Fimmtudaginn 18. september 2003.
Nr. 3/2003.	Lífeyrissjóðurinn Lífiðn (Páll Arnór Pálsson hrl.) gegn Jóni Ólafssyni (Helgi Birgisson)

 

Veðsetning. Lífeyrissjóðir. Gerhæfi. Ógilding. Gjafsókn.

J, sem var þroskaheftur, hafði veðsett íbúð sína til tryggingar láni, sem fjármálastofnunin L veitti V, bróður J. Með vísan til sérstakra atvika málsins og 36. gr. laga nr. 7/1936, sbr. 6. gr. 11/1986, var veðsetningin ógilt. 

 

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. janúar 2003. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda. Þá krefst hann  málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum var veitt fyrir Hæstarétti.

Fyrir Hæstarétt var lögð skýrsla dr. Gunnars Hrafns Birgissonar, sérfræðings í klínískri sálfræði, 12. maí 2003 en hann var dómkvaddur eftir uppsögu héraðsdóms til að meta meðal annars greind, þroska og persónuleika stefnda og skilning hans á þeim gerningi sem mál þetta snýst um. Í niðurstöðum matskýrslu hans segir meðal annars: ,,Samkvæmt niðurstöðu greindarprófs telst Jón Ólafsson þroskaheftur á munnlegu sviði. Sú niðurstaða samræmist vel þroskasögu hans og því að hann er ólæs og kann lítið sem ekkert að skrifa og reikna. Hann á erfitt með að muna atriði, læra af reynslu og skilja hugtök og samhengi hluta. Persónuleikapróf bendir til þess að hann sé þýðlyndur, tilfinningasamur og taugaóstyrkur. ... Jón kemst af í samfélaginu með því að einfalda hlutina og treysta á aðra. Hann skilur illa hugtök viðskiptalífsins, s.s. veð, og samfélagsreglur, s.s. að hann gæti tapað íbúð með undirskrift sinni við að gera bróður sínum greiða. Jón mælist viðkvæmur, auðsæranlegur og undanlátssamur. Að mati undirritaðs er Jón Ólafsson hrekklaus, auðtrúa og góðgjarn maður, nær berskjaldaður gagnvart mögulegum blekkingum þess sem getur hugsað sér að misnota hann og þekkir til vitsmunalegra og persónulegra veikleika hans.”

            Eins og fram kemur hinum áfrýjaða dómi veitti áfrýjandi bróður stefnda, Vilhjálmi Ólafssyni, lán, að fjárhæð 1.500.000 krónur samkvæmt skuldabréfi 4. september 1997 tryggðu með 4. veðrétti í kjallaraíbúð stefnda að Laugateigi 8, Reykjavík.

Veðsetning sú, sem hér um ræðir, mun hafa átt sér stað með þeim hætti sem tíðkaðist í starfsemi áfrýjanda á þeim tíma og áður en gert var samkomulag það um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, sem skírskotað er til í niðurstöðum héraðsdóms. Hins vegar leysti það áfrýjanda, sem fjármálastofnun, ekki undan þeirri áhættu sem fylgt gat því að láta hjá líða að kanna greiðslugetu lántaka áður en lán var veitt og eftir atvikum gera þeim, sem í ábyrgð hugðust ganga, grein fyrir því ef niðurstaða þeirrar könnunar benti til þess að lántaki gæti ekki staðið í skilum. Eins og rakið er í niðurstöðu héraðsdóms og fram kemur í framangreindri matsgerð hins dómkvadda manns er stefndi þroskaheftur. Er hann meðal annars ólæs. Verður ekki annað ráðið af niðurstöðu matsmannsins en að stefnda hafi skort hæfi til að gera sér grein fyrir þeirri einhliða skuldbindingu er hann undirgekkst með nafnritun sinni á umrætt veðskuldabréf. Eins og hér háttar sérstaklega til verður áfrýjandi að bera hallann af þeirri ákvörðun sinni að veita lánið án frekari könnunar. Samkvæmt framanrituðu og með vísan til ákvæða 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. 6. gr. laga nr. 11/1986, er niðurstaða héraðsdóms staðfest með þeim hætti er í dómsorði greinir.

