Fimmtudaginn 12. febrúar 2009.
Nr. 351/2008.	A (Valborg Þ. Snævarr hrl. Eva Dís Pálmadóttir hdl.) gegn Barnaverndarnefnd Reykjavíkur (Anton B. Markússon hrl.)

 

Börn. Forsjársvipting. Gjafsókn.

R krafðist þess að A yrði svipt forsjá tveggja sona sinna sem fæddir eru 1998 og 2000. Mál drengjanna hafði verið til meðferðar hjá Barnavernd Reykjavíkur um árabil vegna áhyggja af aðstæðum og aðbúnaði þeirra. Niðurstaða forsjárhæfnismats á A var sú að matsmaður taldi hana ekki færa um að sinna foreldrahlutverkinu á fullnægjandi hátt miðað við þær aðstæður sem uppi voru. Í fjölskipuðum héraðsdómi, sem var staðfestur með vísan til forsendna hans, var talið að hagsmunir drengjanna kölluðu eftir góðum aðstæðum, en þeir hafi orðið fyrir alvarlegri vanrækslu um langt skeið. A hafi ítrekað lofað bót og betrun en reyndin ekki orðið sú. Var talið að skilyrðum fyrir forsjársviptingu samkvæmt 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 væri fullnægt og að önnur vægari úrræði kæmu ekki að haldi.

 

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. júní 2008 og krefst sýknu af kröfu stefnda. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms. Hann andmælir málskostnaðarkröfu áfrýjanda, en krefst ekki málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur.

Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður.

Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, A, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 500.000 krónur.

 

Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 28. mars 2008.

Mál þetta var höfðað 6. nóvember 2007 og dómtekið 29. f.m.

Stefnandi er Reykjavíkurborg, Ráðhúsi Reykjavíkur vegna Barnaverndar­nefndar Reykjavíkur.

Stefnda er A, sem er skráð með lögheimili að [...], Reykjavík.

Stefnandi krefst þess að stefnda verði svipt forsjá barna sinna, B, kt. [...], og C, kt. [...], sem eru nú vistaðir á heimili á vegum Barnaverndarnefndar Reykjavíkur.

Stefnda krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans eins og málið væri ekki gjafsóknarmál en henni var veitt gjafsóknarleyfi 10. janúar 2008.

I

Mál þetta varðar tvo drengi, B, níu ára, og C, sjö ára, sem lúta báðir sameiginlegri forsjá foreldra sinna, hjónanna stefndu og D.  Þau hafa slitið samvistir en ekki hefur verið gengið frá forsjárskipan drengjanna.  Drengirnir hafa alist upp hjá foreldrum frá fæðingu að undanskildum tímabundnum vistunum utan heimils vegna óviðunandi heimilisaðstæðna.  Stefnda er 46 ára að aldri, heimavinnandi og á fjögur börn.  Auk drengjanna, sem um ræðir í málinu, á hún börnin E, sem er fædd 1986 og er í sambúð með unnusta sínum, og F, sem er fæddur 1993 og býr hjá föður sínum  Þau eru bæði þroskaskert.

Mál drengjanna hefur verið til meðferðar hjá Barnavernd Reykjavíkur um árabil vegna áhyggna af aðstæðum og aðbúnaði þeirra.  Afskipti hafa verið af högum þeirra á grundvelli barnaverndarlaga allt frá maí 2002.  Áður höfðu verið áhyggjur og afskipti af málum eldri systkina (E og F) á heimilinu.  Fjöldi tilkynninga hefur borist til Barnaverndar Reykjavíkur á síðustu tveimur árum eða alls 29 síðan í júní 2005.  Um er að ræða tilkynningar um vanrækslu á drengjunum, illa umhirðu þeirra, ónógt eftirlit með þeim, grun um ofbeldi og grun um lyfjagjöf að tilefnislausu af hálfu óæskilegs vinafólks sem sest hafði að á heimili stefndu.  Drengirnir  hafa af þeim sökum verið vistaðir utan heimilis síðan í mars 2007, lengst af með samþykki beggja foreldra, ýmist á vistheimili eða einkaheimili.  Frá 21. ágúst 2007 hafa drengirnir verið vistaðir með samþykki föður á heimili á vegum barnaverndarnefndar.  Starfsmenn Barnaverndar Reykjavíkur höfðu ítrekað reynt að ná sambandi við stefndu frá því í júní 2007 en án árangur og af þeim sökum liggur samþykki stefndu ekki fyrir um vistun drengjanna utan heimilis frá 21. ágúst 2007.

