Föstudaginn 2. apríl 2004.
Nr. 96/2004.	Ríkissaksóknari (Ólafur Þ. Hauksson settur ríkissaksóknari) gegn Eggert Haukdal (Ragnar Aðalsteinsson hrl.) Rangárþingi eystra (enginn) KPMG hf. og (enginn) Magnúsi Benediktssyni (Guðmundur Ágústsson hdl.)

 

Kærumál. Dómkvaðning matsmanns.

E óskaði eftir dómkvaðningu matsmanns til öflunar matsgerðar sem hann hugðist nota sem sönnunargagn í tengslum við fyrirhugaða beiðni um endurupptöku refsimáls fyrir Hæstarétti og í einkamáli sem rekið væri fyrir sama dómstól. Með hliðsjón af þeim lögvörðu hagsmunum, sem E hefði af því að afla sér vandaðs sönnunargagns til stuðnings fyrrgreindum markmiðum sínum, var fallist á beiðni hans enda matsbeiðnin ekki í andstöðu við 1. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

 

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. febrúar 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. mars sama árs. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. febrúar 2004, þar sem fallist var á beiðni varnaraðilans Eggerts Haukdal um að dómkvaddur yrði maður til að meta atriði, sem voru nánar tilgreind í I.-III. kafla matsbeiðninnar. Um kæruheimild vísar sóknaraðili til c. liðar 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að synjað verði um dómkvaðningu matsmanns að því er varðar III. kafla matsbeiðni.

Varnaraðilinn Eggert Haukdal krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Varnaraðilinn Magnús Benediktsson tekur undir kröfu sóknaraðili fyrir Hæstarétti. Aðrir varnaraðila hafa ekki látið málið til sín taka.

Með vísan til forsendna úrskurðar héraðsdóms verður hann staðfestur.

Kærumálskostnaður dæmist ekki.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Kærumálskostnaður fellur niður.

 

Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. febrúar 2004.

         Með beiðni, dagsettri 9. janúar 2003 og móttekinni í Héraðsdómi Reykjavíkur 12. sama mánaðar, hefur Eggert Haukdal, kt. 260433-7419, Bergþórshvoli II, Vestur Landeyjum, Rangárvallasýslu, óskað eftir dómkvaðningu eins matsmanns.

         Matsþolar eru Rangárþing eystra, Hlíðarvegi 16, Hvolsvelli, KPMG hf., Borgartúni 29, Reykjavík, embætti Ríkissaksóknara, Hverfisgötu 6, Reykjavík og Magnús Benediktsson, Hlíðarsmára 8, Kópavogi.

         Við fyrirtöku matsbeiðninnar 6. febrúar sl. kom fram krafa af hálfu Ólafs Þ. Haukssonar, sýslumanns og setts ríkissaksóknara, um að synjað yrði beiðni um dómkvaðningu matsmanns að því er varðaði III. kafla matsbeiðninnar. Ólafur hefur verið settur sem ríkissaksóknari vegna endurupptökubeiðni á máli ákæruvaldsins gegn Eggerti Haukdal, sem dæmt var í Hæstaréttar 17. maí 2001. Þá komu fram athugasemdir af hálfu annarra matsþola við matsbeiðninni.

         Af hálfu matsbeiðanda var haldið fast við kröfu um dómkvaðningu matsmanns í samræmi við matsbeiðni. Var lögmönnum málsaðila og settum ríkissaksóknara gefinn kostur á að tjá sig um ágreininginn og málið síðan tekið til úrskurðar.