Rétt þykir að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda greiðist úr ríkissjóði, svo sem nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

            Ógilt er veðsetning stefnda, Jóns Ólafssonar, samkvæmt veðskuldabréfi nr. 20305, útgefnu 4. september 1997, af Vilhjálmi Ólafssyni til áfrýjanda, Lífeyrissjóðsins Lífiðnar, að fjárhæð 1.500.000 krónur.

            Málskostnaðarákvörðun héraðsdóms er staðfest.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

            Gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningslaun lögmanns hans, 300.000 krónur.

             

Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 16. október 2002.

Stefnandi málsins er Jón Ólafsson, kt. 220558-5099, Laugateigi 8,  Reykjavík,  en stefndi er Lífeyrissjóðurinn Lífiðn, kt. 581096-2759, Stórhöfða 31, Reykjavík.

Málið er höfðað með stefnu, dagsettri 22.mars sl., sem árituð er um birtingu 26. sama mánaðar af lögmanni stefnda. Málið var þingfest 4. apríl sl. Það var dómtekið 8. október sl. að afloknum munnlegum málflutningi.

 

Dómkröfur:

Dómkröfur stefnanda eru þær, að ógild verði með dómi undirritun stefnanda um veðsetningu á íbúð hans í kjallara hússins að Laugateigi 8 í Reykjavík á veðskuldabréf nr. 20305, útgefið af Vilhjálmi Ólafssyni til stefnda Lífiðnar, 4. september 1997, að fjárhæð 1.500.000 kr., tryggt með 4. veðrétti og uppfærslurétti og skyldi greiðast með 30 afborgunum 1. september og 1. mars ár hvert, í fyrsta skipti 1. mars 1998.

Þá krefst stefnandi þess, að stefnda verði gert með dómi að aflýsa ofangreindu veðskuldabréfi af íbúð hans að Laugateigi 8, Reykjavík, að viðlögðum dagsektum 10.000 kr. á dag.

Stefnandi krefst málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda, auk lögmælts virðisaukaskatts, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, enda sé stefnandi ekki virðisaukaskattsskyldur.

Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og gerir auk þess kröfu til þess, að stefnandi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað að mati dómsins.

Stefnandi fékk gjafsókn í málinu með leyfi dóms- og kirkjumálaráðuneytis, sem dagsett er 31. maí 2002.

Málavextir, málsástæður og lagarök

 

Stefnandi:

Lögmaður stefnanda lýsir málavöxtum svo, að umbj. hans sé andlega þroskaheftur. Hann sé hvorki læs né skrifandi, en geti párað nafn sitt. Hann hafi sem unglingur ráðist til starfa hjá Ölgerð Egils Skallagrímssonar hf., fyrst í vernduðu starfi en síðar sem lyftaramaður. Á árinu 1985 hafi stefnandi fest kaup á kjallaraíbúð í húsinu nr. 8 við Laugateig í Reykjavík og hafi búið þar einn síðan. Hann hafi frá unglingsárum að mestu séð um sig sjálfur, enda verið mjög aðhaldssamur í fjármálum.  Móðir hans, Jetta J. Jensen, hafi litið til með syni sínum frá því hann hóf eigin búskap. Hún hafi veitt því athygli í lok síðustu aldar, að ýmsar fjárkröfur á hendur syni hennar hafi farið að berast.  Hana hafi strax grunað, að Vilhjálmur Ólafsson, bróðir stefnanda, hefði komið þar við sögu, en hann væri óreiðumaður, nú búsettur erlendis, líklega í Eystrasaltslöndum. Grunur hennar hafi reynst réttur, því komið hafi á daginn, að Vilhjálmur hafi fengið stefnanda til að veðsetja íbúð sína til tryggingar láni, sem stefndi hafi veitt Vilhjálmi.  Lán þetta sé tilefni þessarar málssóknar á hendur stefnda. 