Hinn 4. september 2007 úrskurðaði Barnaverndarnefnd Reykjavíkur eftir­farandi:  „ÚRSKURÐARORÐ:  Barnaverndarnefnd Reykjavíkur ákveður að dreng­irnir, B, kt. [...], og C, kt. [...], verði kyrrsettir á heimili á vegum nefndarinnar í allt að tvo mánuði frá og með deginum í dag að telja, sbr. a liður 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.“ 

Í fundargerð nefndarinnar sama dag, sem líta má á sem forsendur úrskurðar­orðsins, segir:

„. . . Það er mat Barnaverndarnefndar Reykjavíkur að aðstæður þær, sem drengirnir hafa búið við á heimili sínu í langan tíma og hafa ekki batnað þrátt fyrir margvíslegan stuðning, séu algerlega óviðunandi.  Mjög alvarlegt þykir að móðir sýni það dómgreindarleysi og skort á skilningi á aðstæðum barna sinna að hafa búandi á heimilinu fólk sem beitir börn hennar ofbeldi og neita því sem gerist þótt ítrekað sé rætt við hana um að þetta fólk fari af heimili barnanna.  Verður að telja aðstæður drengjanna á heimilinu hættulegar lífi þeirra og heilsu og að móður þeirra sé ekki treystandi fyrir uppeldi og  velferð sona sinna enda er hún ekki fær um að veita þeim það öryggi og þá vernd sem börn eiga rétt á að njóta.  Í upplýsingum frá skóla hefur komið fram að líðan drenganna hefur batnað eftir að þeir fóru af heimili sínu.

Faðir drengjanna hefur verið til góðrar samvinnu og sinnt umgengni skv. um­gengnis­samningi.  Hefur D óskað eftir að taka syni sína til sín.  Telur nefndin að þótt hæfni D teljist fullnægjandi til að fara með foreldrahlutverk sé ástæða til að ætla að hann þurfi leiðsögn í uppeldishlutverkinu af hálfu fagaðila.

Barnaverndarnefnd Reykjavíkur felur starfsmönnum að afla skriflegs sam­þykkis föður í samræmi við munnlegt samþykki hans sem fram kom á fundi nefndar­innar í dag, 4. september 2007, fyrir tímabundinni vistun drenganna í 3 mánuði eða frá 4. september 2007 til 4. desember 2007.  Á tímabilinu verði gerður samningur við föður um umgengni sem hafi það að markmiði að drengirnir fari til föður að fóstur­tíma loknum.  Þá skal einnig gerður samningur við móður um umgengni við drengina.  Stefnt verði að því að drengirnir flytji til föður að 3 mánuðum liðnum.  Þá felur nefndin starfsmönnum að gera áætlun um meðferð máls með föður, skv. 23. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, þar sem m.a. komi fram mikil eftirfylgni við föður, stuðningur og eftirlit. . .“

Á sama fundi var ákveðin höfðun þessa máls.

