Fimmtudaginn 18. maí 2006.
Nr. 511/2005.	Gullver sf. (Hróbjartur Jónatansson hrl.) gegn íslenska ríkinu og (Einar Karl Hallvarðsson hrl.) Símanum hf. (Andri Árnason hrl.)

 

Eignarnám. Fasteign.

G krafðist ógildingar á ákvörðun samgönguráðherra um að heimila S eignarnám á hluta fasteignarinnar A á grundvelli 70. gr. laga nr. 81/2003 um fjarskipti. Landskikinn hafði að geyma fjarskiptamastur S og var talið að fyrirtækinu væri nauðsynlegt að tryggja sér varanleg umráð landskikans undir mastrið. Fyrir lá að S hafði leitast við að ná samningum við G til að tryggja sér varanleg umráð landskikans með kaupum eða langtíma leigusamningi, en tilboði S um hið síðarnefnda hafði ekki verið svarað. Þegar litið var til samskipta aðila í heild sinni þótti ljóst að samningum um kaup á lóðarskikanum yrði ekki við komið. Var því talið að lagaskilyrðum til eignarnáms væri fullnægt. Ekki var fallist á að brotið hefði verið gegn 10. og 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 við töku ákvörðunar um eignarnám, að ákvörðunin hefði ekki beinst að réttri eign eða að samgönguráðherra og starfsmenn hans hefðu verið vanhæfir til að fjalla um beiðni S um eignarnám. Voru Í og S því sýknuð af kröfu G.

 

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Garðar Gíslason.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 5. desember 2005 og krefst þess að ógilt verði með dómi ákvörðun samgönguráðuneytisins 5. janúar 2004 um að heimila Landssíma Íslands hf. eignarnám á nánar tilgreindum hluta fasteignarinnar Aðalgötu 7, Stykkishólmi auk réttar til umgengni og aðgangs að hinu eignarnumda. Hann krefst og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndu krefjast hvor fyrir sig staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndi íslenska ríkið krefst þess til vara að málskostnaður verði felldur niður.

Á hluthafafundi í Landssíma Íslands hf. 20. desember 2005 var nafni félagsins breytt í Síminn hf.

Svo sem rakið er í héraðsdómi reisti Póst- og símamálastofnun fjarskiptamastur á lóð nr. 7 við Aðalgötu í Stykkishólmi á árunum 1960 til 1970, en fasteignin var þá í eigu stefnda íslenska ríkisins. Síðar mun Landssími Íslands hf., sem tekið hafði við fjarskiptamastrinu af Póst- og símamálastofnun, hafa haft endurgjaldslaus afnot af lóðarskika undir mastrið. Áfrýjandi keypti fasteignina Aðalgötu 7 af stefnda íslenska ríkinu 3. maí 2001. Fangageymsla, 480 fermetra að stærð, var undanskilin kaupunum, en engir fyrirvarar voru gerðir vegna lóðarréttinda fyrir fjarskiptamastrið og búnað þess. Í héraðsdómi er rakið hvernig deilur um endurgjald fyrir lóðarskikann, sem mastrið stendur á, leiddu til þess að samgönguráðherra heimilaði 5. janúar 2004 að 12 x 12 metra skiki út frá miðju mastrinu ásamt 2 metra breiðri lagnaleið, auk réttar til umgengni og aðgangs, væri tekinn eignarnámi á grundvelli 70. gr. laga nr. 81/2003 um fjarskipti, sbr. áður gildandi 3. mgr. 48. gr. laga nr. 107/1999 um sama efni. Samkvæmt þinglýsingarvottorði sýslumannsins í Stykkishólmi var lóðin Aðalgata 7B stofnuð í kjölfar eignarnámsins og Landssími Íslands hf. skráður eigandi hennar.

Við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti bar áfrýjandi fram þá málsástæðu, að 70. gr. laga nr. 81/2003 stæðist ekki meðalhófsreglu 72. gr. stjórnarskrárinnar og bæri því að víkja henni til hliðar. Þessari málsástæðu var ekki hreyft í héraði. Er hún því of seint fram komin og kemur ekki til álita.

Í umsögn Póst- og fjarskiptastofnunar 12. febrúar 2003 um beiðni Landssíma Íslands hf. um heimild til eignarnáms, er lýst notagildi fjarskiptamastursins og hversu mikilvæg og margþætt þjónusta sé veitt með búnaði þess. Með tilliti til þess sé ljóst að Landssími Íslands hf., svo og notendur þjónustunnar, hafi mikilsverða hagsmuni af starfrækslu hans. Telja verði að flutningur búnaðarins hefði augljóst óhagræði og verulegan kostnað í för með sér. Landssími Íslands hf. hafi brýna þörf fyrir að fá afnot af hluta lóðarinnar, en ekki skipti máli hvort slík afnot yrðu tryggð með eignarhaldi á lóðarhlutanum eða með langtíma leigusamningi, enda þekkist dæmi um hvort tveggja vegna lands undir fjarskiptamannvirki. Séu tryggð umráð í eðlilega langan tíma ætti einu að gilda hver sé eigandi landsins.

Stefndi Síminn hf. leitaðist í tilraunum sínum til samninga við að tryggja sér varanleg umráð landskika undir mastrið, sem honum voru nauðsynleg, annað hvort með kaupum eða langtíma leigusamningi. Hið síðarnefnda bauð hann áfrýjanda í bréfi 16. desember 2002, en því var ekki svarað. Að þessu athuguðu verður héraðsdómur staðfestur með vísan til forsendna hans.

Áfrýjandi greiði stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur er óraskaður.

Áfrýjandi, Gullver sf., greiði stefndu, íslenska ríkinu og Símanum hf., hvorum um sig 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.

 

 

Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 9. september 2005.

Mál þetta var höfðað 28. júní 2004 og var dómtekið 24. maí sl.  Málið var tekið til munnlegs málflutnings að nýju þann 5. september og dómtekið sama dag.

Stefnandi er Gullver sf. , Strandgötu 25, 220 Hafnarfirði.

Stefndu eru íslenska ríkið og Landssími Íslands hf., Ármúla 25, Reykjavík.

Dómkröfur

Dómkröfur stefnanda eru eftirfarandi:

Að ógilt verði með dómi ákvörðun samgönguráðuneytisins frá 5. janúar 2004 um að heimila Landssíma Íslands hf. eignarnám á hluta fasteignarinnar Aðalgötu 7, Stykkishólmi, þ.e. 12x12 metra reit út frá miðju fjarskiptamasturs ásamt 2 metra breiðri lagnaleið að mastrinu auk réttar til umgengni og aðgangi að hinum eignarnumda hluta.

Þá krefst stefnandi þess að stefndu verði dæmdir in solidum til að greiða stefnanda málskostnað að mati dómsins eða samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi, að meðtöldum áhrifum virðisaukaskatts á málflutningsþóknunina.

Stefndi, íslenska ríkið, gerir þær dómkröfur að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins.

Stefndi, Landssími Íslands hf., gerir þá dómkröfu að stefndi verði sýknaður af kröfum stefnanda.

Þá er gerð krafa um málskostnað að skaðlausu samkvæmt mati dómsins.  Til vara er þess krafist að hvor aðili um sig beri kostnað af máli þessu.

Málavextir              

Stefndi, Landssími Íslands hf. (áður Póst- og símamálastofnun), hefur um árabil
átt fjarskiptamastur að Aðalgötu 7 í Stykkishólmi.  Talið er að mastrið hafi verið reist
á árunum 1960-70.  Fjarskiptabúnaðurinn sem í mastrinu er þjónar margþættum
tilgangi og gegnir m.a. þýðingarmiklu öryggishlutverki á Snæfellsnesi, í Breiðafirði,
og nágrenni. Staðsetning fjarskiptamastursins tryggir að til eru vara burðarleiðir ef
bilun verður í ljósleiðara. Um slíkar burðarleiðir fer m.a. talsímaumferð, sem er hluti
af alþjónustu sem stefnda er skylt að veita.  Er talið afar mikilvægt að til staðar séu
varaleiðir ef aðalleiðir rofna, t.d. vegna náttúruhamfara. Meðal fjarskiptasambanda
sem fara í gegnum mastrið og gegna mikilvægu öryggishlutverki er neyðar- og
uppkallsrás fyrir skipafjarskipti og NMT farsímaþjónusta.  Í gegnum
mastrið er einnig veitt GSM farsímaþjónusta og hljóðvarps- og útvarpsþjónusta.

Fasteignin að Aðalgötu 7, þ.e. húsbygging ásamt tilheyrandi lóðarréttindum, var
áður í eigu ríkissjóðs.  Að sögn stefnda samdist svo um milli ríkissjóðs og stefnda, Landssíma Íslands hf., að afnot þess síðarnefnda af lóðarskika undir mastrið, væru ótímabundin og endurgjaldslaus.  Lóðin að Aðalgötu 7 er erfðafestulóð samkvæmt þinglýstum samningi frá árinu 1914.

Stefnandi keypti fasteignina Aðalgötu 7 í Stykkishólmi af íslenska ríkinu með kaupsamningi frá 3. maí 2001.  Er fasteignin tveggja hæða íbúðarhús ásamt kjallara og viðbyggingu, en húsið var selt ásamt tilheyrandi lóðarréttindum.  Stærð lóðarinnar var 5.349 fermetrar að undanskildum 480 fermetra fangageymslu sem sérstaklega var undanskilin í kaupsamningi.  Afsal var gefið út 27. nóvember 2001 og umsamið kaupverð var 8.780.000 krónur.  Hvorki í kaupsamningi né afsali voru gerðir nokkrir fyrirvarar vegna mastursins og þess búnaðar sem umlykur það á lóðinni. 

Með bréfi dags. 15. desember 2001 sendi stefnandi Landssíma Íslands hf. bréf ásamt fjórum reikningum með innheimtu á leigu fyrir afnot Landssímans af aðstöðunni fyrir tímabilið maí-desember 2001.  Krafðist stefnandi samtals 736.322 króna fyrir afnotin á greindu tímabili, sem hann taldi sanngjarna og eðlilega leigu. í kröfubréfi stefnanda er sérstaklega vísað til þess að verulegur hluti lóðarinnar nýtist ekki þegar horft sé til staðsetningar á téðu fjarskiptamastri auk þess sem því fylgi hljóð- og sjónmengun.  Lögmaður stefnda, Landssímans, svaraði bréfinu 30. janúar 2002 þannig að stefndi taldi sér óskylt að greiða nokkurt leigugjald fyrir afnotin.

Með bréfi stefnanda til stefnda, Landssímans, dags. 31. janúar 2002, bauð stefnandi afslátt af kröfu um leigugjald fyrir tímabilið maí-desember 2001.  Í tölvubréfi til lögmanns stefnda, dags. 5. apríl 2002, er staðfest boð stefnanda um afslátt af leigu fyrir afnotin, eða 55.000 krónur á mánuði.  Því boði var ekki svarað af hálfu Landssímans, þrátt fyrir ítrekun þess með öðru tölvubréfi dags. 19. apríl 2002.