Þegar þessi atvik voru kunn, hafi verið leitað til Baldvins H. Steindórssonar sálfræðings, því að sýnt þótti, að stefnandi hafi enga grein gert sér fyrir afleiðingum þess að heimila veðsetningu á íbúð sinni. Niðurstaða Baldvins hafi verið á þá leið, að greindarþroski stefnanda hafi legið á mörkum greindar undir meðalgreind og greindar sem samsvaraði greind þroskraheftra, samkvæmt Wechlers greindarprófi. Þar hafi verið tekin af öll tvímæli um vanhæfni stefnanda til að gera sér grein fyrir þýðingu þess að veita bróður sínum umrædda veðsetningarheimild. Þannig hafi Vilhjálmur notfært sér einfeldni, bágindi og fákunnáttu bróður síns.

Stefnandi byggir á því, að stefndi reki umfangsmikla lánastarfsemi, sem m.a. felist í því að ávaxta iðgjöld sjóðsfélaga sinna. Sjóðsfélagar fái lán hjá stefnda, að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Öll lán hafi áhættu í för með sér og því áskilji lánveitendur sér m.a. háa vexti til að mæta hugsanlegum útlánatöpum. Lánveitendum beri að sýna aðgæslu í starfi, hvort heldur að því er varðar hagsmuni sjóðsfélaga eða gagnvart lántaka og/eða veðsala. Lán það, sem hér sé um að ræða, hafi numið 1,5 milljónum króna.  Hér hafi verið um háa lánveitingu að ræða og það til einstaklings, sem ekki hafi getað lagt fram eigin tryggingu, samkvæmt skilmálum stefnda. Það eitt hafi gefið stefnda sérstakt tilefni til að sýna ítrustu varfærni. Stefndi hafi þess í stað látið nægja, að lántaki afhenti honum veðskuldabréf, sem stefnandi hafði párað nafn sitt á sem samþykkur sem þinglýstur eigandi veðsins. Engum, sem líti stefnanda augum, hvað þá heyri hann tala, geti dulist, að þar fari maður, sem ekki sé hæfur til að takast á hendur skuldbindingar á eigin spýtur, svo gilt sé að lögum. Augljóst sé, að starfsmenn stefnda hafi sýnt óvarkárni. Þeir hafi ekki athugað réttmæti samþykkis fyrir veðsetningu, sem þó hafi verið fullt tilefni til. Hann hafi veitt lán, án tillits til greiðslugetu lántaka, en rík ástæða hafi verið til að meta hana. Þá hafi starfsmenn stefnda látið hjá líða að gera stefnanda grein fyrir, hvaða afleiðingar samþykki hans gæti haft.

Stefndi hafi krafist nauðungarsölu á eign stefnanda og hafi hafnað því að falla frá kröfu sinni. Því sé stefnanda nauðsyn á að höfða mál þetta. Íslandsbanki hf. hafi einnig krafist nauðungarsölu á eign stefnanda en afturkallað beiðni sína, þegar honum voru kynnt málsatvik.

Ljóst sé, að stefnanda skorti gerhæfi. Hann sé alls ófær um að takast á herðar skuldbindingar. Þessu til stuðnings er vísað af hálfu stefnanda til VII. kafla lögræðislaga nr. 71/1997, en ákvæðum þess kafla megi beita með lögjöfnun. Þá er enn fremur vísað til III. kafla samningalaga nr. 7/1936 með síðari breytingum, einkum 30., 31. og 36. gr.

Einnig er vísað til þeirra siðferðlegu lágmarkskrafna, að kröfur á grundvelli löggernings, sem bersýnilega sé óheiðarlega fenginn, séu ógildar eða ógildanlegar.

Þá er vísað til þess, að stefndi hafi eigi sýnt lágmarksaðgæslu við lánveitingu sína og bent m.a. á nýgert samkomulag um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, en að því hafi staðið Samtök banka og verðbréfafyrirtækja f.h. aðildarfélaga sinna, Samband íslenskra sparisjóða f.h. sparisjóða, Neytendasamtökin og viðskiptaráðherra. Samkomulag þetta hafi verið gert 21. nóvember 2001 og sýni æskilega vinnureglu við lánveitingar.