Efni matsbeiðni

Af hálfu matsbeiðanda er tilefni matbeiðninnar lýst með þeim hætti að matbeiðandi hafi verið oddviti í Vestur-Landeyjahreppi í Rangárvallasýslu í tæp 30 ár. Guðrún Bogadóttir, sambúðarkona hans hafi annast daglegar færslur bókhalds, en Magnús Benediktsson, löggiltur endurskoðandi hafi annast ársreikningagerð sem og gerð allra lokafærslna og leiðréttingar á upphafsstöðu hvers árs, auk endurskoðunar á tilteknum árum. Þegar matsbeiðandi hafi látið af störfum sem oddviti í árslok 1998 hafi komið upp kvittur þess efnis að hann hefði misfarið með fé og bókhaldsfærslur varðandi kaup og sölu hreppsins á jörðinni Eystra-Fíflholti. Endurskoðunarfyrirtækið KPMG hafi verið fengið til að kanna málið og í framhaldi af því hafi níu íbúar Vestur-Landeyjahrepps kært hann með bréfi til ríkislögreglustjóra 23. febrúar 1999.

Matsbeiðandi hafi verið sakfelldur í héraði fyrir ákæruatriði er varða Eystra-Fíflholt en sá dómur hafi verið ómerktur af Hæstarétti og málinu vísað heim. Þegar málið hafi verið dæmt að nýju hafi matsbeiðandi verið sýknaður bæði í héraði og Hæstarétti af öllum ávirðingum varðandi Eystra-­Fíflholt en hins vegar fundinn sekur um brot gegn 247. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, vegna 500.000 króna leiðréttingarfærslu í reikningum hreppsins, sem Magnús Benediktsson hafði gert. Í dómi Hæstaréttar 17. maí 2001 segi að greind bókhaldsfærsla hafi leitt til lækkunar á skuld ákærða við hreppinn og að oddvita hlyti að hafa verið kunnugt um það á hvern hátt Magnús Benediktsson hafi gengið frá reikningunum og að honum hefði ekki dulist hver áhrif ráðstafana Magnúsar væru. Hann hafi þar af leiðandi verið fundinn sekur.

Matsbeiðandi hafi ekki sætt sig við niðurstöðu dóms Hæstaréttar og tvívegis leitað endurupptöku málsins fyrir Hæstarétti en án árangurs. Hann telji forsendur dóms Hæstaréttar rangar, meðal annars vegna óeðlilegra takmarkana á rannsókn málsins. Hann hafi ekki skuldað hreppnum neitt og því ekki verið um lækkun á skuld hans við hreppinn að ræða. Þá sé það og rangt að honum hafi verið ljóst á hvern hátt Magnús Benediktsson hafi fært lokafærslur í reikningum hreppsins og hann hafi því engin áhrif getað haft á þær niðurstöður. Hann hafi ekki haft afskipti af bókhaldi, lokafærslum og gerð ársreiknings, heldur treyst hinum löggilta endurskoðanda.

Enda þótt matsbeiðandi hafi verið sýknaður af öllu misferli með fé og bókhaldsfærslur vegna Eystra-Fíflholts haldi hreppurinn eftir fé hans vegna þess þáttar, sem nemi fáeinum milljónum króna. Hann hafi höfðað mál á hendur hreppnum til endurheimtu þessa fjár og sé það mál nú fyrir Hæstarétti. Þá hafi matsbeiðandi enn í hyggju að sækja um endurupptöku refsimálsins fyrir Hæstarétti og hyggist nota niðurstöður hins dómkvadda matsmanns bæði vegna ofangreinds einkamáls og vegna fyrirhugaðrar endurupptökubeiðni. Því sé nauðsynlegt að mati verði hraðað eftir föngum.

Matsbeiðandi muni leggja fyrir væntanlegan dómkvaddan matsmann öll þau gögn sem máli skipti og hann hafi aðgang að. Hann hafi undirbúið matið með því að fá Jón Þ. Hilmarsson, löggiltan endurskoðanda, til að gera skýrslu um málið. Sú skýrsla sé í hvívetna studd fylgiskjölum til að auðvelda hinum dómkvadda matsmanni starfið.

Þess er óskað að hinn dómkvaddi matsmaður meti eftirfarandi:

 

„I. Skuldabréf nr. 201250 að nafnverði 1.035.000 krónur.