Í bréfi, dags. 25. apríl 2002, til stjórnarformanns stefnda, Landssíma íslands hf., ítrekaði forsvarsmaður stefnanda kröfu stefnanda um 55.000 króna leigugreiðslu.  Í bréfinu er tekið fram að starfsmönnum Landssímans sé óheimilt að stíga fæti inn á lóðina Aðalgötu 7 þar til leigugreiðslur hefðu borist og samið hefði verið um framtíðarsamskipti.  Ítrekunarbréf voru síðan send 16. maí 2002 og 5. júní 2002.

Í tölvupósti til stefnanda, dags. 6. júní 2002, segir lögmaður Landssímans að ekki sé fallist á 55.000 króna greiðslu á mánuði fyrir afnot af lóð undir mastrið.  Þeir séu hins vegar reiðubúnir til viðræðna um kaup á landskikanum sem mastrið standi á.  Þeirra hugmyndir gangi út á að afmarka ca 12x12 metra með mastrið í miðju og 2 metra breitt þar sem lagnir þeirra liggi ofanjarðar.  Jafnframt þyrfti að ganga frá skilmálum um umgengni og aðgengi að mastrinu.  Fyrir þetta komi eingreiðsla 1.000.000 króna.  Var þetta tilboð stefnda síðan áréttað með bréfi 25. júní 2002.

Eins og segir í stefnu hafnaði stefnandi þessu boði stefnda í bréfi sínu til stefnda, dags. 8. júlí 2002.  Stefnandi sendi stefnda hins vegar í framhaldi af því nokkur bréf þar sem hann ítrekar kröfu sína um leigugreiðslur fyrir afnot stefnda af lóðarskikanum.  Í bréfi, dags. 14. október 2002, er ítrekað að áfram gildi að starfsmönnum Landssíma Íslands hf. sé óheimilt að stíga fæti inn á lóðina nema með leyfi stefnanda og aðeins vegna brottnáms mastursins.

Með bréfi stefnda, Landssíma Íslands hf., til samgönguráðuneytisins, dags. 26. ágúst 2002, var þess farið á leit að lóðarskikinn yrði tekinn eignarnámi á grundvelli heimildar í fjarskiptalögum.  Er tekið fram í beiðninni að fjarskiptamastrið gegni veigamiklu hlutverki í fjarskiptaþjónustu á svæðinu, m.a. til að sinna alþjónustuskyldum á grundvelli fjarskiptalaga og gegni mastrið hlutverki í almanna- og öryggisþágu á svæðinu.  Vitnað er jafnframt til bréfs stefanda 25. apríl 2002, þar sem starfsmönnum stefnda er bannaður aðgangur að lóðarskikanum.

Með bréfi samgönguráðuneytis 15. október 2002 var stefnanda gefinn kostur á því að koma að sjónarmiðum sínum varðandi beiðni Landsíma Íslands hf. 

Beiðni Landssímans til samgönguráðherra um heimild til eignarnáms á umræddum lóðarskika var send Póst- og fjarskiptastofnun til umsagnar.  Með bréfi, dags. 28. nóvember 2002, var stefnanda gefinn kostur á að koma á framfæri sjónarmiðum sínum við stofnunina áður en umsögn yrði veitt.  Jafnframt var þeirri spurningu beint til stefnanda hvort hann teldi samningaleið fullreynda í málinu.

Í svarbréfi stefnanda, dags. 4. desember 2002, kemur fram að stefnandi telur að aldrei hafi reynt á samningaleið þar sem Rannveig Rist hafi aldrei gefið kost á neinum viðræðum.

Póst- og fjarskiptastofnun beindi jafnframt nokkrum spurningum til stefnda, Landssíma Íslands hf.  Svarbréf stefnda er dags. 19. desember 2002.  Varðandi þá spurningu hvort stefndi teldi samningaleið fullreynda segir í bréfi stefnda að með hliðsjón af afdráttarlausri höfnun á kauptilboði Landssímans, auk afar sérstæðra bréfaskipta, hafi það verið mat Landssímans að samningaleið væri fullreynd þegar beiðni um heimild til eignarnáms hafi verið rituð til samgönguráðuneytisins.  Bréfaskrif í kjölfarið hafi heldur ekki gefið tilefni til bjartsýni að þessu leyti. 

Þann 12. febrúar 2003 lá fyrir umsögn Póst- og fjarskiptastofnunar og kynnti ráðuneytið stefnanda hana með bréfi 26. sama mánaðar.

Í niðurstöðukafla umsagnar stofnunarinnar segir að Landssíminn reki fjarskipti að Aðalgötu 7 sem notuð séu til að veita almenningi fjarskiptaþjónustu og sé fyrirtækinu nauðsynlegt að fá áframhaldandi afnot af hluta lóðarinnar.  Skilyrði 3. mgr. 48. gr. fjarskiptalaga sé fullnægt að því leyti að nauðsynlegt sé að tryggja afnot lóðarinnar.  Hins vegar verði að telja að fjarskiptafyrirtæki verði að sýna fram á að það geti ekki tryggt sér afnot með öðrum hætti en þeim að eignast viðkomandi fasteign.  Ekki sé hægt að skilja 3. mgr. 48. gr. þannig að fjarskiptafyrirtæki eigi heimtingu á að kaupa eign eða taka hana eignarnámi ef möguleiki sé á að  tryggja fullnægjandi afnotarétt með örðum hætti svo sem leigusamningi.  Vikið er að kauptilboðum stefnda og leigutilboðum stefnanda.  Þá segir að engir fundir hafi farið fram með aðilum þrátt fyrir að stefnandi hefði óskað eftir viðræðum.  Eins og Landssíminn haldi fram þá beri vissulega mikið á milli tilboða aðila.  Leigukröfur stefnanda séu háar í samanburði við það sem tíðkist almennt í samningum um aðstöðu fyrir fjarskiptamöstur.  Tilboð Landssímans um kaupverð sé hugsanlega eðlilegt eða jafnvel ríflegt miðað við stærð lóðarhluta sem hann óski eftir en líta verði á skerta afnotamöguleika lóðarinnar í kringum umræddan hluta þegar metið sé hvað teljist eðlilegt.  Það verði að telja forsendu þess að heimila megi eignarnám að fullreynd hafi verið sú leið að semja um kaup eða afnot eignarinnar.  Við mat á því atriði verði ekki fram hjá því litið að Landssíminn hafi engar tilraunir gert til þess að semja um lægri leigu en tilboð stefnanda hafi hljóðað upp á.  Landssíminn hafi einungis ljáð máls á kaupsamningi um lóðarhlutann og hafi ekki þegið boð stefnanda um viðræður.  Þrátt fyrir að stefnandi hafi farið fram á leigu sem Landssíminn telji úr hófi og hafi hafnað tveimur kauptilboðum Landssímans nægi það ekki til þess að talið verði að samningaleið hafi verið fullreynd.  Af þeirri ástæður telur Póst- og fjarskiptastofnun að ekki sé rétt að heimila eignarnám að svo stöddu.

Með bréfi samgönguráðuneytisins, dags. 26. febrúar 2003, var stefnanda send fyrrgreind umsögn Póst- og fjarskiptastofnunar og segir í bréfinu að athugasemdir um umsögnina skuli senda ráðuneytinu eigi síðar en 12. mars 2003.  Hafi ekki náðst sáttir milli aðila fyrir þann tíma muni ráðuneytið taka afstöðu til beiðni Landssíma Íslands hf.

Stefnandi svaraði þessu bréfi með bréfi, dags. 10. mars 2003, þar sem hann óskar eftir tilteknum gögnum vegna kostnaðaráætlunar Landssímans við flutning á fjarskiptabúnaði af lóðinni Aðalgötu 7, gögnum til staðfestingar á fullyrðingu Landssímans um að leigukröfur stefnanda væru háar í samanburði við það sem tíðkaðist.  Þá óskaði stefnandi eftir því að upplýst yrði hvað Landssíminn hefði miklar leigutekjur frá öðrum aðilum vegna búnaðar í umræddu mastri.

Með bréfi samgönguráðuneytisins, dags. 24. október 2003, var þessum kröfum stefnanda hafnað.

Þegar álit Póst- og fjarskiptastofnunar lá fyrir var stefnandi og lögmaður hans boðaður til fundar við lögmann stefnda, Landssíma Íslands hf., 13. mars 2003. Auk lögmannsins skyldu af hálfu stefnda vera viðstaddir fundinn Bergþór Halldórsson, framkvæmdastjóri fjarskiptanets, og Valdimar Jónsson, forstöðumaður fasteignadeildar.  Dagskrá fundar skyldi vera umsögn Póst- og fjarskiptastofnunar, samningaviðræður um leigukjör/kaup og önnur mál.  Í svari lögmanns stefnanda við þessu fundarboði kemur fram að stefnandi sé tilbúinn til slíkra viðræðna þegar afstaða samgönguráðuneytisins til eignarnámsbeiðni Landssímans liggi fyrir eða þegar stefndi hafi afturkallað beiðni sína.

Samkvæmt stefnu og greinargerð stefnda, Landssímans, átti lögmaður stefnanda fund með forstjóra og forstöðumanni lögfræðisviðs stefnda í byrjun september 2003 þar sem fyrri tilboð stefnda voru áréttuð.

Hinn 5. janúar 2004 lá fyrir ákvörðun samgönguráðherra varðandi beiðni stefnda, Landssíma Íslands hf., um eignarnám.  Segir m.a. í niðurstöðukafla hennar að við mat á málinu verði að hafa í huga að umrætt mannvirki hafi staðið í um það bil 40 ár.  Inngripið sem að öllu jöfnu leiði af eignarnámi í grundvallarréttindi eins og eignarréttindi, sem sérstaklega séu varin af stjórnarskrá lýðveldisins, séu hér með öðrum og vægari hætti þar sem mannvirkið stóð þegar á eigninni við kaup núverandi eiganda.  Stefnandi hafi haldið því fram að hann sé reiðubúinn að láta aðstöðuna af hendi fyrir rétt verð og að margítrekað hafi verið leitað eftir viðræðum við yfirstjórn Landssímans, en um leið virðist stefnandi vilja ráða því hverja af forsvarsmönnum Landssímans hann semji við, en ekki sæta því hverja Landssíminn kalli til verksins.  Landssíminn hafi þegar gert tilboð í eignarhlutann bæði til kaups og leigu.  Stefnandi hafi hafnað kauptilboði og ekki verði annað ráðið af síðari bréfaskiptum en að leigutilboðinu hafi ekki verið svarað.  Þá hafi stefnandi neitað samningum nema fallið sé frá eignarnámi eða þegar afstaða ráðuneytisins liggi fyrir.  Þá verði ekki séð að sá tími sem hefur liðið frá því að beiðnin um eignarnámið kom fyrst fram hafi fært aðila nær samkomulagi og verði engum um kennt.  Landssíminn hafi ítrekað þá skoðun sína að samningum verði ekki við komið.  Þá sé verulegur munur á milli kröfugerðar eigandans og tilboðs Landssímans.  Niðurstaða ráðuneytisins er sú, þegar litið sé til málsins í heild og allra samskipta aðila að samningum um kaup verði ekki við komið.  Samgönguráðherra heimilar því Landssíma Íslands eignarnám á hluta fasteignarinnar Aðalgata 7, Stykkishólmi.  Eignarnámsheimildin nær til og afmarkast af 12x12 metra reit út frá miðju fjarskiptamastursins ásamt 2 metra breiðri lagnaleið að mastrinu auk réttar til umgengni og aðgangi að hinum eignarnumda hluta.

