinu 2003 notið án sérstaks endurgjalds umferðarréttar um þann eina veg sem að lóðunum liggur.

Með vísan til þess sem að framan segir verður að líta svo á að sóknaraðili hafi við kaup á lóðunum af Byggðastofnun öðlast sama rétt og Hótel Skyggnir ehf. naut á sínum tíma. Samkvæmt því verða varnaraðilar að þola án sérstaks endurgjalds umferðarrétt sóknaraðila um þann veg sem krafa hans tekur til, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 21. nóvember 1972 í máli nr. 167/1971, sem birtur er á bls. 904 í dómasafni 1972, og 23. maí 2001 í máli nr. 348/2000, sem birtur er í dómasafni 2001, bls. 2048. Að öllu virtu og með hliðsjón af dómi Hæstaréttar 30. mars 1998 í máli nr. 88/1998, sem birtur er á bls. 1346 í dómasafni það ár, verður fallist á að fullnægt sé skilyrðum 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989 fyrir því að krafa sóknaraðila um innsetningargerð verði tekin til greina á þann hátt sem segir í dómsorði.  

Eftir þessum úrslitum verða varnaraðilar dæmdir til að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Heimilt er með aðfarargerð að setja sóknaraðila, AK Bygg ehf., inn í endurgjaldslausan og óhindraðan umferðarrétt um veg frá þjóðvegi 329 um land Minni-Mástungu, Skeiða- og Gnúpverjahreppi, að lóð sóknaraðila, landnúmer 194721, svo og að fjarlægja af þeim vegi hindranir sem þar hefur verið komið fyrir.   

Varnaraðilar, Ingigerður Jóhannsdóttir, Finnbogi Jóhannsson, Valdemar Jóhannsson, Ólafur Jóhannsson, Þorbjörg Jóhannsdóttir, Ingunn Sveinsdóttir og Sólveig Jóhannsdóttir Riis, greiði óskipt sóknaraðila samtals 800.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.

 

Úrskurður Héraðs­dóms Suður­lands 28. febrúar 2014.

            Sóknaraðili, hér eftir gerðarbeiðandi, er AK bygg ehf., kt. 470213-0780, Þórsvöllum 6, Reykjanesbæ.

            Varnaraðilar, hér eftir gerðarþolar, eru eigendur Minni-Mástungu, fastanúmer 166582, Skeiða- og Gnúpverjahreppi: Ingigerður Jóhannsdóttir, kt. 060660-4179, Stóra Núpi 1, Skeiða- og Gnúpverjahreppi, þinglesinn eigandi að 2,7778%, Finnbogi Jóhannsson, kt. 180652-3969, Minni-Mástungu, Skeiða- og Gnúpverjahreppi, þinglesinn eigandi að 2,7778% og 83,3333% eða samtals 86,1111%, Valdemar Jóhannsson, kt. 200351-3399, Stóra Núpi 1, Skeiða- og Gnúpverjahreppi, þinglesinn eigandi að 2,7778%, Ólafur Jóhannsson, kt. 200351-3479, Stóra Núpi 1, Skeiða- og Gnúpverjahreppi, þinglesinn eigandi að 2,7778%, Þorbjörg Jóhannsdóttir, kt. 200656-7769, Stóra Núpi 1, Skeiða- og Gnúpverjahreppi, þinglesinn eigandi að 2,7778%, Ingunn Sveinsdóttir, kt. 210649-3449, Stóra Núpi 2, Skeiða- og Gnúpverjahreppi, þinglesinn eigandi að 1,3888% og Sólveig Jóhannsdóttir Riis, kt. 121241-, búsett erlendis, þinglesinn eigandi að 1,3888%.

Dómkröfur:

            Sóknaraðili krefst þess að hann verði „settur inn í endurgjaldslausan og óhindraðan umferðarrétt um veg sem auðkenndur er sem Mástunguvegur og liggur frá þjóðvegi yfir landareign gerðarþola með fnr. 166582 að fasteignum gerðarbeiðanda, með fnr. 227-0647, sem staðsettar eru á lóð gerðarþola með fnr. 194721 á grundvelli lóðarleigusamnings, og að hindranir sem gerðarþola [sic.] hafa lagt á veginn, verði fjarlægðar á kostnað gerðarþola.“ Þá krefst gerðarbeiðandi málskostnaðar úr hendi gerðarþola að mati dómsins, auk þess sem fjárnám verði heimilað fyrir kostnaði af væntanlegri gerð.

            Af hálfu gerðarþola Finnboga eru gerðar svofelldar kröfur:

            „Aðallega að máli þessu verði vísað frá dómi.