Í álitsgerð Ingþórs Bjarnasonar sálfræðings, dags. 18. ágúst 2007, kemur m.a. fram í niðurstöðum varðandi stefndu að greindarfærni hennar sé á mörkum tornæmis og þroskahömlunar.  Fram koma miklar efasemdir varðandi hæfni hennar til að gegna foreldrahlutverki þegar litið sé til niðurstaðna sálfræðilegra prófana, bæði frá 2001 og þeirra prófana sem í þetta sinn hafi verið gerðar, sögu hennar varðandi umönnun drengjanna undanfarin ár og þess hvernig hún rækti samband sitt við drengina.  Kemur fram að stefnda þurfi án efa gríðarlegan stuðning og eftirfylgni til að geta sinnt foreldraskyldum sínum og jafnframt þurfi hún að vilja og kunna að taka á móti þeim stuðningi.  Bendi allt til að vinkonutengsl stefndu séu veruleg hindrun í að hún geti þegið þá hjálp sem nauðsynleg sé.  Fram kemur að stefnda sé ekki talin fær um að sinna foreldrahlutverki sínu á fullnægjandi hátt.

Í framangreindri álitsgerð kemur m.a. fram í niðurstöðum varðandi D að ekki komi annað fram en að hann sé heilbrigður og ágætlega starfhæfur einstaklingur.  Ekkert komi fram sem bendi til geðröskunar, persónuleikaröskunar eða annarra alvarlegra erfiðleika í tilfinningalífi.  Fram kemur að D hafi nokkra til­hneigingu til að fegra sjálfan sig og bæla eða afneita tilfinningalegum vandamálum hjá sér en virðist annars tilfinningalega stöðugur og hafa góðan sjálfsstyrk.  Greind D mældist í meðallagi.  Tekið er fram að þótt hæfni hans teljist fullnægjandi til að fara með foreldrahlutverk sé ástæða til að ætla að hann þurfi leiðsögn í uppeldishlutverkinu af hálfu fagaðila en hann ætti að geta nýtt sér slíkan stuðning vel miðað við þá reynslu sem fengist hafi í samskiptum hans við fósturheimilin.

Drengirnir hafa verið vistaðir á vegum Barnaverndarnefndar Reykjavíkur sam­fellt í eitt ár.  Þeir dvöldust í fyrstu á Vistheimili barna en í maí 2007 fóru þeir á einkaheimili að [...] þar sem þeir hafa dvalist síðan, með stuttum dvölum á Vistheimili barna þegar vistunaraðilar þeirra hafa tekið sér frí.  Þeir eru í [...]skóla og eftir skóla fara þeir á frístundaheimilið [...].

Í greinargerð félagsráðgjafa, sem var lögð fyrir fund Barnaverndarnefndar Reykjavíkur 15. janúar 2008, segir:

„. . . Gerð var meðferðaráætlun við föður í kjölfar bókunar Barna­verndarnefndar Reykjavíkur þ. 4. september sl. um stuðning og eftirfylgd við föður og aftur þ. 13. desember 2007 en bókað hafði verið að stefnt skyldi að því að drengirnir flyttu til föður að þremur mánuðum liðnum.  Faðir hefur sinnt umgengni við drengina skv. umgengnissamningi og verið í góðri samvinnu við starfsmenn Barnaverndar Reykjavíkur og vistunaraðila drengjanna.  Ekki hefur annað komið fram en að um­gengni hafi gengið vel og drengjunum líði vel í umgengninni.  Í upplýsingum frá skóla kemur fram að báðum drengjunum virðist líða vel í skólanum og að vel er um þá hugsað af vistunaraðilum og góð samskipti við þau og föður.

Barnaverndarnefnd Reykjavíkur hefur gert kröfu um að móðir verði svipt forsjá drengjanna.  Lengi vel var ekki hægt að ná sambandi við móður vegna um­gengnissamnings en hún skrifaði undir samning í október sl. og hefur sinnt umgengni í fjögur skipti af fimm fram að þessu.

Umsókn föður um félagslegt húsnæði var ekki samþykkt í fyrstu þar sem búskiptum foreldra var ekki lokið en hann er nú kominn á biðlista eftir félagslegu húsnæði eftir að málinu var áfrýjað.

D býr hjá móður sinni á heimili hennar.  Nýlega kom í ljós að ekki er mögulegt að drengirnir búi þar með föður sínum þótt velkomið sé að þeir séu þar í umgengni um helgar.  Faðir telur sig ekki hafa tekjur til þess að leigja íbúð á almennum markaði.