Með beiðni, dags. 27. febrúar 2004, fór stefndi, Landssími Íslands hf., fram á við matsnefnd eignarnámsbóta að hún mæti eignarnámsbætur.  Matsnefnd kvað upp úrskurð sinn 17. maí s.á. þar sem bætur fyrir skikann voru metnar 200.000 krónur en bætur fyrir aðra þætti, svo sem lagnir, umferðarétt o.fl. voru metnar 800.000 krónur.  Þann 7. júní 2004 geymslugreiddi stefndi bæturnar á reikning í Íslandsbanka hf. þar sem svar barst ekki frá stefnanda um það hvert skyldi beina greiðslu eignarnámsbóta.

Málsástæður stefnanda og lagarök

Inngangur.

Stefnandi kveður mál þetta sprottið af ágreiningi milli stefnanda og Landssíma Íslands hf. um það hvort stefnda, Landssímanum, beri að greiða endurgjald fyrir afnot af hluta af lóð og aðstöðu fyrir fjarskiptabúnað á lóðinni nr. 7a við Aðalgötu í Stykkishólmi (áður Aðalgata 7) og hve há greiðslan eigi að vera.  Stefnandi sé eigandi lóðarinnar og aðstöðunnar.  Lóð stefnanda hafi verið skipt upp í tvær lóðir með stofnskjali, dags. 25. apríl 2003, þinglýstu 14. maí s.á., og beri lóð stefnanda nú heitið Aðalgata 7a.  Eignina Aðalgötu 7 (íbúðarhús og 896 m2 lóð) hafi stefnandi selt með afsali, dags. 23. apríl 2003, til Guðríðar Önnu Jóhannesdóttur, kt. 240965-4539. Stefnandi sé því ekki eigandi fasteignarinnar Aðalgötu 7 í Stykkis­hólmi.

Þann 5. janúar 2004 hafi stefndi, samgönguráðuneytið, heimilað stefnda, Landssíma Íslands hf., eignarnám á hluta af lóðinni nr. 7 við Aðalgötu með svohljóðandi ákvörðun:

„Samgönguráðherra heimilar Landssíma Íslands eignarnám á hluta fasteignarinnar Aðalgata 7, Stykkishólmi.  Eignarnámsheimildin nær til og afmarkast af 12x12 metra reit út frá miðju fjarskiptamastursins ásamt 2 metra breiðri lagnaleið að mastrinu auk réttar til umgengni og aðgangi að hinum eignarnumda hluta.”

Stefnandi sætti sig alls ekki við framangreinda ákvörðun og krefjist ógildingar á henni með dómi af ástæðum sem raktar verði hér á eftir.  Málinu sé m.a. beint að stefnda, samgönguráðherra, enda sé krafist ógildingar á stjórnvaldsákvörðun þess stjórnvalds.  Sé krafa stefnanda á því byggð að lagaskilyrði hafi brostið til að heimila umþrætt eignarnám, eins og á stóð í málinu.  Þannig séu ekki uppfyllt í málinu tiltekin grundvallarlagaskilyrði.  Þá liggi enn fremur fyrir að ákvörðunin beinist ekki að réttri fasteign við Aðalgötu í Stykkishólmi, þar sem búnaður Landssímans sé staðsettur í fjarskiptamastri sem standi á lóðinni Aðalgötu 7a, en ekki að Aðalgötu 7, eins og tilgreint sé í ákvörðun ráðuneytisins.  Fleiri ástæður styðji kröfu stefnanda um ógildingu ákvörðunarinnar, m.a. brot á reglum stjórnsýsluréttar eins og vikið verði að hér á eftir.

Lagaheimild skortir

Krafa stefnanda, um að ákvörðun stefnda um heimild til eignarnáms verði ógilt með dómi, sé m.a. byggð á því að ekki hafi verið til staðar nauðsynleg lagaskilyrði til að heimila eignarnám það sem farið var fram á.  Fyrir liggi að stefnandi hafi ítrekað boðið stefnda, Landssímanum, nauðsynlega aðstöðu á lóðinni til áframhaldandi reksturs fjarskiptavirkisins fyrir hóflegt endurgjald.  Hvorki stjórnarformaður stefnda, Landssímans, né aðrir starfsmenn hafi hins vegar séð ástæðu til að ræða við fyrirsvarsmann stefnanda.  Þannig hafi staðan verið þegar stefndi, samgönguráðuneytið, hafi veitt umbeðna heimild til að stefnandi yrði sviptur þeirri eign sem um ræði.  Hafi engin breyting orðið þar á. 

Stefnandi hafi boðið stefnda aðstöðuna, fyrst til leiguafnota, fyrir 90.000 krónur á mánuði en hafi síðar lækkað boðið, m.a. til að freista þess að ná samkomulagi við stefnda eða fá gagntilboð frá honum.  Slíkt tilboð eða gagntilboð hafi aldrei komið frá stefnda, sem hafi boðið eingreiðslu að fjárhæð eina milljón króna, sem hann síðar hafi hækkað um 200.000 krónur.  Það hafi, að mati stefnanda, verið augljós sýndarmennska og tilboðið sett fram við þær aðstæður að Póst- og fjarskiptastofnun hafði veitt eignarnema viðbótarfrest til þess að koma því á framfæri.  Ákvörðun um eignarnám við slíkar aðstæður sé í senn ónauðsynleg og ólögmæt og beri þegar af þessum sökum að ógilda ákvörðunina.

Í mjög ítarlegri umsögn Póst- og fjarskiptastofnunar, dags. 12. febrúar 2003, sem sé ráðgefandi fyrir samgönguráðuneytið um fjarskiptamál og lögbundinn umsagnar­aðili samkvæmt lögum um fjarskipti, sé áréttað það skilyrði fyrir ákvörðun um eignarnám á grundvelli þágildandi fjarskiptalaga nr. 107/1999 að fjarskiptafyrirtæki sýni fram á að það geti ekki tryggt sér aðstöðu með öðrum hætti en eignarnámi á viðkomandi fasteign.  Hafni stofnunin því að fjarskiptafyrirtæki eigi heimtingu á að kaupa eign eða taka hana eignarnámi, ef möguleiki sé að tryggja fullnægjandi afnotarétt með öðrum hætti svo sem leigusamningi.  Vísað sé til þess af ráðgjafarstofnun samgönguráðherra að Landssími Íslands (eignarneminn) hafi a.m.k. tvívegis hafnað því að honum bæri að greiða nokkurt leigugjald vegna óslitinnar framkvæmdar um ótímabundin og endurgjaldslaus afnot.

Krafa stefnanda sé enn fremur á því byggð að 70. gr. laga um fjarskipti nr. 81/2003 veiti ekki heimild til að leyfa eignarnám nema í þeim tilvikum að um nýframkvæmd sé að ræða.  Fyrir liggi að fjarskiptabúnaður, sem muni vera í eigu stefnda Landssímans, hafi verið í umræddu fjarskiptamastri svo áratugum skipti.  Heimild laganna til eignarnáms í þágu fjarskiptafyrirtækis sé augljóslega við það bundin að viðkomandi fjarskiptafyrirtæki sé „...nauðsynlegt að tryggja sér land, lóð eða aðra eign í sambandi við lagningu eða rekstur almennra fjarskiptafyrirtœkja...”   Í því tilviki sem hér um ræði hátti svo til að fjarskiptafyrirtækið hafi byrjað að nýta lóðarhlutann fyrir ca 35 árum síðan og hafi rekið fjarskiptavirkið án nokkurrar hindrunar eða athugasemda allar götur síðan.  Orð ákvæðisins „að tryggja sér land, lóð...” vísi til þess, að mati stefnanda, að heimildin sé einvörðungu bundin við frumframkvæmdir vegna fjarskiptavirkja og verði ákvæðinu ekki beitt í öðrum tilvikum og fjarri öllu lagi að ætla að samgönguráðherra geti þannig fært Landssíma Íslands hf. eign stefnanda á silfurfati þegar þeir séu berir að vítaverðri vanrækslu í starfi með því að hafa látið undir höfuð leggjast að ganga frá nauðsynlegum samningum svo áratugum skipti.  Eignarnámið hafi því í senn verið ónauðsynlegt og óheimilt og ákvörðun samgöngu­ráðuneytisins án lagaheimildar við þær aðstæður að landsafnotin hafi verið til staðar og engin fyrirsjáanleg hindrun í vegi fyrir rekstri fjarskiptavirkisins.  Á því hafi engin breyting orðið þrátt fyrir að stefnandi eignaðist lóðina á árinu 2001.  Engu breyti hér þótt stefnandi hafi ítrekað reynt að fá sanngjarnt endurgjald fyrir afnot stefnda af hluta lóðarinnar, enda hafi hann ekki á nokkurn hátt staðið í vegi fyrir rekstrinum á þeim tíma sem hann hafi verið eigandi landsins.  Ítrekað boð stefnanda, m.a. með u.þ.b. 12 bréfum til stjórnarformanns og annarra háttsettra starfsmanna stefnda, Landssímans, staðfesti, svo ekki verði um villst, vilja stefnanda til að stefndi hefði áfram öll þau afnot sem væru nauðsynleg til að reka fjarskiptavirkið áfram.  Bent sé á að við þessar aðstæður sé ekki um það að ræða að almenningsþörf hafi krafist þess að stefnandi yrði sviptur eign sinni eins og gert hafi verið með ákvörðun samgönguráðuneytisins.  Viðkomandi fyrirtæki þurfi að vera það nauðsynlegt að tryggja sér land fyrir tiltekna nýframkvæmd og rekstur.  Í þeirri mynd birtist sú almannnaþörf sem þurfi að búa að baki svo viðurhlutamikilli ákvörðun sem samþykki fyrir eignarnámi sé.  Hafni stefnandi því alfarið að slík skilyrði séu uppfyllt í málinu og bendi á að eignarnám sé inngrip í stjórnarskrárvarin eignarréttindi og þurfi ákvörðun stefnda, auk skilyrða fjarskiptalaga nr. 81/2003, að uppfylla skilyrði 72. gr. Stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, sbr. stjórnskipunarlög nr. 97/1995 og ákvæði 1. gr. samningsviðauka nr. 1 við samning um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. lög nr. 62/1994 um mann­réttindasáttmála Evrópu, sbr. einnig meðalhófsreglu stjórnskipunarréttar.