            Til vara að öllum kröfum gerðarbeiðanda verði hafnað.“

            Í báðum tilvikum krefst gerðarþoli þess að gerðarbeiðandi verði dæmdur til að greiða gerðarþola málskostnað samkvæmt framlögðu málskostnaðaryfirliti, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun.

            Af hálfu annarra gerðarþola eru gerðar svofelldar kröfur:

            „Að öllum kröfum gerðarbeiðanda verði hafnað.“

            Þá er þess krafist að gerðarbeiðandi verði dæmdur til að greiða gerðarþolum málskostnað samkvæmt framlögðu málskostnaðaryfirliti, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun.

            Framangreind krafa gerðarbeiðanda, ásamt meðfylgjandi gögnum, barst dóminum 24. október 2013 og var málið þingfest 2. desember 2013.  Munnlegur málflutningur fór fram 31. janúar 2014 og var málið tekið til úrskurðar að honum loknum. 

Málavextir

            Gerðarþolar Ingigerður, Valdemar, Ólafur og Þorbjörg eru hvert um sig eigandi að 2,7778% eignarhluta í jörðinni Minni-Mástungu, fastanúmer 166582, í Skeiða- og Gnúpverjahreppi. Gerðarþolar Ingunn og Sólveig eiga hins vegar hvor um sig 1,3888% eignarhluta í nefndri jörð. Það sem eftir stendur, eða samtals 86,1111% eignarhluti, er í eigu gerðarþola Finnboga, sem á sitt í tvennu lagi. Eru allir gerðarþolar sameigendur að nefndri jörð í greindum hlutföllum en jörðin er í óskiptri sameign þeirra. Heldur gerðarþoli Finnbogi þarna heimili sitt.

            Þá er gerðarþoli Finnbogi jafnframt skráður 100% eigandi lóðar 2-4 að Minni-Mástungu, landnr. 194722, og lóðar 1-5 að Minni Mástungu, landnr. 194721, en umræddum lóðum var skipt út úr áðurnefndri jörð með stofnskjali þar um, dagsettu 25. mars 2003.

            Á ofangreindum lóðum rak félagið Hótel Skyggnir ehf. m.a. ferðaþjónustu um tíma, en á lóðunum reisti félagið bæði hótel og sumarbústaði, sem leigðir voru út. Var félag þetta starfrækt um ferðaþjónustu gerðarþola Finnboga og konu hans. Leigði félagið lóðirnar af gerðarþola Finnboga í þessu skyni og var gerður sérstakur leigusamningur um það árið 2003 milli Hótels Skyggnis ehf. og gerðarþola Finnboga, þar sem gerðarþoli Finnbogi undirritar samninginn fyrir báða aðila hans. Í lóðarleigusamningi segir m.a. að lóðin sé leigð til 30 ára og skuli leiga vera 30.000 kr. á ári, vísitölutryggt, og sé heimilt að endurskoða leigugjaldið á 5 ára fresti. Þá segir í lóðarleigusamningnum: „Vegarlagning að landinu fer fram á kostnað leigutaka“.

            Á árinu 2009 leysti Byggðastofnun til sín umræddar eignir Hótels Skyggnis ehf., sem og réttindi félagsins samkvæmt nefndum lóðarleigusamningi.

            Með kaupsamningi, dagsettum 19. mars 2013, seldi Byggðastofnun umræddar eignir, nánar tiltekið hótelið að Minni-Mástungu ásamt öllum mannvirkjum sem eru á lóðunum Minni Mástunga lóð 2-4, landnúmer 194722 og Minni Mástungu lóð 1-5, landnúmer 194721, ásamt öllu sem fylgir og fylgja ber að engu undanskildu, þ.m.t. lóðarleiguréttindi, til gerðarbeiðanda. Í kaupsamningi segir að „seljandi tekur ekki ábyrgð á samvinnu við núverandi landeigendur Minni-Mástungu.“

            Gerðarþoli Finnbogi hefur meinað gerðarbeiðanda að fara eftir vegi á landi Minni Mástungu að þeim mannvirkjum sem gerðarbeiðandi keypti skv. framansögðu. Hefur verið lagt dráttarvél og heyvinnutækjum þvert á veginn.

            Í málinu liggur fyrir yfirlýsing Byggðastofnunar, dags. 23. september 2013, þar sem segir að Byggðastofnun sé eigandi margnefndra lóða nr. 2-4 og 1-5, skv. afsali dagsettu 1. október 2013, og að mannvirki séu þar hótel og sumarhús. Kaupandi eignanna sé gerðarbeiðandi skv. kaupsamningi 19. mars 2013. Þá segir að Byggðastofnun samþykki að heimila kaupandanum, þ.e. gerðarbeiðanda í þessu máli, að selja sumarhús á eignunum eða til brottflutnings.