Loks er vísað til dómafordæma um ríka aðgæsluskyldu banka og lánastofnana.

Til stuðnings málskostnaðarkröfu stefnanda er bent á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en um kröfu til greiðslu virðisaukaskatts á tildæmdan málskostnað er bent á lög nr. 50/1988.

Stefndi:

Stefndi lýsir málavöxtum þannig: Þrjár fyrstu afborganir af veðskuldabréfi því, sem mál þetta varðar, hafi verið greiddar, en bréfið hafi verið í vanskilum frá 1. september 1999. Krafist hafi verið nauðungarsölu á íbúð stefnanda að undangengnu innheimtubréfi, sem ekki hafi verið sinnt. Lögmaður stefnanda hafi óskað eftir því, þegar framhaldssala íbúðarinnar hafi átt að fara fram, 21. nóvember 2000, að beiðni stefnda yrði afturkölluð og hafi það verið gert. Síðan hafi liðið hálft ár og ekkert hafi heyrst frá lögmanninum. Því hafi verið ákveðið að krefjast nauðungarsölu að nýju.  Lögmaður stefnanda hafi enn mótmælt framgangi nauðungarsölunnar og hafi verið fallist á að fresta framgangi hennar, þar til niðurstaða ógildingarmáls lægi fyrir, sem lögmaðurinn hafi sagt að stæði fyrir dyrum. Aftur á móti hafi stefndi hafnað að aflýsa umræddu skuldabréfi nema að undangengnum dómi. Einnig hafi verið óskað eftir upplýsingum um stöðu opinbers máls á hendur bróður stefnanda, þar sem því væri haldið fram, að samþykki fyrir veðsetningunni væri fengið með saknæmum og refsiverðum hætti.

Stefndi byggir sýknukröfu sína á því, að hann hafi veitt lögráða manni lán og fengið veð í fasteign lögráða bróður hans til tryggingar kröfu sinni, sem staðfest hafi veðheimildina með áritun á veðskuldabréfið sjálft.  Stefndi hafi þannig fengið veðtryggingu sína með hefðbundnum hætti og hafi ekki á nokkurn hátt sýnt af sér gáleysi við meðferð veðskuldabréfsins, sem hafi að öllu leyti verið í samræmi við útlánareglur lánastofnana. Stefndi hafi mátt treysta því, samkvæmt grundvallarreglum persónuréttar, að stefnandi hefði hæfi til að veita leyfi til veðsetningar á fasteign sinni, þar sem hann hafði náð lögræðisaldri og hafði ekki verið sviptur sjálfræði eða fjárræði. Stefndi mótmælir framlögðu mati Baldvins H. Steindórssonar, sálfræðings, þar sem það sé ekki lögformleg sönnun í dómsmáli. Það sé gallað að ýmsu leyti, auk þess sem það renni ekki fullnægjandi stoðum undir málatilbúnað stefnanda. Jafnvel þótt matið yrði staðfest af dómkvöddum matsmönnum, þá sé slíkt mat þýðingarlaust að því er varði gildi veðsetningar stefnanda, sem sé í góðri vinnu og njóti þar ágætra launakjara, eins og framlögð skattframtöl hans sýni. Stefnandi búi í eigin húsnæði og hafi tekið lán hjá Húsnæðisstofnun, sem hvíli á 1. veðrétti íbúðar hans, og hann hafi greitt af því láni. Stefnandi sé fullgildur þjóðfélagsþegn, sem taki þátt í daglegu lífi, án nokkurra takmarkana. Þegar svo standi á, þurfi mikið til að koma til að ógilda löggerninga lögráða einstaklinga, annað setti öryggi í viðskiptum í bráða hættu. Ljóst sé, að stefnandi sé ekki svo illa haldinn, að hann teljist vitstola eða hafi verið svo skertur ráði og rænu, þegar hann samþykkti veðsetningunar, að hann hafi verið alls ófær um að gera sér grein fyrir, hvaða þýðingu hún hefði. Eins sé ástatt um stefnanda og þúsundir annarra, sem mælist undir meðalgreind, en taki þó fullan þátt í þjóðlífinu og gangist undir þær skyldur og skuldbindingar, sem því séu samfara.