Einar Sveinbjörnsson, löggiltur endurskoðandi hjá KPMG, hefur fært nafnverð skuldabréfs þessa á viðskiptareikning Eggerts Haukdal. Í greinargerð Jóns Þ. Hilmarssonar 26.6.2003 eru upplýsingar um það á hvern hátt skuldabréf þetta varð til og þau skjöl sem skýrslan er byggð á. Þess er óskað að hinn dómkvaddi matsmaður veiti svör við eftirfarandi álitaefnum varðandi reikningsskil Vestur- Landeyjahrepps og vinnubrögð Einars við leiðréttingar á bókhaldi og reikningsskilum Vestur- Landeyjahrepps:

a) Er ofangreint skuldabréf að fjárhæð 1.035.000 krónur fært í bækur Vestur­Landeyjahrepps?

b) Er framangreint skuldabréf að fjárhæð 1.035.000 krónur getið í ársreikningi  Vestur - Landeyjahrepps?

c) Er unnt að rekja tilurð greinds skuldabréfs að nafnverði 1.035.000 krónur til viðskipta Vestur - Landeyjahrepps með jörðina Eystra- Fíflholt?

d) Tengist afborgun að fjárhæð kr. 171.112 á láni nr. 12695 að fjárhæð kr. 571.000 áðurnefndum kaupum á jörðinni Eystra-Fíflholti?

e) Telst það eðlilegt að áliti matsmanns með hliðsjón af framangreindu að færa kr. 1.207.449 fyrirvaralaust af viðskiptareikningi Eggerts Haukdal?

f) Telur matsmaðurinn að breytingar þær sem Einar Sveinbjörnsson hjá KPMG gerði á ársreikningi hreppsins 1997 vera í samræmi við góðar reikningsskilareglur?

 

 II. Skuldabréf nr. 4137 að nafnverði kr. 2.965.000.

Vísað er til greinargerðar Jóns Þ. Hilmarssonar frá 31.7.2003 þar sem rakið er hvernig skuldabréf nr. 4137 að fjárhæð kr. 2.965.000 tengist kaupum á jörðinni Eystra­Fíflholti. Jafnframt verða lögð fram skjöl sem sýna þessi tengsl.

Þess er óskað að hinn dómkvaddi matsmaður veiti svör við eftirfarandi:

a) Má rekja tilurð skuldabréfs að fjárhæð kr. 2.965.000 til viðskipta Vestur­Landeyjahrepps með jörðina Eystra-Fíflholt?

 

III. Ákæra á hendur Eggerti Haukdal 15. febrúar 2000. Ákæruliður II tl. 2.

Með ákærulið þessum var umbj. m. gefið að sök að hafa á árinu 1996 látið færa til inneignar á viðskiptareikningi sínum kr. 500.000 og var það talið varða við 247. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sbr. 138. gr. sömu laga.

Lögð er fram greinargerð Jóns Þ. Hilmarssonar, löggilts endurskoðanda, dagsetta 11.11.2003 en samkvæmt henni hefur umbj. m. ekki auðgast á því að þessi færsla var gerð á viðskiptareikning hans. Telur hinn löggilti endurskoðandi að um sé að ræða leiðréttingu á rangri yfirfærslu á áramótasaldói og er að hans mati um að ræða ranga aðferð við að leiðrétta tvo viðskiptareikninga sem voru með rangri stöðu vegna rangrar áramótayfirfærslu og eigi þessi ranga aðferð rætur að rekja til rangra vinnubragða Magnúsar Benediktssonar, löggilts endurskoðanda.

Þess er óskað að hinn dómkvaddi matsmaður láti í ljós afstöðu sína til eftirfarandi:

a) Samræmist framburður Magnúsar Benediktssonar fyrir dómi um að umbj. m. hafi ætlað að auðgast með greindri færslu því sem lesa má út úr bókhaldi Vestur-Landeyjahrepps?

b) Samræmast vinnubrögð Magnúsar Benediktssonar góðri reikningsskilavenju?

c) Var saldó að fjárhæð kr. 500.841,70 ranglega tilgreind sem upphafsstaða á viðskiptareikningi Eggerts í ársbyrjun 1996?

d) Var nauðsynlegt að færa kr. 500.841,70 til að leiðrétta viðskiptareikning umbj. m.?

e) Má álykta sem svo að færsla á kr. 500.000 geti hafa verið til leiðréttingar á rangri saldó á viðskiptareikningi Eggerts?

f) Hefur Eggert auðgast á því að færsla að fjárhæð kr. 500.000 var færð á reikning hans.

g) Hefði umbj. m. tapað kr. 500.000 ef færslan hefði ekki verið gerð? h) Tilheyrir dómskjal II/D-1.18.1 færslu á dómskjali II/D-1.18.2?”