Sá möguleiki er nú fyrir hendi að D fái afnot af íbúð á Vistheimili barna fyrir sig og syni sína þar til hann fær úthlutað íbúð.

. . . Miðað við stöðu málsins í dag og góða samvinnu við föður undanfarna mánuði, auk þess sem hann hefur sinnt sonum sínum vel, þykir rétt að mæla með því að drengirnir flytji til föður, enda fái faðir þá leiðsögn og þann stuðning sem talið er að hann þurfi og sem hann hefur lýst sig reiðubúinn til þess að taka við, þ.m.t. Stuðninginn heim.“

II

A

Krafa stefnanda um forsjársviptingu byggist einkum á því að ítrekað hafi verið leitast við að aðstoða stefndu við að taka á vandamálum sínum með það að markmiði að drengirnir njóti uppeldis og forsjár hennar en verulegar efasemdir séu um hæfni hennar til að gegna foreldrahlutverki.  Að mati stefnanda hafi verið leitast við að beita eins vægum úrræðum gagnvart stefndu og unnt hafi verið hverju sinni.  Forsjárréttur foreldra takmarkist af þeim mannréttindum barna að njóta forsvaranlegra uppeldis­skilyrða.  Það sé grundvallarregla í íslenskum barnarétti að þegar hagsmunir foreldra og barna vegist á séu hagsmunir barnanna þyngri á vogarskálunum. 

Stefnandi telur að gögn málsins sýni svo ekki verði um villst að daglegri um­önnun drengjanna verði stefnt í verulega hættu fari stefnda með forsjá þeirra.  Gögn málsins sýni enn fremur að stefnda sé í besta falli vanhæf til að fara með forsjána þegar litið sé til niðurstaðna sálfræðilegra álitsgerða, sögu stefndu þegar kemur að umönnun drenganna undanfarin ár og þess hvernig hún hafi ræktað samband sitt við þá.  Heilsu og þroska drengjanna sé hætta búin fari stefnda með forsjá þeirra.  Hagsmunir þeirra mæli því eindregið með því að stefnda verði svipt forsjánni og að þeir verði vistaðir á heimili á vegum stefnanda þar sem vel verði hlúð að þeim og réttur þeirra til viðunandi uppeldis og umönnunar verði tryggður.

Með skírskotun til alls framanritaðs, meginreglna í barnaverndarrétti, sbr. 4. gr. barnaverndarlaga,  geri stefnandi þá kröfu að stefnda verði svipt forsjá barna sinna, þeirra B og C, sbr. a- og d-liðir 1. mgr. 29. gr. barna­verndarlaga nr. 80/2002, enda muni önnur og vægari úrræði ekki skila tilætluðum árangri.

B

Stefnda tekur fram að ávallt megi finna eitthvað að í uppeldi barna og vel megi vera að einhverjar athugasemdir hafi átt rétt á sér hvað hana varðar.  Ástandið, eins og því sé lýst í stefnu, gefi hins vegar ekki rétta mynd af málinu enda byggist sú lýsing að miklu leyti á fjölda gagna sem stafi frá stefnanda sjálfum.  Aðstæður á heimili stefndu hafi verið stefnanda mikið hugðarefni.  Uppi hafi verið hafðar ásakanir sem varði aðallega mæðgurnar G og H.  Stefnda bendir á að ekkert hafi reynst hæft í þeim ásökunum og ekki sé unnt að leggja órökstuddar fullyrðingar um vond áhrif þessara kvenna á uppeldisaðstæður til grundvallar niðurstöðu.  Aðstæður á heimili stefndu séu almennt góðar og ekki með þeim hætti að uppeldisaðstæður barna séu slæmar.