Ljóst sé, með vísan til framangreindra sjónarmiða, að sýkna beri stefnda af öllum kröfum stefnanda.

Stefndi mótmælir því, að unnt sé að beita ákvæðum VII. kafla lögræðislaga í tilviki stefnanda, eins og byggt sé á af hans hálfu.

Einnig mótmælir stefndi því, að ákvæði ógildingarreglna samningalaga nr. 7/1936 eigi við í málinu, enda hafi stefndi hvorki sýnt af sér siðferðilega ámælisverða háttsemi né óheiðarleika gagnvart stefnanda. Stefnandi hafi heldur ekki sýnt fram á, að Vilhjálmur bróðir hans hafi komið þannig fram, að tilvitnuð ákvæði samningalaga eigi við, enda hafi stefnandi engin gögn lagt fram í málinu um að háttsemi hans hafi verið kærð.

Þá mótmælir stefndi þeirri fullyrðingu stefnanda, að hann hafi ekki sýnt lágmarksaðgæslu við lánveitinguna til Vilhjálms Ólafssonar, enda sé það tilhæfulaust og ósannað með öllu. Viðmiðunarreglur lánastofnana, sem stefnandi vísi til, hafi verið settar mörgum árum eftir, að umrætt veðlán hafi verið veitt. Þær eigi því ekki við í þessu máli.

Stefndi vísar til 130. gr. laga um meðferð einkamála til stuðnings máls­kostn­aðarkröfu sinni.

 

Niðurstaða:

 