 

Matsbeiðandi kveðst munu afhenda matsmanni, vegna II. kafla í matsbeiðni, hreyfingarlista úr bókhaldi Vestur-Landeyjahrepps fyrir árið 1994-1996 sem hann hafi aflað frá Rangárþingi eystra. Þá muni fylgiskjöl áranna 1994-1996 vera í vörslu Rangárþings eystra í Njálsbúð og einnig vera tiltæk í töflureikni til úrvinnslu og skoðunar fyrir hinn dómkvadda matsmann. Matsbeiðandi muni leggja fyrir matsmann öll nauðsynleg gögn til að gera honum kleift að veita svör við framangreindum spurningum og ljúka matsgerð sinni.

Sjónarmið aðila varðandi dómkvaðninguna

          Af hálfu matsbeiðanda er því haldið fram að í íslenskum lögum sé heimild til að endurupptaka dæmd refsimál og máli matsbeiðanda sé því ekki endanlega lokið. Matsbeiðandi hyggist meðal annars nota matsgerðina í endurupptökumáli þar sem leita eigi sannleikans og réttlætisins. Að öðru leyti er vísað til matsbeiðni og þess krafist að matsmaður verði dómkvaddur í samræmi við hana.

          Settur ríkissaksóknari heldur því fram að synja beri beiðni um dómkvaðningu matsmanns að því er varði III. kafla matsbeiðninnar þar sem lyktir máls um þau atriði sem þar sé fjallað um liggi fyrir með dómi Hæstaréttar 17. maí 2001 í málinu nr. 71/2001.  Jafnframt gerir hann athugasemdir við matsbeiðnina sjálfa og telur óljóst hvað matsgerðin eigi að sanna.  Auk þess gerir hann athugasemdir við fyrirhugaða framkvæmd eins og henni sé lýst í matsbeiðni.  Hann vísar til 63. gr. og 183. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.

          Af hálfu Rangárþings eystra er dómkvaðningu matsmanns ekki mótmælt en því haldið fram að tilgangslaust sé að biðja um mat á afmörkuðum atriðum sem í matsbeiðni séu talin varða kaup á fasteigninni Eystra-Fíflholti.  Með hliðsjón af því sé matsbeiðnin tilgangslaus.

          Af hálfu KPMG hf. eru gerðar þær athugasemdir við matsbeiðnina að óeðlilegt sé að einn matsmaður verði dómkvaddur í málinu þar sem verið sé að skoða verk annars endurskoðanda.  Þá verði að telja aðild matsþola að málinu óljósa þar sem ekki sé vísað til lagaákvæða varðandi það atriði.  Þá séu spurningar í matsbeiðni full þröngar, leiðandi og jafnvel óþarfar.

          Af hálfu Magnúsar Benediktssonar er dómkvaðningu matsmanns ekki mótmælt en  tekið undir athugasemdir annarra matsþola. Þá áskilur hann sér rétt til þess að koma að mótmælum á síðari stigum málsins þegar frekari gögn liggja fyrir.

Niðurstaða

          Um öflun matsgerðar er fjallað bæði í lögum um meðferð einkamála nr. 91/1991 og lögum um meðferð opinberra mála nr. 91/1991. Ákvæði um matsgerðir í IX. og XI. kafla einkamálalaga eru mun ítarlegri en sambærileg ákvæði í 63.-65. gr. laga um meðferð opinberra mála. Í 1. mgr. 61. gr. einkamálalaga eru þær kröfur gerðar til matsbeiðni að þar komi skýrlega fram hvað eigi að meta, hvar það er sem meta á og hvað aðili hyggst sanna með mati. Í X. kafla er fjallað um öflun matsgerðar fyrir öðrum dómi og í XI. er fjallaðu um öflun matsgerðar án þess að mál hafi verið höfðað.