            Gerðarþolar, aðrir en Finnbogi, kveða sér vera kunnugt um að gerðarþoli Finnbogi hafi stundað ferðaþjónustu á jörðinni að Minni-Mástungu, sem og að sá rekstur hafi ekki gengið sem skyldi og að Byggðastofnun hafi leyst til sín eignir ofangreinds félags Skyggnis ehf. Aðrir gerðarþolar en Finnbogi kveða sér hins vegar ekki vel kunnugt um deilur gerðarþola Finnboga við gerðarbeiðanda, að öðru leyti en því að þeir hafi heyrt út undan sér að þær lúti að aðgengi gerðarbeiðanda að þeim eignum sem Byggðastofnun hafi leyst til sín. Að öðru leyti hafi þeir gerðarþolar ekki komið að þeim ágreiningi sem virðist vera uppi milli gerðarþola Finnboga og gerðarbeiðanda.

            Kveður gerðarþoli Finnbogi að fljótlega eftir kaup gerðarbeiðanda virðist gerðarbeiðandi hafa hafist handa um endursölu eignanna, þar sem mikið hafi verið um ágang og umferð á og við heimili gerðarþola Finnboga að Minni-Mástungu sumarið 2013, en húsnæði gerðarþola stendur skammt frá hinum seldu eignum. Kveðst gerðarþoli Finnbogi hafa sýnt mikið langlundargerð gagnvart fyrirsvarsmönnum gerðarbeiðanda og heimilað m.a. aðgang að heimreiðinni að íbúðarhúsi sínu, sem einnig liggi að umræddum eignum gerðarbeiðanda. Hafi  gerðarþoli gert þetta umfram skyldu enda hafi sérstaklega verið gert ráð fyrir því í áðurnefndum lóðarleigusamningi að sérstakur vegur yrði lagður að þeim eignum sem nú séu í eigu gerðarbeiðanda og að kostnaður við þá vegagerð yrði greiddur af lóðarleigutaka. Þá hafi lóðarleiga jafnframt verið í vanskilum.

            Kveðst gerðarþoli Finnbogi hafa orðið fyrir miklu ónæði af umferð um heimreiðina og hlað síns íbúðarhúss og ákveðið að loka heimreiðinni að bænum, en gerðarbeiðanda hafi frá upphafi verið gert ljóst að hann yrði alltaf sjálfur að láta gera nýjan veg að eignum sínum á sinn kostnað.

            Í gögnum málsins er uppdráttur sem sýnir téðar lóðir á staðfestu deiliskipulagi Gnúpverjahrepps. Jafnframt liggur fyrir stofnskjal um lóðirnar, þar sem allir gerðarþolar eru tilgreindir landeigendur, en aðeins er skjalið undirritað af gerðarþola Finnboga og er undirritun hans skv. skjalinu „F.h. landeiganda“. 

            Þá liggur fyrir í málinu tölvupóstur skipulags- og byggingarfulltrúa uppsveita bs. um að ábúendur hafi ekki rétt til að stöðva umferð eigenda fasteigna á svæðinu að eignum sínum.

            Ofangreindu til viðbótar eru í aðfararbeiðni og greinargerð gerðarþola Finnboga raktar ýmsar ávirðingar aðila hvor á hendur öðrum sem ástæðulaust er að rekja hér. Þá liggur fyrir að boðað hefur verið að lóðarleigan muni hækka verulega, en ekki hefur annað komið fram en að lóðarleigusamningurinn sé í gildi og hefur honum ekki verið rift.

            Við aðalmeðferð gáfu skýrslur Kristmundur Árnason, stjórnarmaður og prókúruhafi gerðarbeiðanda, og Aðalsteinn Hallbjörnsson, framkvæmdastjóri og stjórnarmaður gerðarbeiðanda, en óþarft er að gera grein fyrir þeim.

Málsástæður og lagarök gerðarbeiðanda

            Gerðarbeiðandi vísar til þess að hann sé eigandi veðbandalausra mannvirkja á landi gerðarþola og með gildan lóðarleigusamning við hann.

            Gerðarþolar hafi með ólögmætum hætti aftrað gerðarbeiðanda að neyta réttinda sinna. Hafi hluti þeirra reynt að hindra aðgang og afnot af lóðinni.

            Gerðarbeiðandi kveður að brýnt sé að koma bústöðunum af staðnum, en hann ætli að flytja þá burt af hinum leigðu lóðum en ekki enn getað það vegna aðgerða gerðarþola Finnboga og konu hans, en bústaðirnir liggi undir skemmdum og standi til að gera á þeim endurbætur.

            Byggðastofnun, sem seljandi bústaðanna, hafi samþykkt fyrir sitt leyti að bústaðirnir verði fluttir burt.