Eignarnám þurfi að vera löglegt og nauðsynlegt.  Samkvæmt 72. gr. og 1. gr. samningsviðauka við Mannréttindasáttmála Evrópu er óheimilt að svipta menn eignum sínum nema almenningsþörf krefji.  Til að krafan um almenningsþörf sé uppfyllt við beitingu 70. gr. fjarskiptalaga nr. 81/2003 þarf eignarnámið að vera nauðsynlegt til að ráðstafa landinu til þeirra nota sem greinin miði við.  Þar sem fjarskiptabúnaðurinn hafi, eins og fram sé komið, verið áratugum saman á lóðinni, hafi enga nauðsyn borið til að beita eignarnámsheimild fjarskiptalaga til að taka landið.  Það eitt að stefnandi og stefnda hafi greint á um endurgjald fyrir afnotin af aðstöðunni á lóðinni geti með engu móti réttlætt slíkt inngrip í stjórnarskrárvarin eignarréttindi sem eignarnám sannanlega sé og því beri þegar af þessum sökum að ógilda ákvörðun samgönguráðuneytisins um eignarnámið.

Brot á reglum stjórnsýsluréttar 

Krafa stefnanda um að eignarnámsákvörðunin verði ógilt með dómi sé enn fremur á því reist að ekki hafi verið uppfyllt skilyrði stjórnsýslulaga við undirbúning og töku hinnar umþrættu ákvörðunar um eignarnámið frá 5. janúar 2004.  Þá sé á því byggt að með ákvörðuninni hafi verið gengið lengra en þörf var á.  Það sé mat stefnanda að með ákvörðuninni hafi reglur stjórnsýsluréttar verið brotnar, einkum 10. og 12. gr. laga nr. 37/1993.  Að mati stefnanda verði að ógilda ákvörðun samgönguráðuneytisins af þessum sökum.

Samkvæmt framangreindu sé á því byggt af hálfu stefnanda að ákvörðunin um eignarnámið sé ólögmæt þar sem formreglur hafi verið brotnar auk þess sem efnisleg skilyrði séu ekki fyrir hendi.  Fyrirsvarsmaður Landssímans hafi aldrei rætt við stefnanda áður en eignarnáms var krafist og heldur ekki eftir að beiðnin var sett fram.  Þar með liggi fyrir að stefndi hafi aldrei gert neina tilraun til að semja við stefnanda um annað og lægra endurgjald fyrir aðstöðuna en tilboð stefnanda hljóðuðu um.  Með bréfi samgönguráðuneytisins, dags. 26. febrúar 2003, hafi stefnandi fengið senda umsögn Póst- og fjarskiptastofnunar og tiltekinn frest til að gera athugasemdir, með þeirri hótun að hefðu ekki náðst sáttir milli aðila fyrir veittan frest myndi ráðuneytið taka afstöðu til beiðni Landssímans að fengum athugasemdum aðila.  Telja verði það sérkennilega stjórnsýsluhætti, svo ekki sé fastara að orði kveðið, að hóta stefnanda eins og gert sé með þessu bréfi, ekki síst í ljósi þess að niðurstaða ítarlegrar umsagnar Póst- og fjarskiptastofnunar sé alveg ótvíræð og á þá lund að ekki sé rétt að mæla ekki með eignarnámi á lóðarskikanum.  Helst sé hægt að skýra framgöngu samgönguráðuneytisins í málinu með því að ráðuneytið sé fagráðuneyti Landssímans og eini eigandi félagsins og gangi því erinda þess, en slíkt fái ekki staðist að lögum.

Með bréfi samgönguráðuneytisins til stefnanda, dags. 31. október 2003, hafi fyrirsvarsmaður stefnanda fengið sérstakt boð um að tjá sig um bréf stefnda, Landssímans, frá 10. október 2003 og koma að öðrum athugasemdum varðandi málið.  Hafi það verið gert með beinni tilvísun til 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.  Að frátöldum nefndum tveimur bréfum, dags. 26. febrúar og 31. október 2003, hafi samgönguráðuneytið ekki sett sig í samband við stefnanda á meðan á afgreiðslu málsins stóð í ráðuneytinu, þrátt fyrir að afgreiðslutíminn á beiðni stefnda, Landssímans, um eignarnámið væri alls um 17 mánuðir.  Samkvæmt 10. gr. stjórnsýslulaga beri stjórnvaldi að sjá til þess að mál sé nægilega upplýst áður en ákvörðun sé tekin í því.  Að mati stefnanda skorti á það í málinu að samgönguráðuneytið hafi aflað fullnægjandi upplýsinga frá aðilum áður en ákvörðunin var tekin.  Á það sé að líta í þessu sambandi að eignarnámið sé sérlega íþyngjandi ákvörðun gagnvart stefnanda og því verði að gera strangari kröfur en ella til undirbúnings og töku ákvörðunar í málinu.  Hafi stefnandi ástæðu til að ætla að misbrestur hafi verið á undirbúningi málsins hjá stjórnvaldinu.  Bent sé sérstaklega á að ranglega hafi verið staðhæft hjá stefnda, Landssímanum, að viðræður hefðu átt sér stað milli aðila, sem engin lausn hafi fundist á, og því væri óskað eignarnáms.  Hér sé um ranga staðhæfingu að ræða.  Fyrir liggi að starfsmenn stefnda hafi aldrei rætt við stefnanda um málið og hafi ekki svarað þeim u.þ.b. 12 bréfum sem fyrirsvarsmaður stefnanda hafi sent til að leita sátta og fá niðurstöðu um ágreiningsefnið, þ.e. endurgjald fyrir aðstöðuna á lóðinni.  Af gögnum málsins verði alls ekki ráðið að stefndi, samgönguráðuneytið, hafi lagt viðhlítandi grundvöll að ákvarðanatöku í málinu.  Sérkennilegt sé, svo ekki sé fastara að orði kveðið, að ákvörðun ráðuneytisins skuli ganga gegn ráðgefandi áliti sérfræðistofnunar samgönguráðuneytisins, sem telji að lagaskilyrði séu ekki uppfyllt til að verða við beiðni Landssímans um eignarnám lóðarskikans.

Þá sé enn fremur á því byggt að með ákvörðun um eignarnám á lóðarskikanum hafi samgönguráðuneytið gengið lengra en þörf var á og því brotið gegn meðalhófsreglu stjórnsýsluréttarans, sbr. 12. gr. laga nr. 37/1993.  Samkvæmt nefndu ákvæði skal stjórnvald því aðeins taka íþyngjandi ákvörðun þegar lögmætu markmiði sem að er stefnt verður ekki náð með öðru og vægara móti.  Skal þess þá gætt að ekki verði faríð strangar í sakirnar en nauðsyn ber til.  Í því máli sem hér um ræði hafi staðið þannig á að stefnandi hafi, á þriðja ár, ítrekað reynt að ná sambandi við fyrirsvarsmenn Landssímans til að ná samkomulagi um endurgjald fyrir þá aðstöðu á lóð stefnanda sem stefndi nýti.  Árangur af þeim tilraunum hafi enginn orðið þegar samgönguráðuneytið, gegn ráðum Póst- og fjarskiptastofnunar, hafi gripið inn í og hafi heimilað undirstofnun sinni, stefnda, Landssíma Íslands hf., eignarnám á lóðar­skikanum, lagnaleið og umferðarrétt, allt án þess að rætt hefði verið við fyrirsvarsmann stefnanda.  Hefði það verið gert hefði mátt ná samkomulagi við stefnanda um þau atriði sem stefnda var nauðsynlegt að semja um, þ.e. áframhaldandi nýtingu aðstöðunnar gegn gjaldi sem aðilar höfðu alla burði til að semja um eða fela þriðja aðila að ákveða.  Með inngripi sínu hafi samgönguráðuneytið misbeitt valdi sínu gróflega þannig að ekki fái staðist meðalhófsreglu stjórnsýsluréttarins og beri þegar af þeirri ástæðu að ógilda ákvörðunina.

Önnur atriði

Til viðbótar framangreindu bendir stefnandi á að hin umdeilda eignarnámsákvörðun sé svo óljós og óskýr um það hvað séu hin eignarnumdu verðmæti og réttindi að ókleift sé að afmarka þau, hvað þá að unnt sé að leggja mat á verðmæti þeirra.  Þá liggi ekkert fyrir um að stefndi, Landssími Íslands hf., sé eigandi að því fjarskiptamastri sem hýsi búnað stefnda.  Líta ber til þess að stefnandi hafi keypt lóðina kvaðalaust með öllum gögnum og gæðum að engu undanskildu.  Umrætt fjarskiptamastur sé niðurgrafið og jarðfast og því hluti af lóðinni með varanlegri viðskeytingu.  Í beiðni stefnda um eignarnám hafi verið krafist eignarnáms á „lóðarskika“ sem eignarnemi hafi „hugmynd um að afmarka“ sem 12x12 metra lóð með mastrið í miðju og tveggja metra breitt þar sem lagnir liggja ofanjarðar.  Jafnframt að gengið verði frá skilmálum um umgengni og aðgengi að mastrinu." Samkvæmt þessu liggi ekki fyrir með skýrum og ótvíræðum hætti nákvæmlega til hvaða lands eða lóðarhluta hin umdeilda eignarnámsákvörðun taki til.  Uppdráttur hafi hvorki verið lagður fram með beiðninni né síðar og því liggi alls ekki fyrir til hvaða lóðarhluta stefnanda eignarnámið taki og þá um leið liggi ekki fyrir hvaða réttindi eða verðmæti stefnandi hafi verið sviptur þar sem ógerningur sé að átta sig á hvernig afmarka eigi umræddan „lóðarskika“ sem hluta af heildareigninni.  Bæta ákvörðunarorð samgönguráðuneytisins ekki úr þessum ágalla í málinu, enda verði það væntanlega seint talið hlutverk ákvörðunaraðila að lappa upp á ónákvæma beiðni stefnda Landssímans, þótt svo sérkennilega hátti til í málinu að æðsti yfirmaður fjarskiptamála á landinu, samgönguráðherra, hafi einn þá heimild að lögum að veita eða hafna beiðni um leyfi til eignarnáms á grundvelli fjarskiptalaga nr. 81/2003 (áður lög nr. 107/1999).

Af hálfu stefnanda sé enn fremur á því byggt að ógilda verði hina umdeildu ákvörðun þegar af þeirri ástæðu að umrætt fjarskiptavirki og búnaður stefnda standi ekki á þeirri lóð sem tilgreind sé í ákvörðun ráðuneytisstjóra samgönguráðuneytisins. Eins og áður sé fram komið hafi stefnandi skipt þeirri lóð sem hann hafi keypt af Ríkissjóði Íslands á árinu 2001 með stofnskjali dags. 25. apríl 2003 í tvær lóðir, Aðalgötu 7, með landnúmer 137003 (þjóðskrárnúmer 0023-0070) og Aðalgötu 7a, með landnúmer 194834 (þjóðskrárnúmer 0023-0071), svo sem nánar sé tilgreint á stofnskjalinu.  Ákvörðun samgönguráðuneytisins taki til einhvers óstaðsetts lóðarhluta að Aðalgötu 7, en á þeirri lóð standi ekkert fjarskiptavirki eða nokkur hlutur í eigu stefnda, Landssímans.  Alvarlegur formgalli sé þannig á ákvörðun samgönguráðuneytisins sem leiði til þess að ákvörðunin sé nánast markleysa og að engu hafandi og beri dóminum þegar af þessum sökum að ógilda ákvörðunina.