Eins og að framan er rakið, var óskað eftir því að Baldvin H. Steindórsson sálfræðingur legði sálfræðilegt mat á greind og andlegan þroska stefnanda. Álitsgerð hans er dagsett 11. desember 2000. Þar kemur fram, að matið sé byggt á Wechsler greindarprófi fyrir fullorðna og viðtali við stefnanda og móður hans. Síðan segir orðrétt svo: ,,Niðurstöður og mat: Niðurstöður greindarprófs Wechslers staðsetja heildargreind Jóns samsvarandi greind á mörkum greindar undir meðalgreind (Grv.70-85) og greindar sem samsvarar greind þroskaheftra (Grv. 55-70). Mikill mismunur reyndist á niðurstöðum munnlega og verklega hlutans og er sá mismunur bæði áreiðanlegur (útilokað að slíkt eigi sér stað fyrir tilviljun) og óeðlilegur. Niðurstöður munnlega hlutans samsvara greind þroskaheftra (Grv. 55-70). Niðurstöður verklega hlutans samsvara lágri meðalgreind (Grv. 85-95). Ekki er reynt að svara því í þessari rannsókn hvort þessi mikli mismunur verklega og munnlega hlutans sé vegna heilasköddunar eða annarra ástæðna. Ekki er mikill mismuur á milli einstakra prófþátta munnlega hlutans. Almenn þekking Jóns er ákaflega takmörkuð og sömuleiðis óhlutkennd (abstract) hugsun. Hann á mjög erfitt með að einbeita sér að og dýpka skilning á hugtökum og leggja huglæga hluti og merkingu þeirra á minnið. Niðurstöður verklega hlutans sýna hins vegar að hæfni hans til sjón- og hreyfisamhæfingar er þokkaleg og sömuleiðis ályktunarhæfni hans út frá rúmskynjun".  Síðari hluti álitsgerðarinnar er umsögn um stefnanda. Í lokaorðum hennar segir svo: ,,Mér virðist hann vera skýrt dæmi um hvernig slíkur einstaklingur getur átt nokkuð sjálfstæða en ákaflega takmarkaða og einfalda tilveru með réttum stuðningi, þar sem móðir hans virðist hafa unnið einstaklega gott verk ásamt skilningi og stuðningi góðra vinnufélaga."  Einnig liggur fyrir í málinu svarbréf sálfræðingsins við tveimur spurningum lögmanns stefnanda, sem voru svohljóðandi: ,,Teljið þér, að Jón Ólafsson hafi getað gert sér fulla grein fyrir þeirri ábyrgð, sem hann tókst á hendur með undirritun sinni á verðskuldabréf, þar sem hann samþykkir verðsetningu íbúðar sinnar fyrir láni er bróðir hans tók hjá lífeyrissjóðnum Lífiðn? Teljið þér að auðvelt hafi verið með fortölum eða fagurgala að fá hann til að samþykkja veðsetningu?"  Svarbréf Baldvins H. Steindórssonar er dagsett 15. apríl sl.  Þar kemur m.a. fram, að niðurstöður greindarprófs og samtöl staðfesti, að almenn þekking Jóns sé ákaflega takmörkuð, dýpri þekking hans á hugtökum sé sömuleiðis takmörkuð sem og afleidd og óhlutkennd hugsun. Síðan segir í bréfinu orðrétt: ,,Undirritaður telur sig geta fullyrt á grundvelli ofannefndra athugana og viðtölum við Jón að útilokað sé að hann hafi getað gert sér grein fyrir hverju hann hafi verið að gangast við með undirritun sinni."  Svar sálfræðingsins við síðari spurningunni er svohljóðandi: ,,Jón er ólæs og óskrifandi, hann lifir ákaflega einfaldri en takmarkaðri tilveru, þar sem hann er mikið upp á góðvilja, skilning og stuðning samborgara sinna kominn, þá fyrst og fremst sinna nánustu sem og vinnufélaga. Hverjum þeim sem þekkir vel til Jóns á að vera fullljóst hverjar takmarkanir hans eru og hve takmörkuð geta hans til að vinna úr flóknum huglægum hlutum sé. Á sama hátt telur undirritaður sig geta fullyrt, að hverjum þeim sem hefur traust hans, getur verið það auðvelt að plata Jóna á sviðum sem tilheyra ekki hans einföldu og afmörkuðu tilveru, ef þeim hinum sama gengur slíkt til".   Baldvin H. Steindórsson kom fyrir dóminn og staðfesti þau gögn sem vísað er til hér að framan.  Sérstaklega aðspurður kvaðst hann vera þess fullviss, að stefnandi hefði ekkert skyn borið á afleiðingar þess að undirrita umrætt veðskuldabréf.

Lögmaður stefnda mótmælti framburði vitnisins, svo og mati hans á greind og andlegu atgervi stefnanda.

Álit dómsins:

Stefndi byggir í fyrsta lagi á því, að ekki liggi fyrir lögfull sönnun um greindarskort stefnanda og vanhæfi hans til að undirgangast þá skuldbindingu, sem áritun á umrætt veðskuldabréf hafði í för með sér. Í öðru lagi vísar stefndi til þess, að stefnandi sé lögráða og því bundinn við undirritun sína og þá skuldbindingu, sem hún hafði í för með sér. Hagsmunir viðskiptalífsins og öryggissjónarmið leiði til þess að meta verði gildar skuldbindingar þeirra sem náð hafi lögræðisaldri, þegar svo standi á, að þeir séu í fullri vinnu og hafi haft getu til að eignast íbúð, eins og eigi við í tilviki stefnanda.

Dómurinn telur að ráða megi af álitsgerð Baldvins H. Steindórssonar, svarbréfi hans, dags. 15. apríl sl., og vætti hans hér fyrir dómi, að stefnandi sé stórlega greindarskertur og hafi ekki andlega getu til að gera sér nokkra grein fyrir afleiðingum þess að veita veðleyfi í íbúð sinni. Stefndi hefur engin gögn lagt fyrir dóminn, sem gefa tilefni til annarrar niðurstöðu.