            Ein af grundvallarskyldum lóðarleigusala sé að tryggja leigutaka aðgang að leigðri lóð og eðlileg afnot hins leigða. Hins vegar hafi hluti gerðarþola reynt að hindra aðgang og afnot af lóðinni og m.a.s. hafi gerðarþoli meinað gerðarbeiðanda að fara fótgangandi að lóð sinni.

            Gerðarþoli Finnbogi hafi engan fyrirvara gert um veginn við Byggðastofnun þegar Byggðastofnun hafi eignast húsin í uppgjöri. Aldrei hafi verið gerð nein athugasemd fyrr en gerðarbeiðandi hafi gert téð fasteignaviðskipti og ætlað sér að nýta eignir sínar.

            Gerðarþoli hafi reynt að ná samkomulagi en því hafi ekki verið tekið og hafi gerðarþoli Finnbogi lýst yfir fertugfaldri hækkun leigugjaldsins og neitað að taka við greiðslu umsamins leigugjalds.

            Bústaðirnir hafi allir verið fluttir um veginn í öndverðu og vilji nú gerðarbeiðandi flytja þá til baka sömu leið, en gerðarbeiðandi Finnbogi og kona hans hafi lagst gegn því án þess að tilgreina ástæður, en með því hamli þau rétti gerðarbeiðanda til að nýta eignir sínar. Hafi gerðarþoli Finnbogi og kona hans lagt stórvirkum vinnuvélum þvert á veginn og meinað gerðarbeiðanda umferð um hann.

            Gerðarbeiðandi hafi leitað til sýslumanns, en hann hafi sagt að krefjast yrði innsetningar fyrir héraðsdómi.

            Leitað hafi verið til skipulags og byggingarfulltrúa sem hafi staðhæft að ábúendur hafi ekki rétt til að stöðva umferð um veginn. Samkvæmt deiliskipulagi um Minni-Mástungur sé gert ráð fyrir fleiri sumarbústaðalóðum en aðgangur að þeim sé um hinn umþrætta veg. 

            Um lagarök vísar gerðarbeiðandi til 1. mgr. 78. gr. og 13. kafla laga nr. 90/1989. Um varnarþing vísar gerðarbeiðandi til 32. gr. sbr. 42. gr. og 34. gr. laga nr. 91/1991. Um friðhelgi eignarréttar vísar gerðarbeiðandi til 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944. Jafnframt til meginreglna um réttarvernd og afnotarétt eigenda fasteigna og meginreglna um skyldur lóðarleigusala til að tryggja leigjanda aðgang og afnot að hinu leigða landi. Þá segir að gerðarbeiðendur vísi máli sínu til frekari stuðnings til dóms Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 88/1998.

Málsástæður og lagarök gerðarþola Finnboga

Aðalkrafa um frávísun

            Gerðarþoli kveðst byggja frávísunarkröfu sína á því að málatilbúnaður gerðarbeiðanda sé svo vanreifaður að óhjákvæmilegt sé að vísa málinu frá dómi. Málatilbúnaður gerðarbeiðanda sé bæði ruglingslegur og óskýr. Lítill sem enginn greinarmunur virðist gerður á lýsingu málavaxta og málsástæðum, auk þess sem rökstuðningi og lagarökum sé verulega áfátt. Meginuppstaðan í málatilbúnaði gerðarbeiðanda felist í því að hann lýsi atvikum málsins frá sínu sjónarhorni og úthúði gerðarþola og eiginkonu hans og saki þau um hinar og þessar athafnir og aðgerðir. Í  litlu sem engu sé vikið að þeim ætluðu réttindum gerðarbeiðanda, sem hann sé þó að reyna að ná fram, eða þeim lagarökum, málsástæðum og gögnum sem þau réttindi eigi að byggja á.

            Kveður gerðarþoli málatilbúnað gerðarbeiðanda vera haldinn slíkum annmörkum að vísa hefði átt aðfararbeiðni gerðarbeiðanda á bug þá þegar og hún var lögð fram, sbr. 2. mgr. 78. gr. laga um aðför nr. 90/1989. Þar sem það hafi ekki verið gert sé óhjákvæmilegt að vísa málinu frá dómi nú að kröfu gerðarþola, þar sem málatilbúnaður gerðarbeiðanda uppfylli ekki áskilnað ákvæðis 1. mgr. 80. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 um skýran og glöggan málatilbúnað og kröfugerð, sbr. einkum d-, e- og f- liði nefndrar greinar, sem eigi hér við samkvæmt efni sínu, sbr. 1. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989.

            Varakrafa um að kröfum gerðarbeiðanda verði hafnað.