Þá sé af hálfu stefnanda á það bent að með hinni umdeildu ákvörðun taki samgönguráðuneytið afstöðu í máli undirstofnunar sama ráðuneytis þar sem sami húsbóndi ráði ríkjum á báðum vígstöðvum.  Slíkt sé óheppilegt svo ekki sé fastara að orði kveðið og mjög til þess fallið að draga úr hlutleysi ákvörðunaraðila í málinu.  Sé bent á þessa staðreynd í málinu af hálfu stefnanda, enda verði ekki útilokað að ákvörðunina verði að ógilda af þeirri ástæðu að samgönguráðherra sé vanhæfur í málinu til undirbúnings og töku ákvörðunar.  Að vísu hátti svo sérkennilega til að samgönguráðherra virðist sniðgenginn vísvitandi í málinu af hálfu þeirra sem setji beiðnina fram f.h. Landssímans og af starfsmönnum hans í ráðuneytinu.  Slík sniðganga sé aðeins hjákátleg í því tilviki sem um ræði, enda undirmenn ráðherra jafn vanhæfir og ráðherra sjálfur til að undirbúa og taka ákvörðun í stjórnsýslumáli, eins og öllum megi ljóst vera.  Þrátt fyrir að ákvörðunin sé undirrituð af ráðuneytisstjóra og öðrum starfsmanni í samgönguráðuneytinu sé á því byggt af hálfu stefnanda að samgönguráðherra og starfsmenn samgönguráðuneytisins hafi verið vanhæfir í málinu þar sem samgönguráðherra sé yfirmaður og forráðamaður fyrir hlut ríkisins í félaginu.  Vísar stefnandi í þessu sambandi til ákvæða 1., 3. og 6. tölul.  1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

Tilvísun til lagaákvæða

Eignarnámsþoli vísar til stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sbr. stjórnskipunarlög nr. 97/1995, laga nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu (samningsviðauka 1), 3. mgr. 48. gr. laga nr. 107/1999 um fjarskipti og 70. gr. laga nr. 91/1991.

Málskostnaðarkrafa stefnanda er byggð á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. einkum 129. og 130. gr.

Krafan um að tekið verði tillit til 24,5% virðisaukaskatts á málflutningsþóknunina við ákvörðun málskostnaðar er byggð á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt þar sem lögmönnum er gert skylt að innheimta virðisaukaskatt af málflutningsþóknun.  Stefnandi hafi ekki frádráttarrétt á móti virðisaukaskatti sem honum beri að greiða og því sé honum nauðsynlegt vegna skaðleysissjónarmiða að þessa verði gætt við ákvörðun málskostnaðar.

Málsástæður og lagarök stefnda, samgönguráðherra

Stefndi byggir á því að ákvörðun samgönguráðherra um að heimila meðstefnda hið umdeilda eignarnám byggi á lögmætum grundvelli og ekkert tilefni sé til ógildingar á henni.

Stefndi byggir á því að fyrir eignarnáminu hafi verið ótvíræð heimild í lögum. Samkvæmt 3. mgr. 48. gr. eldri fjarskiptalaga nr. 107/1999 hafi samgönguráðherra verið heimilt að taka eign eða hluta hennar eignarnámi ef fjarskiptafyrirtæki væri nauðsynlegt að tryggja sér land, lóð eða aðra eign í sambandi við lagningu eða rekstur almennra fjarskiptavirkja og samningum um kaup var ekki við komið.  Hafi farið um endurgjald samkvæmt lögum um framkvæmd eignarnáms.  Í 70. gr. laga nr. 81/2003 um fjarskipti, sem gilti þegar ákvörðun var tekin um hið umdeilda eignarnám, hafi ákvæðið verið samhljóða því eldra með lítilsháttar undantekningu sem ekki skipti máli hér.  Af hálfu stefnda er því hafnað að túlka beri heimildina þröngt á þann hátt sem gert sé í stefnu með því að hún eigi aðeins við um nýframkvæmdir.  Verði slík túlkun hvorki ráðin af lögskýringargögnum né orðum ákvæðisins.  Vísi orð ákvæðisins jafnt til lagningar og reksturs almennra fjarskiptavirkja og sé um almenna heimild að ræða.  Af orðalagi ákvæðisins verði því ráðið að heimildin hafi átt við í umræddu tilviki.

Stefndi fellst ekki á að eignarnámið hafi verið ónauðsynlegt þar sem „landsafnotin [væru] til staðar og engin fyrirsjáanleg hindrun í vegi fyrir rekstri fjarskiptavirkisins“, eins og það sé orðað í stefnu.  Eignarnámið hafi verið nauðsynlegt af mörgum ástæðum. Hafi þurft að tryggja áframhaldandi starfsemi þessa virkis og búnaðar þess sem talið var óhagkvæmt að flytja annað bæði vegna notagildis og kostnaðar sem því hefði verið samfara.  Þá hafi eignarnámið verið lögformleg leið til að skera úr um ágreining eins og hér háttaði til, enda hafi samningum um kaup og kjör ekki verið við komið.

Það hafi verið niðurstaða Póst- og fjarskiptastofnunar að meðstefndi hefði brýna þörf fyrir að fá afnot af hluta lóðarinnar.  Stefndi hafi réttilega tekið undir þetta sjónarmið og hafi lagt til grundvallar að um væri að ræða mikilsverða hagsmuni meðstefnda og almennings og annarra sem aðstöðu hafi í mastrinu.  Hafi verið mikilvægt að áframhaldandi rekstur og þjónusta sem þar væri veitt raskaðist ekki.  Þá byggir stefndi á því að álit Póst- og fjarskiptastofnunar hafi verið afgerandi um það að óhagkvæmt yrði að ráðast í flutning mastursins og að vera þess væri brýn í almannaþágu.

Stefndi hafi ekki verið bundinn af ákvörðun álitsgerðar Póst og fjarskiptastofnunar um eignarnámið heldur hafi lagt á það sérstakt mat á grundvelli umsagnarinnar og annarra málefnalegra og lögmætra sjónarmiða, gagna málsins og þeirra upplýsinga og andmæla sem fyrir lágu.  Álit stofnunarinnar varðandi það hvort samningaleið væri fullreynd hafi valdið því að hún mælti ekki með eignarnámi „að svo stöddu“.  Að þessum fyrirvara frátöldum, hafi falist í áliti stofnunarinnar meðmæli með eignarnáminu almennt.

Ljóst megi vera að fullreynt hafi verið að samningar náðust ekki milli stefnanda og meðstefnda.  Meðstefndi hafi óskað eftir viðræðum um að fá að kaupa skikann og að greidd yrði 1 milljón króna fyrir, með einni greiðslu.  Hafi þessu verið komið á framfæri með tölvupósti til lögmanns stefnanda þann 6. júní 2002 og síðan formlega staðfest sem tilboð í bréfi til stefnanda þann 25. sama mánaðar.  Með bréfi, dags. 8. júlí 2003, hafi tilboðinu verið hafnað af hálfu stefnanda.  Á meðan beiðni meðstefnda um eignarnám var til meðferðar, eða þann 16. desember 2002, hafi stefnanda verið gert nýtt tilboð sem fól í sér að meðstefndi greiddi 1.200.000 krónur fyrir langtímaleigusamning um skikann til 25 ára, sem væri ígildi kaupsamnings.  Hafi þetta verið orðað sem lokatilboð af hálfu meðstefnda, en stefnandi hafi ekki hirt um það.  Þá liggi fyrir að meðstefndi hafi boðið upp á frekari viðræður og fund þann 6. mars 2003, sem stefnandi hafi hafnað á þeirri forsendu að félagið setti slíkum viðræðum afarkosti.  Lögmaður stefnanda hafi orðað svarið þannig að meðan eignarnámsbeiðnin væri virk og til meðferðar hjá ráðuneyti væru ekki efni til viðræðna.  Í september 2003 hafi verið haldinn fundur þar sem tilboð meðstefnda var áréttað.  Engin niðurstaða muni hafa orðið af fundinum, en ástæðu þess kveður stefnandi hafa verið þá að hann hafi viljað ákveða hverjir væru fulltrúar meðstefnda.  Eins og fram hafi komið í bréfum stefnanda hafi hugmyndir félagsins verið víðs fjarri því sem meðstefndi var reiðubúinn að greiða fyrir skikann.  Matsnefnd eignarnámsbóta mat eignarnámsbætur 1 milljón króna sem var 200 þúsund krónum lægri fjárhæð en síðara tilboð meðstefnda fól í sér. Stefnandi hafi ekki leitast við að fá mati nefndarinnar hnekkt.  Sé niðurstaða hennar sönnun þess að meðstefndi hafi boðið stefnanda hærri greiðslu en honum bar.  Af þessu öllu sé fullljóst að samningaleiðin hafi verið reynd til fulls.  Stefndi telur því að lagaskilyrði eignarnámsins hafa verið uppfyllt um þetta atriði, þegar fyrir liggi að aðilar nái ekki samkomulagi eða vilji ekki ræða saman.

Stefndi mótmælir því að eignarnámið hafi farið fram á röngum eignarhluta.  Þessi röksemd af hálfu stefnanda hafi ekki komið fram fyrr en í stefnu.  Frá þeim tíma að lóðinni var skipt og þar til úrskurðurinn féll liðu um átta mánuðir og bréfaskipti gengu milli aðila án þess að stefnandi sæi ástæðu til að vekja athygli á því.  Eina sjáanlega ástæða þess sé sú að stefnandi hafi ekki talið þetta skipta nokkru máli og beri stefnandi ennfremur hallann af því að hafa ekki upplýst um þessa breytingu eða skiptingu lóðarinnar.  Hvað sem því líði liggi fyrir að ákvörðun um eignarnámið beinist að réttum eignarhluta og rétthafa lóðarinnar, þ.e. þeim eignarhluta sem stefnandi hefur enn eignarhald á þótt sá hluti sé nú skráður sem Aðalgata 7a.  Ekki sé um að villast að þar sé mastrið og búnaður þess staðsett, lóðin tilheyri stefnanda og ákvörðun ráðherra beinist að þessum hluta.

Enn fremur hafi mannvirkið verið í yfirvofandi hættu af völdum stefnanda.  Hafi því verið lýst yfir af hálfu stefnanda í bréfi, dags. 14. október 2002, að ef virkið yrði ekki fjarlægt af meðstefnda fyrir lok þess árs, áskildi félagið sér rétt til að láta fjarlægja það á kostnað meðstefnda.  Þá hafi verið ítrekað af hálfu stefnanda bann við því að starfsmenn meðstefnda stigju fæti inn á lóðina nema með leyfi forsvarsmanns félagsins og þá aðeins til að nema mastrið brott.