Á því er byggt af hálfu stefndu að samkvæmt 7. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga skuli barnaverndaryfirvöld eftir föngum gæta þess að almenn úrræði til stuðnings fjölskyldu séu reynd áður en gripið sé til annarra úrræða.  Þá skuli þau jafnframt ávallt miða við að beitt sé vægustu ráðstöfunum til að ná þeim markmiðum sem að sé stefnt.  Heimildarákvæðið um forsjársviptingu samkvæmt 1. mgr. 29. gr. laga nr. 80/2002 verði að vera stutt nægjanlegum og jafnframt ótvíræðum ástæðum, bæði að því er taki til a- og d- liða lagagreinarinnar, og í þessu tilviki sé þeim skilyrðum ekki fullnægt.  Samkvæmt 2. mgr. tilvitnaðrar lagagreinar skuli því aðeins krafist sviptingar forsjár að ekki sé unnt að beita öðrum og vægari úrræðum til úrbóta.  Slíkt hafi ekki verið fullreynt og því sé forsjársvipting a.m.k. ekki tímabær, komi hún til greina.

Af öllu framangreindu sé ljóst að sýkna beri stefndu af kröfum stefnanda.

III

Mál drengjanna, sem um ræðir í málinu, hefur verið til meðferðar á grundvelli barnaverndarlaga frá maí 2002 vegna ítrekaðra tilkynninga um vanrækslu.  Leikskóli þeirra og síðar grunnskóli greindu ítrekað frá því að umhirðu þeirra væri ábótavant, þeir væru illa klæddir og óhreinir, ástundun þeirra slök, þeir væru vanhirtir bæði andlega og líkamlega, móðir aðstoðaði þá ekki við heimanám og væri treg til að mæta í foreldraviðtöl og félagsleg staða drengjanna færi versnandi.  Móðir hefur fengið mikla aðstoð inn á heimilið frá Félagsþjónustunni um árabil.  Aðstoðin hefur m.a. falist í ráðgjöf og stuðningi við umönnun og uppeldi drengjanna og aðstoð við heimilishald.  Erfitt hefur verið að fá móður til að fylgja eftir úrræðum sem hún hefur þó sjálf samþykkt að nýta sér.  Móðirin óskaði í október 2006 eftir tækifæri til að sanna að hún gæti bætt aðstæður drengjanna, m.a. með því að sjá til þess að burt af heimilinu flytti aðkomufólk sem búið hafði þar um lengri tíma og ógnað öryggi drengjanna með því að beita þá líkamlegu harðræði og byrla þeim lyf.  Þetta gekk ekki eftir heldur bjó fólkið áfram á heimili móðurinnar.  

Drengirnir voru vistaðir utan heimilis tíma­bundið haustið 2006, fyrst á einkaheimili og síðan á Vistheimili barna í þrjár vikur, alls frá 20. október til 27. nóvember.  Þar fór fram greiningar- og meðferðarvistun sem leiddi í ljós að móðir sinnti drengjunum lítið, væri fremur afskiptalítil um þá og kannaðist ekki við erfið­leika í sambandi við uppeldi þeirra.  Skóli þeirra sagði áberandi mikinn mun á líðan þeirra og aðbúnaði til hins betra eftir að þeir voru vistaðir utan heimilis.  Fólkið fór ekki af heimilinu þrátt fyrir áform móður þar að lútandi, þrifnaði fór aftur, móðirin afþakkaði heimaþjónustu og kom sér undan að hitta barnaverndar­starfsmenn.

Drengirnir voru aftur vistaðir utan heimilis frá því í mars 2007, fyrst með samþykki beggja foreldra fram í ágúst, en samþykki móður lá ekki fyrir eftir þann tíma því ekki náðist samband við hana.  Móðir undirritaði meðferðaráætlun um að hún mundi sinna umgengni við synina og undirgangast forsjárhæfnimat.  Ítrekaðar tilraunir starfsmanna til að ná í hana báru ekki árangur, hún sinnti ekki umgengni við drengina og gerði ekki grein fyrir forföllum.