 

            Verði ekki fallist á að vísa beri málinu frá dómi, gerir gerðarþoli þá kröfu til vara að öllum kröfum gerðarbeiðanda verði hafnað. Vísar gerðarþoli til þriggja meginmálsástæðna í því sambandi og verður þeim lýst hér.

            1. Málatilbúnaður gerðarbeiðanda uppfylli ekki skýrleikakröfur laga nr. 90/1989.

            Gerðarþoli kveðst í fyrsta lagi byggja á því að verði ekki fallist á að vísa beri málinu frá dómi á þeim grundvelli sem að framan er lýst, verði í öllu falli að hafna kröfum gerðarbeiðanda af þeim sökum.

            Mál þetta sé rekið samkvæmt 12. kafla laga nr. 90/1989. Í því felist að þau meintu réttindi sem gerðarbeiðandi krefst þess að verða settur inn í, verði að vera svo ljós og skýr að sönnur verði færðar fyrir þeim með þeim gögnum sem unnt er að afla samkvæmt 83. gr. laga nr. 90/1989. Sé varhugavert að láta gerðina ná fram að ganga á grundvelli umræddra sönnunargagna, beri að hafna henni, sbr. 3. mgr. 83. gr. nefndra laga. Ekki verði gerðar minni kröfur um skýrleika til málatilbúnaðar gerðarbeiðanda að þessu leyti, heldur en þeirra ætluðu réttinda sem verið sé að sækja. Verði því ekki fallist á að vísa beri málinu frá dómi sökum þeirra ágalla sem málatilbúnaður gerðarbeiðanda sé haldinn að mati gerðarþola, hljóti þeir í öllu falli að leiða til þess að kröfum gerðarbeiðanda verði hafnað, sbr. 3. mgr. 83. gr. laga nr. 90/1989.

            2. Efnislegur réttur sé ekki til staðar:

            Í annan stað kveður gerðarþoli að hvað sem ofangreindu líði þá eigi gerðarbeiðandi einfaldlega ekki þann rétt sem hann byggi beiðni sína um aðför á. Í aðfararbeiðni sinni geri gerðarbeiðandi þannig kröfu um að verða settur inn í endurgjaldslausan og óhindraðan umferðarrétt um veg sem liggi um land gerðarþola og systkina hans. Vegurinn liggi hins vegar ekki á þeim lóðum, þar sem þau mannvirki sem gerðarbeiðandi hafi keypt af Byggðastofnun, standi. Hvað sem verði talið um hugsanleg réttindi gerðarbeiðanda samkvæmt nefndum lóðarleigusamningi, sé í öllu falli ljóst að umferðarréttur um nefndan veg geti ekki verið hluti þar af.

            Í þessu sambandi bendir gerðarþoli á að í umræddum lóðarleigusamningi hafi verið kveðið á um það að lagning vegar að nefndum lóðum færi fram á kostnað leigutaka. Frá upphafi hafi því verið gert ráð fyrir að lagður yrði sérstakur vegur að þeim mannvirkjum sem á lóðunum standi. Slíkur vegur hafi hins vegar aldrei verið lagður. Af þessu leiði að gerðarbeiðandi eigi enga kröfu til þess að vera settur inn í umferðarrétt um veg sem hann eigi hvorki bein né óbein eignarréttindi yfir. Þegar af þessari ástæðu beri að hafna kröfu gerðarbeiðanda.

            Þá bendir gerðarþoli á að gerðarbeiðandi geri ekki aðeins kröfu um að verða settur inn í umferðarrétt um veg sem sé í eigu annarra aðila og hann eigi engan rétt til, hvorki samkvæmt samningum eða lögum, heldur geri gerðarbeiðandi kröfu um að verða settur inn í þann umferðarrétt endurgjaldslaust. Sé ljóst að hvað sem öðru líði geti gerðarbeiðandi ekki haft uppi slíka kröfugerð. Ætti það sama við þótt réttur til umferðar um nefndan veg hefði verið hluti af lóðarleigusamningnum, enda þyrfti gerðarbeiðandi alltaf að standa skil á leigu samkvæmt samningnum. Hvað sem því líði fái kröfugerð gerðarbeiðanda ekki staðist að þessu leyti, sem enn leiði til þess að hafna verði kröfum hans.

            3. Meintur réttur gerðarbeiðanda sé óskýr.

            Í þriðja lagi vísar gerðarþoli til þess að verði þrátt fyrir allt ofangreint talið að gerðarbeiðandi geti hugsanlega átt einhvern rétt til umferðar um margnefndan veg gerðarþola og systkina hans, sem engin gögn styðji þó og sé harðlega mótmælt af hálfu gerðarþola, sé a.m.k. ljóst með vísan til alls þess sem að ofan greini, að meintur réttur gerðarbeiðanda þar um sé ekki svo skýr að unnt sé á grundvelli fyrirliggjandi sönnunargagna að verða við beiðni hans um aðför. Leiði það eitt og sér til þess að hafna verði beiðninni, sbr. 3. mgr. 83. gr., sbr. 78. gr. laga um aðför nr. 90/1989.