Almennt sé eignarnám þess eðlis að vera íþyngjandi ákvörðun.  Í þessu máli sé aðstaðan á hinn bóginn allt önnur og komi margt þar til.  Eins og fyrr sé rakið sé það skjalfest að stefnandi hafi skoðað eignina áður en fest voru kaup á henni.  Einnig komi fram í afsali að hún hafi verið skoðuð fyrir útgáfu þess og engar athugasemdir gerðar.  Mastrið sé svo stórt að engum geti dulist það.  Engar líkur séu á öðru en að þeir sem hafi komið fram fyrir hönd stefnanda að lögum hafi vitað áður en tilboð var gert og kaupin gengu fyrir sig að mastrið væri á lóðinni ásamt búnaði því tengdu og að það væri í eigu meðstefnda.  Leiði þetta ekki aðeins af ákvæðum í kaupsamningi og afsali heldur því augljósa að kaupandi hljóti að kynna sér við skoðun hver eigandi mastursins væri en í kaupunum skipti þessi sérstaki búnaður ekki um eiganda, svo sem stefnanda hafi ætið verið ljóst.  Í þessu sambandi sé einnig bent á meginreglur kröfuréttar um skoðunarskyldu kaupanda.  Ekki beri á öðru en að stefnandi viðurkenni í stefnu að hafa vitað um þetta mastur og hver ætti það, en í því sambandi sé nefndur aprílmánuður 2001.  Með vísan til þessa hljóti stefnandi að hafa vitað um mastrið, hver ætti það og að enginn löggerningur var fyrir hendi um að rétthafi lóðarinnar ætti kröfu á leigu vegna þess eða gæti einhliða stofnað til slíks réttarsambands.

Þótt ekki hafi verið þinglýst kvöð um tilveru þessa búnaðar í eigu meðstefnda á lóðinni sé allt að einu ljóst að nýting stefnanda á lóðinni hafi verið mjög takmörkuð af mastrinu, meðal annars vegna ákvæða 49. gr. eldri fjarskiptalaga, sbr. nú 71. gr. laganna og aðrar reglur XIV. kafla laga nr. 81/2003 um sama efni.  Hafi raunar verið á þetta bent í umsögn Póst- og fjarskiptastofnunar.  Þetta hafi stefnanda verið fullljóst.

Þannig megi draga saman allmörg atriði til að sýna fram á hversu lítt íþyngjandi eignarnámið hafi verið stefnanda.  Í fyrsta lagi hafi forsvarsmanni stefnanda verið fullkunnugt um mastrið, það hafi staðið á lóðinni þegar kaupandi skoðaði eignina áður en frá kaupum var gengið og hafði staðið þar í um 40 ár.  Engar líkur séu á öðru en að hann hafi skoðað eignina og vitað af mastrinu áður en hann bauð í eignina.  Í öðru lagi hafi honum verið ljóst eða mátt vera ljóst að engin samningur var fyrir hendi sem heimilaði honum að krefjast leigu.  Í þriðja lagi hafi stefnanda verið skylt að lögum að umgangast búnaðinn eins og að framan sé getið.  Í fjórða lagi hafi engar líkur verið á að eignin rýrnaði við eignarnámið eðli málsins samkvæmt og í fimmta lagi sé hvergi að sjá að stefnandi hafi haft uppi nokkur þau áform um nýtingu lóðarinnar sem fjarskiptavirkið gæti hamlað.

Stefndi byggir á því með vísan til rökstuðnings þess sem fram kemur í ákvörðun ráðherra, að þegar á málið sé litið í heild hafi öll lagaskilyrði til eignarnáms verið fyrir hendi.  Mastrið hafði staðið á sama stað í um 40 ár og áframhaldandi vera þess var nauðsynleg í almannaþágu.  Máli skipir ekki aðeins sú nauðsyn fyrir mastrið í almannaþágu og það að flutningur þess yrði óhagkvæmur, heldur einnig það hversu óleysanleg deila stefnanda og meðstefnda var.  Inngrip í réttindi sem vissulega felist almennt í eignarnámi hafi hins vegar, í þessu tilviki, verið sérlega væg.  Allan tímann áður hafði verið um endurgjaldslaus afnot að ræða.  Þannig er því mótmælt að til hafi verið að dreifa vanrækslu í starfi að ganga frá nauðsynlegum samningum um afnotin.  Námið hafi meðal annars verið nauðsynlegt þar sem meðstefndi hafi skyndilega staðið frammi fyrir gerbreyttri afstöðu nýs eiganda hússins sem á lóðinni stendur og hafi viljað fénýta sér veru búnaðarins ellegar farga honum og hafi bannað alla för starfsmanna meðstefnda á lóðinni.  Í um tvö ár hafi aðilar deilt og augljóst sé af gögnum málsins að samningar um kaup eða leigu gengu ekki.

Stefndi mótmælir því að brotið hafi verið gegn eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar eða ákvæði samningsviðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.  Eignarnámið hafi byggt á ótvíræðri lagaheimild og almannaþörf, eins og að framan sé rakið.  Þá mótmælir stefndi því einnig að regla 12. gr. stjórnsýslulaga um meðalhóf hafi ekki verið virt.  Ákvörðun stefnda hafi í raun verið lítt íþyngjandi og fyrir liggi að fullreynt var að tryggja áframhaldandi veru fjarskiptabúnaðarins á lóðinni með samningum við stefnanda.  Það sé ofmælt að ráðuneytið hafi gengið gegn umsögn Póst- og fjarskiptastofnunar, þótt hún hafi ekki mælt með eignarnáminu að svo stöddu.  Ráðherra hafi ekki verið bundinn af álitinu og öll lagaskilyrði eignarnáms hafi verið fyrir hendi.  Er því eindregið mótmælt að ráðuneytið hafi misbeitt valdi sínu.  Ekki hafi verið um það að ræða að samgönguráðuneyti væri fagráðuneyti yfir meðstefnda eða hann undirstofnun.

Af framangreindu byggir stefndi á því að efnisleg rök hafi staðið til þess að heimila eignarnámið.  Það hafi verið brýnt og varðað almannahagsmuni.  Á hinn bóginn hafi það verið mjög léttvægt fyrir stefnanda.

Stefndi mómælir því eindregið að ákvæði stjórnsýslulaga og stjórnsýsluréttar hafi ekki verið virt í tilviki stefnanda.  Sem fyrr segi hafi stefnanda verið veittur kostur á að koma að andmælum vegna beiðni meðstefnda um eignarnám, sbr. bréf ráðuneytisins, dags. 15. október 2002 (dskj. nr. 24), og kynnt frekar sú málsmeðferð að leitað yrði eftir umsögn Póst- og fjarskiptastofnunar.  Innan þess frests sem tilgreindur hafi verið í bréfi ráðuneytisins hafi stefnandi komið athugasemdum sínum á framfæri með bréfi frá 29. október 2002.  Af hálfu Póst- og fjarskiptastofnunar hafi stefnanda einnig verið gert kleift að fylgjast með þeirri meðferð sem undir stofnunina heyrði, að láta í té umsögn.  Komi þetta fram í bréfaskiptum aðila og símbréfum á dskj. nr. 28-34.

Eins og fram sé komið lá umsögn Póst- og fjarskiptastofnunar fyrir þann 12. febrúar 2003.  Umsögnin hafi verið kynnt stefnanda með bréfi ráðuneytisins, dags. 26. sama mánaðar, og honum veittur sérstakur frestur til að koma að athugasemdum um hana.  Athugasemdum stefnanda hafi síðan verið komið á framfæri með bréfi, dags. 10. mars 2003, og að því leyti sem þær geymdu spurningar um tiltekin atriði eða beiðni um gögn hafi andmælum stefnanda verið komið á framfæri við meðstefnda, sbr. bréf ráðuneytisins frá 17. mars 2003, og félaginu einnig tilkynnt þar um með bréfi sama dag.  Stefnanda hafi síðan verið gefinn kostur á að fylgjast með allri meðferð málsins og veittur kostur á að tjá sig, síðast um allt málið í heild sinni og tiltekin atriði sérstaklega, með bréfi ráðuneytisins frá 31. október 2003.  Þann rétt hafi hann nýtt sér fyllilega og hafi komið öllum andmælum sínum á framfæri innan tilskilinna fresta.  Allsendis sé óviðeigandi að tala um hótanir í þessu sambandi eins og gert sé í stefnu.

 Stefndi byggir á því að andmælaréttur stefnanda samkvæmt 13. gr. stjórnsýslulaga hafi að fullu verið virtur og hafi stefnandi komið sjónarmiðum sínum á framfæri.  Þá hafi málið verið nægjanlega rannsakað samkvæmt 10. gr. sömu laga með því að fyrir hafi legið allar upplýsingar, sjónarmið og gögn sem nægðu til þess að unnt væri að taka ákvörðun um hvort eignarnámið yrði heimilað.  Er því mótmælt að meðstefndi hafi byggt á röngum upplýsingum gagnvart ráðuneyti, en ekkert styðji þær staðhæfingar stefnanda.  Samskipti stefnanda og meðstefnda sýni að fullreynt hafi verið hvort samningar næðust um afnotin.  Málsástæður stefnanda um ætlað brot á andmælarétti og skyldu til að málið yrði upplýst, séu því rangar og órökstuddar.  Til bótar því sem rakið hafi verið vísist til yfirlits sem prentað sé með ákvörðuninni yfir þau gögn sem fyrir hafi legið.

Stefndi byggir á því að enginn vafi leiki á um eignarhald meðstefnda á mastrinu og að afmörkun hins eignarnumda sé skýr.  Hljóti það að teljast þversögn í málatilbúnaði stefnanda að vefengja nú eignarréttindi meðstefnda að mastrinu, en krefjast á sama tíma leigugjalds vegna þess.

Stefndi ítrekar einnig að skipting eignarinnar Aðalgötu 7 breyti engu þar sem fyrir liggi að eignarnámið nái til hins afmarkaða svæðis umhverfis mastrið, og eignarhald þess hluta lóðarinnar sé óbreytt.  Eignarnámið beinist því að réttum aðila.  Stefndi telur fullkomlega skýrt hvert umfang eignarnámsins var, hver umræddur skiki er og hin tveggja metra breiða lagnaleið.  Ekki hafi verið gerð athugasemd um þetta af hálfu Matsnefndar eignarnámsbóta, sem sé skipuð hæstaréttarlögmanni, héraðsdómara og verkfræðingi, sem hafi gengið á vettvang.