Niðurstaða forsjárhæfnimatsins var að matsmaður taldi móður ekki færa um að sinna foreldrahlutverkinu á fullnægjandi hátt miðað við þær aðstæður sem uppi voru. Greind hennar sé á mörkum tornæmis og þroskahömlunar, hún hafi lágt sjálfsmat og breiði yfir vangetu sína með aðferðum eins og réttlætingum, afneitun og upphafningu á eigin getu.  Matsmaður hefur miklar efasemdir um hæfni hennar til að gegna uppeldishlutverki á grundvelli sálfræðilegra prófana sinna, prófana sem gerðar voru árið 2001 og einnig í ljósi sögunnar.  Greindarskerðing hennar ásamt skorti á innsæi og skilningi á samfélagslegum kröfum hafi gert henni mjög erfitt fyrir um að uppfylla kröfur og skyldur varðandi umönnun og uppeldi drengjanna og fylgja eftir ráðgjöf sem hún hafi fengið.  Líðan þeirra virðist ekki hafa haft mikið vægi fyrir henni, sem sjáist m.a. á því hve umgengni hennar við þá í vistun hafi verið ábótavant og því hvernig hún um lengri tíma hafi tekið vinkonutengsl fram yfir tengslin við syni sína með því að hafa á heimili sínu fólk sem virðist hafa skapað hættu fyrir drengina með því að gefa þeim lyf. 

Við úrlausn málsins verður að líta til þess að hagsmunir drengjanna kalla eftir góðum aðstæðum en þeir hafa orðið fyrir alvarlegri vanrækslu af hendi stefndu um langt skeið.  Hún hefur ítrekað lofað bót og betrun en reyndin hefur endurtekið orðið sú að hún kemur sér hjá því að þiggja aðstoð vegna heimilishalds og uppeldis.  Með því sýnir hún alvarlegan skort á dómgreind gagnvart þörfum drengjanna og einnig vanhæfni sína til að nýta sér aðstoð til að mæta þörfum þeirra.  Á síðasta ári, þegar drengirnir voru í vistun um langan tíma, sinnti hún ekki einu sinni tilfinningalegum þörfum þeirra sem skyldi með því að hafa umsamda umgengni við þá og tilkynnti ekki heldur forföll með fullnægjandi hætti.  Aðstæður stefndu eru ekki vænlegar þar sem hún er húsnæðislaus og býr inni á þroskaheftri dóttur sinni.

Í 1. mgr. 29. gr. laga nr. 80/2002 er barnaverndarnefnd veitt heimild til að krefjast forsjársviptingar fyrir dómi.  Eðli málsins samkvæmt stafa gögn málsins að mestu leyti frá barnaverndaryfirvöldum en ekki er ástæða til að efast um trúgildi þeirra.  Drengirnir B og C hafa nú um eins árs skeið dvalist samfellt utan heimilis stefndu og er ekki fallist á að verjandi sé að vægari úrræði verði reynd eins og komið er.  Með hliðsjón af ákvæðum barnaverndarlaga um skyldur nefndarinnar, sbr. t.d. 2. tl. 1. mgr. 12. gr., ber að beita þeim úrræðum sem nauðsynleg eru til að tryggja vernd barna. 

Með hliðsjón af því, sem lýst hefur verið um aðstæður stefndu og forsjárhæfni, ber, á grundvelli a- og d-liða 1. mgr. 29. gr. laga nr. 80/2002, að fallast á dómkröfur stefnanda um að stefnda verði svipt forsjá barna sinna, B og C.

Ákveðið er að málskostnaður skuli falla niður milli aðila málsins.  Gjafsóknar­kostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, Oddgeirs Einarssonar héraðsdómslögmanns, 500.000 krónur (a.m.t. vsk.).

Mál þetta dæma Sigurður H. Stefánsson héraðsdómari og meðdómendurnir Ragna Ólafsdóttir og Valgerður Magnúsdóttir sálfræðingar.

Dómsorð:

Stefnda, A, er svipt forsjá barna sinna, B, kt. [...], og C, kt. [...].

Málskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Oddgeirs Einarssonar héraðsdómslögmanns, 500.000 krónur.