            Um lagarök vegna frávísunarkröfu vísar gerðarþoli til 80. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, sbr. 1. mgr. 84. gr. laga um aðför nr. 90/1989. Þá kveðst gerðarþoli styðja mál sitt við almennar meginreglur íslensks eignarréttar og ákvæði 72. gr. stjórnarskrár lýðveldsins Íslands nr. 33/1944. Jafnframt vísar gerðarþoli til laga um aðför nr. 90/1989, einkum 72., 73., 78., 83. og 84. gr. Um málskostnað vísar gerðarþoli til XXI. kafla laga nr. 91/1991, en um virðisaukaskatt til laga nr. 50/ 1988.

Málsástæður og lagarök annarra gerðarþola

            Gerðarþolar vísa til þess að landið, þar sem hinn umþrætti vegur sé og eignir gerðarbeiðanda standi á, sé í óskiptri sameign allra gerðarþola í áðurgreindum hlutföllum. Þrátt fyrir að gerðarþolar séu sameigendur jarðarinnar með gerðarþola Finnboga séu þeir ekki aðilar að lóðarleigusamningi í málinu þar sem gerðarþoli Finnbogi leigir einkahlutafélaginu Hótel Skyggni ehf. tvær nánar tilgreindar lóðir úr landi jarðarinnar Minni-Mástungu. Hafi gerðarþolar aldrei samþykkt lóðarleigusamninginn.

            Þeim lóðum muni hafa verið skipt út úr landi jarðarinnar samkvæmt sérstöku stofnskjali. Gerðarþolar séu þar tilgreindir landeigendur, en þeir hafi hins vegar ekki veitt samþykki sitt fyrir stofnun og skiptingu lóðanna úr landi jarðarinnar. Í samræmi við það sé stofnskjalið ekki undirritað af þeirra hálfu.

            Af þeim almennu meginreglum sem gildi um óskipta sameign að íslenskum rétti, leiði að einn sameigenda geti ekki ráðstafað hinu óskipta landi þannig að í bága fari við hagsmuni annarra sameigenda. Sé samþykki allra sameigenda þannig áskilið til vissra ráðstafana. Undir það falli tvímælalaust ráðstafanir á borð við útskiptingu lóða úr sameignarlandi, sem og sala og leiga slíks lands. Verði samþykki allra sameigenda að liggja til grundvallar slíkum ráðstöfunum, eigi þær að hafa nokkurt gildi.

            Þar sem gerðarþolar hafi ekki samþykkt að umræddum lóðum væri skipt úr landi jarðarinnar að Minni-Mástungu sé ljóst að til lóðanna hafi ekki verið stofnað með réttum hætti. Áðurnefnt stofnskjal sé því að vettugi virðandi og verði enginn réttur á því byggður. Það sama eigi við um síðari gerninga sem kunni að hafa verið gerðir á grundvelli stofnskjalsins, þ. á m. lóðarleigusamning þann sem gerður hafi verið um nefndar lóðir, en áréttað sé að gerðarþolar hafi heldur ekki veitt samþykki sitt fyrir leigu lóðanna. Geti gerðarbeiðandi því engan rétt byggt á umræddum samningi, hvort heldur sem um sé að ræða umferðarrétt eða annan rétt. Verði þá þegar af þeirri ástæðu að hafna kröfum gerðarbeiðanda.

            Gerðarþolar benda auk þess á að jafnvel þótt talið væri unnt að byggja rétt á umræddum lóðarleigusamningi, þá hafi ekki verið veittur neinn umferðarréttur um áðurnefndan veg gerðarþola með samningnum. Sé enda skýrlega tekið fram í samningnum að leigutaki skuli sjálfur sjá um að kosta lagningu vegar að lóðunum. Eigi gerðarbeiðandi því hvort sem er engan rétt til umferðar um land gerðarþola, sem enn leiði til þess að hafna verði kröfum hans.

            Að lokum benda gerðarþolar á að verði allt að einu talið að gerðarbeiðandi geti hugsanlega átt einhvern rétt til umferðar um margnefndan veg, sem fái þó ekki staðist að mati gerðarþola, sé í öllu falli ljóst að meintur réttur gerðarbeiðanda þar um sé ekki svo skýr að unnt sé á grundvelli fyrirliggjandi sönnunargagna að verða við beiðni hans um aðför. Leiði það eitt og sér til þess að hafna verði beiðninni, sbr. 3. mgr. 83. gr., sbr. 78. gr. laga um aðför nr. 90/1989.