Stefndi mótmælir því eindregið að ráðherra eða starfsmenn ráðuneytisins hafi verið vanhæfir til að taka ákvörðun í málinu.  Stefnandi hafi að þessu leyti byggt á ákvæðum 1., 2. og 6. töluliðar 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga.  Hvorki ráðherra, ráðuneytið né starfsmenn þess geti talist hafa verið aðilar málsins, fyrirsvarsmenn þess eða umboðsmenn samkvæmt 1. tölulið.  Ákvæði 2. töluliðar 1. mgr. geti engan veginn átt við og ekki sé heldur til að dreifa vanhæfisástæðum á grundvelli 6. töluliðar 1. mgr.  Meðstefndi sé hlutafélag með sjálf­stæða stjórn, sem fari með málefni þess.  Allt frá því að hlutafélag var stofnað um rekstur Póst- og símamálastofnunar á grundvelli laga nr. 103/1996 hafi meðstefndi verið sjálfstætt hlutafélag.  Það leiði einnig af lögum nr. 75/2001 að um sé að ræða sjálfstætt hlutafélag sem lúti stjórn sem fari með málefni þess.  Ákvörðunum þess verði til að mynda ekki skotið til ráðherra með stjórnsýslukæru.  Þrátt fyrir að ríkið sé stærsti eigandi félagsins komi þau áhrif  aðeins fram á hluthafafundi.

Stefndi byggir auk þess á því að þann 1. janúar 2004 hafi tekið gildi lög nr. 129/2003 um breytingu á lögum nr. 75/2001 um sölu ríkissjóðs á hlutafé í Landssíma Íslands hf.  Í breytingunni felist að fellt hafi verið brott ákvæði um að samgönguráðherra færi með eignahlutdeild ríkissjóðs í Landssíma Íslands hf.  Þegar ákvörðun um heimild til eignarnáms var tekin 5. janúar 2004 hafi fjármálaráðherra farið með eignarhaldið á hlut ríkisins í meðstefnda.

Stefndi bendir einnig á að skipan sérstaks samgönguráðherra til að fara með þetta eina mál hefði engu breytt – viðkomandi hefði eftir sem áður farið með málið sem samgönguráðherra og málsástæður stefnanda hefðu þá að líkindum horft eins við.  Verði að benda á það að reglur 3. gr. stjórnsýslulaga sé ekki unnt að túlka þannig að ógerlegt sé að taka ákvarðanir, sem lög mæli um að undir viðkomandi ráðherra heyri.

Enn fremur byggir stefndi á því að með hliðsjón af 2. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga séu hagsmunir þeir sem málið snúist um óverulegir þegar litið sé til stærðar og umfangs meðstefnda og að í hlut ráðherra komi í raun eingöngu að fjalla um hvort lagaskilyrði til eignarnáms séu til staðar eða ekki.  Megi ljóst vera að engin ómálefnaleg sjónarmið hafi haft áhrif á ákvörðun stefnda.

Að öðru leyti er málsástæðum og sjónarmiðum stefnanda sem fram koma í stefnu mótmælt.

Til stuðnings kröfum stefnda um málskostnað vísast í öllum tilvikum til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Málsástæður og lagarök stefnda, Landssíma Íslands hf.

Af hálfu stefnda er á því byggt að skýr lagaheimild sé fyrir eignarnáminu, áður 3. mgr. 48. gr. fjarskiptalaga nr. 107/1999, sbr. nú 70. gr. fjarskiptalaga nr. 81/2003.  Stefnda hafi, sem fjarskiptafyrirtæki, verið nauðsynlegt að tryggja sér umþrættan lóðarskika í sambandi við rekstur fjarskiptavirkis þess sem á staðnum er og því hafi skilyrði 1. ml. 70. gr. fjarskiptalaga nr. 81/2003 verið uppfyllt.  Ekki hafi reynst vera möguleiki fyrir stefnda að tryggja sér með fullnægjandi hætti afnotarétt af lóðarskikanum með öðrum hætti.

Atvik málsins leiði í ljós að stefnandi og stefndi, Landssími Íslands hf., hafi átt í samskiptum og viðræðum í hátt í tvö ár um kaup stefnda á landskikanum eða að stefndi tryggði sér afnotarétt með annars konar hætti, t.d. með leigusamningi, en án nokkurs árangurs.  Sé því ljóst að það skilyrði fyrir eignarnámi hafi verið uppfyllt, að samningum um kaup yrði ekki við komið, sbr. 1. ml. 70. gr. fjarskiptalaga.  Sé það og niðurstaða samgönguráðuneytis í ákvörðun þess um að heimila eignarnámið.  Atvik leiði framangreint ótvírætt í ljós.  Fyrir liggi í málinu að þann 6. júní 2002 hafi stefndi hafnað greiðsluskyldu sinni vegna krafna stefnanda um leigugreiðslu, en hafi boðið stefnanda til viðræðna um kaup á lóðarskikanum og hafi lagt í því sambandi fram tilboð um eingreiðslu upp á 1.000.000 króna.  Lögmaður stefnanda hafi svarað samdægurs og kveðst hafa lagt tilboðið fyrir stefnanda.  Tilboðið sé áréttað tvisvar af stefnda, 10. júní og 25. júní 2002.  Stefnandi hafi ekki svarað fyrr en rúmum mánuði eftir framlagningu tilboðsins, þann 8. júlí s.á., og hafi hafnað því.  Miðað við lóðarskikann hafi stefndi ekki talið sig geta sett fram betra kauptilboð, sbr. til hliðsjónar umfjöllun um verðmæti skikans hér á eftir, og hafi talið samningaleiðina þar með fullreynda og hafi sett fram kröfu um eignarnám á lóðarskikanum í kjölfarið, þann 26. ágúst 2002.  Í desember það ár hafi stefndi ákveðið að gera lokatilraun til að ná samningum við stefnanda um lóðarskikann og hafi boðið stefnanda 1.200.000 króna greiðslu sem „ígildi kaupsamnings (langtímaleigusamningur til 25 ára með forleigurétti)“.  Svarfrestur hafi verið veittur fram til 18. desember, en áskilið að ef engin svör bærust myndi stefndi tilkynna Póst- og fjarskiptastofnun að samningaleið hafi verið fullreynd í málinu.  Ekkert svar hafi borist frá stefnanda, sem þ.a.l. hafi hafnað tilboðinu og hafi stofnuninni verið tilkynnt um framangreint.  Þann 6. mars 2003 hafi stefndi enn reynt að ná samningum við stefnanda og hafi sent tölvuskeyti til lögmanns hans með fundarboði þar sem á dagskrá skyldi vera m.a. samningaviðræður um leigukjör/kaup. Stefndi hafi hafnað því boði um viðræður með tölvuskeyti lögmanns síns þann 11. mars s.á.  Í september 2003 hafi stefndi svo átt  fund með lögmanni stefnanda, þar sem stefndi hafi ítrekað fyrri tilboð, hvort heldur í formi eingreiðslu eða langtímaleigusamnings, og hafi enn óskað eftir viðbrögðum stefnanda við þeim.  Sé raunar staðfest í málavaxtalýsingu stefnu að fundurinn hafi átt sér stað og að hugmynd stefnda um greiðslu fyrir landskikann hafi borið á góma. Stefndi hafi tilkynnt samgönguráðuneyti um þær viðræður með bréfi, dags. 10. okt. 2003, og greini frá því að stefnandi hafi ekki svarað tilboðunum.

Stefndi vísi á bug þeim sjónarmiðum í stefnu að fjárkröfur stefnanda geti talist hóflegar.  Þvert á móti ýti allt undir þau sjónarmið stefnda að þær fjárkröfur séu fjarri nokkrum raunveruleika.  Megi sem dæmi vísa til umsagnar Póst- og fjarskiptastofnunar þann 12. feb. 2003 þar sem leigukröfur stefnanda séu metnar „mjög háar í samanburði við það sem tíðkist almennt í samningum um aðstöðu fyrir fjarskiptamöstur, miðað við þær upplýsingar sem Póst- og fjarskiptastofnun hefur getað aflað sér“.  Til viðmiðunar megi hafa að stefndi hafi greitt í mesta lagi 30-40.000 krónur árlega fyrir sambærilega skika á landsbyggðinni fyrir fjarskiptamannvirki. Stefndi hafi aflað mats löggilts fasteignasala í Stykkishólmi á markaðsverðmæti lóðarskikans sem hafi metið verðmæti lóðarskikans „í mesta lagi kr. 100.000...“, sbr. dskj. nr. 72.  Matsnefnd eignarnámsbóta telji í sínu mati að hæfilegar eignarnámsbætur fyrir hina 144 fermetra spildu séu 200.000, auk annars konar bóta.  Heildarbætur voru metnar 200.000 krónum lægri en stefndi hafði boðið stefnanda fyrir lóðarskikann.  Þá verði einnig að hafa í huga að um sé að ræða óbyggilegan lóðarskika á landsbyggðinni.  Af samanburði sé því ljóst að fjárhæðir í tilboðum stefnda til stefnanda hafi verið meira en ríflegar, en þeim hafi öllum verið hafnað af hálfu stefnanda.  Með sama hætti sýni kröfugerð stefnanda sem eignarnámsþola fyrir matsnefnd eignarnámsbóta fram á að himinn og haf hafi verið á milli verðhugmynda aðila, en stefnandi hafi krafist fyrir nefndinni 27 milljóna króna í eignarnámsbætur fyrir lóðarskikann.

Nauðsyn hafi knúið stefnda til þess að taka lóðarskikann eignarnámi þar sem stefnandi hafi ítrekað lagt bann við því að starfsmenn stefnda kæmu inn á lóðina að Aðalgötu 7a vegna fjarskiptamastursins og lagna, og gert þeim erfitt um vik að athafna sig á lóðinni starfs síns vegna. Hafa verði í huga að samist hafði svo um milli fyrri eiganda lóðarinnar, ríkissjóðs, og stefnda, að afnot þess síðarnefnda af lóðarskika undir mastrið, væru ótímabundin og endurgjaldslaus. Þannig hafi starfsmenn stefnda haft óheft aðgengi að fjarskiptavirkinu í hátt í 40 ár, þ.e. frá því að það var reist.  Af bréfi stefnanda þann 8. nóv. 2003 megi ráða að stefnandi hafi haustið 2001 neitað starfsmönnum stefnda um aðgengi að lóðarskikanum   undir fjarskiptamastrið.  Vitað sé um annað tilvik, þar sem fyrirsvarsmaður stefnanda hafi haft uppi hindranir gagnvart starfsmönnum stefnda, sem hafi unnið við fjarskiptamastrið.  Stefnandi hafi í nokkrum tilvikum lýst yfir banni á aðgengi starfsmanna stefnda að lóðinni, sbr. t.d. í bréfi 25. apríl 2002. Þetta bann sé ítrekað í bréfi til stefnda þann 14. október 2002, „... nema með leyfi undirritaðs og aðeins vegna framkvæmda við brottnám mastursins”.  Þann 15. mars 2004 hafi eignarmatsmálið vegna spildunnar verið tekið fyrir hjá matsnefnd eignarnámsbóta.  Þar hafi verið bókuð sú krafa stefnda, sem eignarnema, að málið haldi áfram fyrir nefndinni þar sem hafðar séu uppi hindranir af hálfu stefnanda, eignarnámsþola, við því að starfsmenn stefnda fái aðgang að fjarskiptamastrinu á lóðinni.  Í tölvuskeyti lögmanns stefnanda til formanns matsnefndar eignarnámsbóta, til stefnda, o.fl., þann 6. apríl s.á., segi svo m.a. að lögfræðingi eða fulltrúa eignarnema sé óheimilt að stíga fæti á lóðina til skoðunar eða í öðrum tilgangi.