Liggur því næst fyrir að taka afstöðu til þess, hvaða áhrif að lögum greindarskerðing stefnanda hafi á skuldbindingargildi veðleyfisins, sem hann veitti bróður sínum til tryggingar láni hans.

Stefnandi hefur ekki verið sviptur fjárræði. Eins og áður er lýst, styður stefndi sýknukröfu sína þeim rökum, að ekkert hafi gefið honum tilefni til að ætla annað, en stefnandi væri venjulegur einstaklingur, sem ákveðið hafi að veita bróður sínum veðleyfi. Veðskuldabréf það, sem stefnandi hafi áritað, hafi verið eðlilegt í alla staði. Svipta beri þá einstaklinga fjárræði, sem eins er ástatt um og stefnanda, til að tryggja öryggi í viðskiptum. Það hafi ekki verið gert í tilviki stefnanda, og hljóti hann því að teljast bundinn við veðheimild sína.

Dómurinn lítur svo á, að stefnandi verði ekki gerður ábyrgur fyrir því að hafa ekki af sjálfsdáðum haft frumkvæði að eigin fjárræðissviptingu, enda hefur hann ekki andlegan þroska og vitmunalega getu til að gera sér grein fyrir þýðingu þess. Nánustu aðstandendur geta átt aðild að slíku máli, sbr. 2. tl. 7. gr. lögræðislaga nr. 71/1997 og er við þá eina að sakast í þessu tilliti.

Stefndi er lífeyrissjóður, sem ávaxtar iðgjöld sjóðsfélaga, m.a. með útlánum. Slík starfsemi er stór þáttur í rekstri lífeyrissjóða. Ekkert liggur fyrir í málinu, sem bendir til annars, en rekstur stefnda sé í samræmi við starfsemi annarra lífeyrissjóða, hvað útlán varðar.

Því verður að telja, að stefndi sé fjármálafyrirtæki, sem eðli sínu samkvæmt hafi á að skipa starfsliði, sem sérhæft hafi sig á sviði útlána. Skoða verður framgöngu stefnda í málinu í því ljósi.

Hinn 27. janúar 1998 gerðu bankar, sparisjóðir, greiðslukortafyrirtæki með sér samkomulag um notkun sjálfskuldarábyrgða og veðsetninga til tryggingar skuldum aðalskuldara. Einnig áttu Neytendasamtökin og viðskiptaráðherra og félagsmálaráðherra aðild að samkomulaginu. Öðrum fjármálafyrirtækjum var einnig gefinn kostur á að gerast aðilar að því. Þetta samkomulag var endurnýjað nokkuð breytt af sömu aðilum, að félagsmálaráðherra undanskildum, með samningi dags. 1. nóvember 2001.

Dómurinn lítur svo á, að líta beri á reglur þær, sem þessir samningar hafa að geyma, sem staðfestingu á ríkjandi viðhorfum til þess, hvernig góðri og gegnri fjármálastofnun beri að haga starfsemi sinni, þegar ábyrgð er veitt.

Í báðum þessum samningum er sú skylda lögð á herðar lánastofnunar að láta fara fram mat á greiðslugetu lántakanda, sé lánsupphæð 1 milljón króna eða hærri.

Þessi regla, sem verður að teljast eðlileg og sjálfsögð, byggist á tillitinu til ábyrgðaraðilans, en þjónar einnig hagsmunum lánveitanda, enda hlýtur sú forsenda að búa að baki lánveitingu hans, að lántaki sé verður þess trausts, sem lántöku fylgir. Í báðum þessum samningum er lánastofnun skylt að láta ábyrgðarmanni í té upplýsingar um, hvað í viðkomandi ábyrgð felst, áður en hann gengst í ábyrgð.

Stefndi ber það fyrir sig, að þessar reglur hafi ekki verið fyrir hendi, þegar umrætt lán var veitt og því sé hann ekki bundinn af þeim.