            Um lagarök vísa gerðarþolar til almennra meginreglna íslensks eignarréttar, m.a. um óskipta sameign og ákvæða 72. gr. stjórnarskrár lýðveldsins Íslands nr. 33/1944. Jafnframt vísa gerðarþolar til laga um aðför nr. 90/1989, einkum 72., 73., 78., 83. og 84. gr. Um málskostnað vísa gerðarþolar til XXI. kafla laga nr. 91/1991 en um virðisaukaskatt til laga nr. 50/1988.

Forsendur og niðurstaða

            Gerðarþoli Finnbogi byggir kröfu sína um frávísun á því að málatilbúnaður gerðarbeiðanda sé svo vanreifaður að óhjákvæmilegt sé að vísa málinu frá dómi og vísar um það til d-, e- og f- liða 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 sbr. 1. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989.

            Að mati dómsins má taka undir það með gerðarþola að málatilbúnaður gerðarbeiðanda sé öðrum þræði ekki svo glöggur sem æskilegast hefði verið hvað varðar lýsingu málavaxta og framsetningu málsástæðna. Það er þó mat dómsins að ráðið verði af aðfararbeiðni gerðarbeiðanda hverjum augum hann lítur málavexti og á hverju hann byggir kröfur sínar. Þykja að þessu virtu ekki vera alveg næg efni til að vísa málinu frá dómi og er rétt að úrskurða efnislega um kröfur gerðarbeiðanda eins og málið er vaxið, en í þessu efni má geta þess að ekki verður séð að vörnum gerðarþola hafi orðið áfátt af þessum sökum.

            Í aðfararbeiðni sinni lýsir gerðarbeiðandi málsástæðum sínum sem hann byggir á og er gerð grein fyrir þeim hér að framan. Ekki verður niðurstaða málsins reist á öðrum málsástæðum en þeim sem byggt er á af hálfu aðila þess, sbr. 2. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 1. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989.

            Fyrir liggur að gerðarbeiðandi keypti umræddar eignir af Byggðastofnun og er eignarhald hans á þeim óumdeilt. Gerðarbeiðandi yfirtók með sama kaupsamningi lóðarleiguréttindi, sem ekki er raunar lýst í kaupsamningi, en ekki getur verið um að ræða önnur lóðarleiguréttindi en þau sem kunna að verða leidd af lóðarleigusamningi sem gerður var milli gerðarþola Finnboga og Hótels Skyggnir ehf. og sem liggur fyrir í málinu. Aðrir gerðarþolar áttu enga aðild að þeim lóðarleigusamningi. Í téðum lóðarleigusamningi kemur fram að leigutaki skuli bera kostnað af vegarlagningu að lóðunum, sem eru umluktar landi Minni Mástungu sem er í óskiptri sameign allra gerðarþola í tilteknum hlutföllum. Ekkert er kveðið á í lóðarleigusamningnum um aðgengi að hinum leigðu lóðum, enda aðeins einn eigenda hins óskipta lands, sem umlykur lóðirnar, aðili að leigusamningnum.

            Í téðum lóðarleigusamningi er vísað til og byggt á tilteknum lóðum, en til lóðanna var stofnað með stofnskjali, dags. 25. mars 2003, en þar eru allir gerðarþolar tilgreindir sem landeigendur. Allt að einu er þó stofnskjalið aðeins undirritað af hálfu gerðarþola Finnboga „F.h. landeiganda“, en ekki af hálfu annarra landeigenda, en í 1. mgr. 14. gr. laga nr. 6/2001 um skráningu og mat fasteigna segir að umsókn um stofnun fasteignar í fasteignaskrá skuli undirrituð af eiganda eða eigendum upprunafasteignar, en þegar stofnskjalið var gefið út var kveðið á um það í 14. gr. laganna að eigandi skyldi gefa út stofnskjal. Ekki liggur annað fyrir en að á þeim tíma hafi land Minni Mástungu verið í sömu óskiptu sameign og nú er, sbr. stofnskjalið sjálft sem áður er lýst, en af því leiðir að eigendur hefðu allir þurft gefa út stofnskjalið sem er, líkt og áður segir, aðeins undirritað af hálfu gerðarþola Finnboga „F.h. landeiganda“, í eintölu. Bera gerðarþolar, aðrir en Finnbogi, brigður á að stofnun lóðanna hafi þannig verið lögum samkvæm, en gerðarþoli Finnbogi hafi ekki verið bær til þess að ráðstafa þannig landinu sem hafi verið og sé í óskiptri sameign og kveðst hinir landeigendurnir aldrei hafa samþykkt útskiptingu lóðanna. Er hins vegar ófært að upplýsa um þessi atriði í máli þessu samkvæmt þeim réttarfarsreglum sem um gilda.