         Ekki kemur skýrt fram í matsbeiðni hvort beiðnin er reist á ákvæðum um dómkvaðningu matsmanna í lögum um meðferð einkamála eða lögum um meðferð opinberra mála eða báðum lögunum. Sem fyrr segir kveður matsbeiðandi það tilgang matsbeiðninnar að nota niðurstöðu matsgerðar sem sönnunargagn í tengslum við fyrirhugaða beiðni um endurupptöku refsimálsins fyrir Hæstarétti og í einkamáli sem nú sé fyrir Hæstarétti. Þar sem ekkert refsimál er nú rekið gegn matsbeiðanda verður að líta svo á að matsbeiðnin sé, að því er varðar fyrirhugaða beiðni um endurupptöku, rekið á grundvelli XI. kafla einkamálalaga en að því er varðar hið áfrýjaða einkamál á grundvelli X. kafla sömu laga, sbr. sérstaklega 1. mgr. 76. gr. laganna. Það hefur ekki verið talið standa því í vegi að aðili aflaði matsgerðar fyrir héraðsdómi að fylgt sé fyrirmælum 73. gr. einkamálalaga um að matsbeiðni sé lögð til þess dómara þar sem mál er rekið. Það er hins vegar Hæstaréttar að meta hvort sönnunargagnið komist að í viðkomandi máli.

         Matsgerð dómkvaddra matsmanna er eitt þeirra sönnunargagna sem hvað mest vægi hefur samkvæmt íslenskum rétti. Gildi matsgerða við úrlausn einstakra dómsmála ræðst þó af því hversu vel spurningar sem lagðar eru fyrir matsmenn falla að sakarefninu, hvaða forsendum matsmönnum eru gefnar og hversu vandlega matsgerðirnar eru unnar.

         Þá ber matsbeiðanda alfarið að greiða kostnað við matsbeiðni þótt hann geti hugsanlega síðar fengið annan aðila til að greiða þann kostnað að einhverju eða öllu leyti, sem hluta af dæmdum málskostnaði. 

         Mótmæli setts ríkissaksóknara snúa eingöngu að III. kafla matsbeiðninnar, sem varðar ákæru á hendur matsþola 15. febrúar 2000, en matsbeiðandi hyggst nota svör matsmanns við spurningum í þessum kafla í tengslum við beiðni um endurupptöku refsimálsins fyrir Hæstarétti. Í 184. gr. laga um meðferð opinberra mála segir að eftir kröfu dómfellds manns, sem telur sig sýknan sakfelldan eða sakfelldan fyrir mun meira brot en það sem hann hefur framið, skal taka mál upp á ný ef eitthvert þeirra skilyrða sem talið er upp í greininni telst til staðar. Samkvæmt c-lið 1. mgr. 184. gr. skal taka mál upp á ný ef verulegar líkur er leiddar að því að sönnunargögn sem færð voru fram í máli hafi verið rangt metin svo að áhrif hafi haft á niðurstöðu þess.

         Með hliðsjón af þeim lögvörðu hagsmunum sem matsbeiðandi hefur af því að afla sér vandaðs sönnunargagns til stuðnings þeim markmiðum sínum að fá refsimál endurupptekið og til þess að hnekkja undirréttardómi í einkamáli, verður honum ekki synjað um dómkvaðningu matsmanna til að leggja mat á þau atriði sem hann tilgreinir í I. II. og III. kafla matsbeiðninnar, enda þykir matsbeiðnin ekki vera í andstöðu við 1. mgr. 61. gr. einkamálalaga. Eðli málsins samkvæmt og með vísan til skilyrðis c-lið 1. mgr. 184. gr. laga um meðferð opinberra mála verður matsbeiðanda ekki gert að bíða niðurstöðu um endurupptöku refsimálsins, til þess að geta aflað umrædds mats.