Að mati dómsins hefur ávallt hvílt sú siðferðilega skylda á fjármálafyrirtækjum, sem stunda útlánastarfsemi, að kanna greiðslugetu lántakanda og endurgreiðslu­möguleika hans áður en ákvörðun er tekin um lánveitingu, en ekki aðeins að líta til eignastöðu eða trygginga, sem aðrir kunna að geta veitt.

Í tilviki því, sem hér er til úrlausnar, er um að ræða lán að fjárhæð 1,5 milljónir króna, sem lántakandi gat ekki sjálfur tryggt með fullnægjandi hætti. Það eitt hefði átt að gefa stefnda sérstaka ástæðu til aðgæslu.  Ekkert liggur fyrir um það, hvort stefndi hefur metið greiðslugetu lántaka, en því er haldið fram af hálfu stefnanda, að hann hafi verið óreiðumaður í fjármálum.

Niðurstaða þessa máls hvílir á mati á því, hvort rétt sé, að stefnandi, sem er verulega greindarskertur og gat því enga grein gert sér fyrir réttaráhrifum undirritunar sinnar, eigi að bera ábyrgð á undirritun sinni á umrætt veðskuldabréf, eða hvort rétt þyju, að stefndi, sem stundar útlánastarfsemi að atvinnuvinnu, eigi að bera hallann af því að treysta að óreyndu, að undirritun stefnanda væri fengin með réttum og hefðbundnum hætti.

Eins og atvikum er háttað, og allt það er virt, sem að framan er rakið, þykir rétt með vísan til 1. og 2. mgr. 36. gr. samningalaga nr. 7/1936 með síðari breytingum, að stefndi beri hallann af því að hafa ekki á nokkurn hátt kannað sjálfstætt aðstæður stefnanda, eða greiðslugetu lántaka, eftir því sem næst verður komist.

Því er fallist á kröfu stefnanda um að ógilt verði með dómi undirritun hans á veðskuldabréf nr. 20305, eins og nánar er lýst í dómsorði.

Síðari krafa stefnanda lýtur að því, að stefnda verði gert með dómi að aflýsa ofangreindu veðskuldabréfi að viðlögðum dagsektum að fjárhæð 10.000 kr. á dag. 

Einnig er fallist á þá kröfu stefnanda, að því undanskildu, að dagsektir dæmast ekki, þar sem lagastoð skortir fyrir beitingu þess úrræðis.

Rétt þykir, með vísan til 3. tl. 130. gr. laga nr. 91/1991, að hvor málsaðili beri sinn kostnað af málinu.

Stefnandi fékk gjafsókn, eins og áður er getið. Lögmaður stefnanda hefur lagt fram málskostnaðarreikning, þar sem fram kemur, að hann hafi varið alls 40 vinnustundum í þágu stefnanda í tengslum við málssókn þessa. Auk þess lagði hann fram ljósrit reikninga yfir útlagðan kostnað sinn, sem eru greiðslur til Baldvins H. Steindórssonar sálfræðings, samtals 53.500 krónur.

Rétt þykir að ríkissjóður greiði lögmanni stefnanda 400.000 í málskostnað, þar með talinn virðisaukaskattur að fjárhæð 68.157 kr. og útlagður kostnaður 53.500 kr.

Skúli J. Pálmason kveður upp þennan dóm.

 

Dómsorð:

 

Ógilt er undirritun stefnanda, Jóns Ólafssonar, á veðskuldabréf nr. 20305, upphaflega að fjárhæð 1.500.000 kr., útgefið af Vilhjálmi Ólafssyni, hinn 4. september 1997, til stefnda Lífiðnar, og tryggt er með 4. veðrétti og uppfærslurétti í íbúð stefnanda í kjallara húseignarinnar nr. 8 við Laugateig í Reykjavík.

Stefndi skal láta aflýsa ofangreindu veðskuldabréfi af kjallaraíbúð stefnanda að Laugateigi 8, Reykjavík.

Málskostnaður fellur niður.

Tildæmd málssóknarlaun Jóhannesar Ásgeirssonar hdl., lögmanns stefnanda, og útlagður kostnaður, samtals 400.000 krónur, greiðast úr ríkissjóði.