            Óumdeilt er að vegur sá sem gerðarbeiðandi krefst umferðarréttar um, er ekki á þeim lóðum sem eignirnar standa á, heldur er vegurinn annars staðar á landi Minni Mástungu, sem er sameiginlega og óskipt í eigu allra gerðarþola eins og lýst hefur verið. Er gerðarbeiðandi ekki í neinu samningssambandi við aðra gerðarbeiðendur en Finnboga og hafa þeir aldrei veitt honum nein réttindi yfir landi sínu, hvorki til umferðar né annars. Gerðarbeiðandi Finnbogi er skráður eigandi lóðanna sem húsin standa á, en fyrir liggur þó yfirlýsing Byggðastofnunar um að stofnunin sé eigandi lóðanna skv. afsali 1. október 2013, en leigulóðarréttindi fylgdu kaupum gerðarbeiðanda á húsunum. Ekki liggur hins vegar fyrir neitt í málinu um að gerðarþoli eigi einhvern rétt gagnvart eigendum Minni Mástungu eða rétt til umferðar um land þeirra, ef frá er talinn samningurinn um leigu lóðanna, en ljóst er að vegurinn er ekki á þeim lóðum.

            Ekki verður talið að gerðarbeiðandi geti byggt meintan umferðarrétt sinn á því að eignir hans á téðum lóðum séu veðbandalausar, en ekki getur heldur skipt máli að Byggðastofnun hafi samþykkt að húsin verði flutt burt eða seld. Gerðarbeiðandi vísar til þess að lóðarleigusala beri að tryggja aðgengi leigutaka að hinu leigða. Ekki verður þetta til að staðfesta að meintur efnislegur réttur gerðarbeiðanda sé svo sem hann kveður, enda liggur fyrir að leigusali samkvæmt samningnum er aðeins gerðarþoli Finnbogi, en ekki aðrir gerðarþolar. Engu breytir heldur að gerðarþoli Finnbogi hafi ekki gert fyrirvara um téðan veg í uppgjöri sínu við Byggðastofnun, sem raunar liggur ekki fyrir í málinu. Þá getur heldur ekki skipt máli að ekki hafi verið gerð athugasemd fyrr en eftir að gerðarbeiðandi keypti húsin eins og hann byggir á. Sagðar tilraunir gerðarbeiðanda til að ná samkomulagi og yfirlýsingar um hækkun á lóðarleigunni geta heldur ekki orðið til að staðfesta þann umferðarrétt sem gerðarbeiðandi kveðst eiga. Engu skiptir heldur hvort húsin voru í öndverðu flutt eftir veginum á þann stað sem þau standa nú á. Þá getur gerðarbeiðandi ekki byggt umferðarrétt sinn á því að gerðarþolar hafi ekki skýrt frá því á hverju sú afstaða þeirra byggir, að heimila ekki umferðina. Ummæli skipulags- og byggingarfulltrúa, sem liggja fyrir í tölvupósti hans, um að ábúendur hafi ekki rétt til að stöðva umferð, geta heldur ekki rennt stoðum undir eða skapað efnislegan rétt gerðarbeiðanda.    

            Það er samkvæmt framansögðu mat dómsins að gerðarbeiðandi hafi ekki rennt stoðum undir það að hann eigi þann rétt til umferðar um téðan veg sem hann krefst að verða settur inn í, eða að sá meinti réttur hans sé svo skýr sem áskilið er í 1. mgr. 78. gr. sbr. 3. mgr. 83. gr. laga nr. 90/1989. Verður við svo búið að hafna kröfum gerðarbeiðanda.

            Að fenginni þessari niðurstöðu ber að úrskurða að gerðarbeiðandi greiði gerðarþolum málskostnað skv. 130. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 1. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 og þykir hann hæfilegur þannig að gerðarbeiðandi greiði gerðarþola Finnboga 884.775 kr. í málskostnað og öðrum gerðarþolum saman 811.044 kr. Við ákvörðun málskostnaðar hefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts.

            Sigurður G. Gíslason héraðsdómari kveður upp þennan úrskurð.

Úrskurðarorð:

            Kröfum gerðarbeiðanda, AK bygg ehf., um beina innsetningargerð er hafnað.

            Gerðarbeiðandi greiði gerðarþola Finnboga Jóhannssyni kr. 884.775 í málskostnað og gerðarþolum Ingigerði Jóhannsdóttur, Valdemar Jóhannssyni, Ólafi Jóhannssyni, Þorbjörgu Jóhannsdóttur, Ingunni Sveinsdóttur og Sólveigu Jóhannsdóttur Riis, saman kr. 811.044 í málskostnað.