         Í tilefni af athugasemdum matsþola skal á það bent að matsmanni er skylt að boða til matsfundar og þá gefst þeim kostur á að koma að gögnum og sjónarmiðum sem þeir telja nauðsynlegt til að rétt niðurstaða fáist sbr. 2. mgr. 62. gr. einkamálalaga..

         Matsgerðin getur aldrei orðið sönnunargagn um annað en matsspurningar lúta að og það því á áhættu matsbeiðanda ef þær eru of þröngar eða jafnvel tilgangslausar. Gagnaðilar eiga þess kost að afla sjálfstæðs mats eða annarra sönnunargagna um önnur atriði ef þeir telja það nauðsynlegt.

         Samkvæmt 5. mgr. 61. gr. einkamálalaga ber matsmanni að vinna verk sitt af bestu vitund og verður að hafa frjálsar hendur varðandi það hvaða sjónarmið hann leggur til grundvallar. Hann er því ekki bundinn af þeim sjónarmiðum eða ályktunum sem fram koma í matsbeiðni og hefur frjálsar hendur um tilhögun matsins og er samkvæmt 2. mgr. 62. gr. einkamálalaga rétt að afla sér þeirra gagna sem hann telur nauðsynlegt til afnota við matið.

          Sem fyrr segir kostar matsbeiðandi matið í fyrstu atrennu og þykir dómari bundinn af matsbeiðni varðandi fjölda matsmanna en þar er óskað eftir dómkvaðningu eins matsmanns.

          Með hliðsjón af framangreindu verður fallist á beiðni matsbeiðanda um dómkvaðningu matsmanns í samræmi við matsbeiðni. Ekki hafa verið gerðar athugasemdir af hálfu málsaðila við því að Jón Þór Hallsson, löggiltur endurskoðandi, verði dómkvaddur sem matsmaður.

          Til að framkvæma hið umbeðna mat, eins og nánar er tilgreint í matsbeiðni á  dómskjali nr. 1, kveður dómarinn til Jón Þór Hallsson, löggiltan endurskoðanda, Kirkjubraut 40, Akranesi, vinnusími 430-2400 [...].

          Ber honum að semja skriflega matsgerð, vanda hana eftir bestu þekkingu og samvisku og vera reiðubúinn að staðfesta hana fyrir dómi ef krafist verður.  Matsmaður tilkynni eftirtöldum aðilum, hvenær matið á að fara fram:

          Ragnari Aðalsteinssyni hrl., Klapparstíg 25-27, Reykjavík, sími 511-1206, fax 511-1207, fyrir hönd matsbeiðanda.

          Elvari Erni Unnsteinssyni hrl., Skólavörðustíg 12, Reykjavík, sími 511-2000, fax 511-2001, netfang elvar@codex.is, fyrir hönd matsþola, Rangárþings eystra.

          Einari Sveinbjörnssyni, löggiltum endurskoðanda, Austurveg 4, Selfossi, sími 482-1822, fax 482-2582, fyrr hönd matsþola, KPMG hf.

          Ólafi Þ. Haukssyni, sýslumanni á Akranesi, Stillholti 16-18, Akranesi, sími 431-1822, fax 431-1243, settum ríkissaksóknara vegna matsþola, ríkissaksóknara.

          Guðmundi Ágústssyni hdl., Suðurlandsbraut 18, Reykjavík, sími 568-9559, fax 533-2060, netfang ga@islaw.is, vegna matsþola, Magnúsar Benediktssonar, löggilts endurskoðanda. 

Hinn dómkvaddi matsmaður skal ljúka mati sínu eins fljótt og kostur er.

Málskostnaðar hefur ekki verið krafist varðandi þennan ágreining.

         Sigurður Tómas Magnússon héraðsdómari kveður upp úrskurðinn.

Úrskurðarorð

          Umbeðin dómkvaðning fer fram í samræmi við matsbeiðni.