Stefnda hafi verið nauðsyn á eignarnámi lóðarskikans vegna yfirvofandi hættu á eignaspjöllum á fjarskiptamannvirkinu af völdum stefnanda. Í bréfi stefnanda til stefnda, dags. 14. okt. 2002, sé þess krafist að stefndi fjarlægi fjarskiptamastrið af lóðinni „og ef ekki verður orðið við því þá áskil ég mér rétt að láta fjarlægja það á kostnað Landssíma Ísl. hf.“, eins og segi orðrétt í bréfinu.  Sé þarna látið að því liggja að stefndi kunni að verða fyrir eignaspjöllum af völdum stefnanda ef ekki verði látið undan kröfum stefnanda.  Hafi stefndi ekki haft tilefni til annars en að taka þessa yfirlýsingu mjög alvarlega, en fjarskiptamastrið gegni þýðingarmiklu öryggishlutverki á Snæfellsnesi, í Breiðafirði, og nágrenni.  Hvers kyns jarðrask eða ráðstafanir sem hafi í för með sér skemmdir á fjarskiptamannvirkjum eða truflanir á rekstri þeirra séu refsiverðar, sbr. XII. og XVI. kafla áðurgildandi fjarskiptalaga nr. 107/1999, sbr. nú XIV. og XVI. kafla fjarskiptalaga nr. 81/2003.  Vert sé að hafa í huga að í bréfi stefnda til stefnanda, 30. jan. 2002, hafi stefnandi verið sérstaklega upplýstur um skyldu sína til að umgangast fjarskiptavirkið í samræmi við áðurnefnd lagaákvæði.

Stefnda sé nauðsynlegt að reka fjarskiptamastrið á þeim stað þar sem það sé nú, þ.e. á lóðarskikanum að Aðalgötu 7a, og þ.a.l. sé nauðsyn fyrir stefnda að tryggja sér lóðarskikann.  Rakið sé í svari stefnda til Póst- og fjarskiptastofnunar, dags. 19. des. 2002, hver fjöldi fjarskiptasambanda sé sem haldið sé gangandi um mastrið. Tilflutningur á mastrinu hefði í för með sér verulegan kostnað og óhagræði fyrir stefnda, auk þess sem gæði þjónustunnar yrðu ekki eins trygg.  Í umsögn Póst- og fjarskiptastofnunar sé framangreint staðfest og telur stofnunin að stefnda sé nauðsynlegt að tryggja sér afnot af hluta lóðarinnar.  Undir þetta taki svo samgönguráðuneytið í ákvörðun sinni.

Því er sérstaklega andmælt af hálfu stefnda, sem fram kemur í stefnu, að viðræður hafi ekki farið fram milli stefnanda og stefnda.  Vísað er til þess sem fram kemur í niðurstöðukafla ákvörðunar samgönguráðuneytis um að stefnandi hafi óskað eftir viðræðum við stefnda en um leið viljað sjálfur ráða því við hverja af forsvarsmönnum stefnda hann ræddi.  Sé þetta til samræmis við innihald þeirra bréfa sem liggi frammi í málinu.  Í þessu sambandi skuli áréttað að stefndi hafi verið í samskiptum við lögmann stefnanda í málinu, en stefnandi hafi allt frá því að hann keypti lóðina að Aðalgötu 7 notið lögmannsaðstoðar sama lögmannsins.  Þar sem svo hátti til að lögmaður hafi verið að störfum í umboði stefnanda hafi stefnda því bæði verið rétt og skylt að snúa sér til lögmannsins í samskiptum sínum og viðræðum við stefnanda.

Stefndi vísar þeim sjónarmiðum stefnanda á bug að eignarnámið sé ekki mögulegt þar sem eignarnema hafi verið unnt að tryggja fullnægjandi afnotarétt með öðrum hætti, svo sem með leigusamningi.  Telur stefndi að það eigi sér enga stoð í eignarnámsheimild 70. gr. fjarskiptalaga að eignarnema sé skylt að leita eftir leigusamningum við eignarnámsþola, heldur sé þvert á móti tekið fram í ákvæðinu að samþykkja megi eignarnám ef „samningum um kaup verður ekki við komið“, þ.e. ef eignarnemi fái eignarréttindin ekki keypt.. Samt sem áður liggi fyrir í málinu að hvorki hafi samningum um kaup verið við komið né verið unnt fyrir stefnda að semja við stefnanda um leigu skikans.

Því sé haldið fram í stefnu að 70. gr. fjarskiptalaga heimili ekki eignarnám nema „í þeim tilvikum að um nýframkvæmd sé að ræða", eins og það er orðað í stefnu.  Eignarnámið hafi verið óheimilt við þær aðstæður að landsafnotin voru til staðar og engin fyrirsjáanleg hindrun í vegi fyrir rekstri fjarskiptavirkisins.  Þessum staðhæfingum mótmælir stefndi og telur þær ekki eiga sér neina stoð.

Stefndi telur að sú þrönga túlkun sem stefnandi virðist leggja í orðalag 1. ml. 70. gr. laganna, að heimildin nái eingöngu til „frumframkvæmda vegna fjarskiptavirkja“ fái ekki staðist.  Orðalag ákvæðisins sé skýrt og bindi ekki heimildina við ákveðin tilvik, heldur sé heimildin almenn.  Sé heimildinni klárlega ætlað að nýtast í öllum þeim tilvikum þegar fjarskiptafyrirtæki sé „nauðsynlegt að tryggja sér land, lóð eða aðra eign“.  Sé ekki eingöngu vísað í ákvæðinu til þess ef lóð þurfi til lagningar fjarskiptavirkja, heldur einnig til rekstrar almennra fjarskiptavirkja, sem eigi augljóslega við í þessu tilviki.  Þannig sé að mati stefnda alls ekki unnt að skilja ákvæðið svo að eignarnám sé útilokað í þeim tilvikum ef fjarskiptafyrirtæki á og rekur fjarskiptavirki á landspildu sem nauðsynleg sé rekstrinum, í samkomulagi við landeiganda, en annar aðili eignast síðar spilduna og krefjist fjarlægingar búnaðarins, líkt og í þessu máli.  Lögskýringargögn styðji þennan skilning stefnda á ákvæðinu, en í athugasemdum með samhljóða ákvæði í frumvarpi til eldri laga um fjarskipti nr. 143/1996 (28. gr.) sé tekið sem dæmi að hugtakið að „tryggja sér land“ sé „t.d. vegna uppsetningar eða lagningar fjarskiptavirkja“.  Þannig virðist ákvæðið ekki einskorðast við eina tiltekna leið, eins og stefnandi telji.

Af hálfu stefnda sé á það bent að landsafnotin hafi ekki verið til staðar sem slík eða a.m.k. hafi stefndi á engan hátt verið tryggð afnot.  Vísist um það sérstaklega til þess að eftir að stefnandi hafi hafnað tilboði stefnda um kaup á skikanum um mitt ár 2002, hafi stefnandi ritað bréf til stefnda með kröfu um fjarlægingu á fjarskiptamastrinu, ásamt því að „áskilja sér rétt“ til þess að fjarlægja mastrið sjálfur ef ekki yrði orðið við kröfu hans.  Stefnandi hafi viljað fjarskiptamastrið af lóðinni og hafi hafnað öllum viðræðum eða tilboðum um sölu skikans á viðunandi verði.

Áframhaldandi afnot af landinu hafi þannig hvergi nærri verið tryggð og því nauðsynlegt fyrir stefnda að tryggja sér þau.

Því fari víðs fjarri að engin fyrirsjáanleg hindrun hafi verið í vegi fyrir rekstri fjarskiptavirkisins eða að stefnandi hafi ekki á nokkurn hátt staðið í vegi fyrir rekstri þess, svo sem haldið sé fram í stefnu.  Nægi um það að vísa til þess að stefnandi hafi ítrekað lagt bann við því að starfsmenn stefnda kæmu inn á lóðina, eins og ítarlega sé rakið hér að framan.

Í stefnu sé á því byggt að almenningsþörf hafi ekki verið uppfyllt til beitingar eignarnámsheimildar 70. gr. fjarskiptalaga.  Þessu hafni stefndi alfarið og telur að umrætt skilyrði sé uppfyllt í samræmi við fjarskiptalög, 72. gr. stjórnarskrár og 1. gr. samningsviðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Almenningsþörfin í þessu tilviki felist í því að umrædd fjarskiptastarfsemi og aðstaðan til fjarskiptareksturs sé svo þýðingarmikil að réttlætanlegt hafi verið að eignarnema réttindin.  Bæði samgönguráðuneytið í sinni ákvörðun og Póst- og fjarskiptastofnun í umsögn sinni séu sammála um nauðsyn stefnda á að tryggja sér lóðarskikann vegna reksturs fjarskiptamasturs.  Almenningsþörfin birtist einnig í þeirri þýðingu að umrædd staðsetning fjarskiptamastursins tryggi að varasamband við Stykkishólm skerðist ekki og fjarskipti liggi ekki niðri ef ljósleiðari fari í sundur.  Þannig sé mikilvægt að hafa varaleiðir ef aðalleiðir rofni, t.d. vegna náttúruhamfara. Meðal fjarskiptasambanda sem fari í gegnum mastrið séu talsímasambönd, neyðar- og uppkallsrás fyrir skipafjarskipti, NMT farsímaþjónusta, GSM farsímaþjónusta og hljóðvarps- og útvarpsþjónusta.  Íbúar, sæfarendur og aðrir á því svæði sem fjarskiptasendingarnar úr mastrinu nái til, njóti því óyggjandi öruggari fjarskiptaþjónustu með því að fjarskiptamastrið sé staðsett á lóðarskikanum.  Í þessu sambandi vísist einnig aftur til þess sem að framan greini um nauðsyn eignarnámsins, sérstaklega til yfirlýsingar stefnanda um bann við aðgangi að lóðinni og yfirvofandi hættu á eignaspjöllum á fjarskiptamastrinu.  Um mikilvægi og nauðsyn eignarnámsins virðist svo stefnandi vera sammála stefnda, ef marka megi bréf stefnanda sjálfs, dags. 8. nóv. 2003, þar sem tilgreint sé á bls. 4 að „um er að ræða mikilsverða hagsmuni fyrir Landssíma ísl. og notendur þjónustunnar vegna þessa fjarskiptabúnaðar sem gegnir jafnframt mikilvægu öryggishlutverki...“

Stefnandi reisi kröfur sínar einnig á því að skilyrði stjórnsýslulaga hafi ekki verið uppfyllt við undirbúning og töku eignarnámsákvörðunar.  Hafi m.a. rannsóknarregla og meðalhófsregla stjórnsýslulaga verið með því brotnar.  Stefndi hafni þeim sjónarmiðum og staðhæfingum.

Með vísan til umfjöllunar hér að framan, um samskipti, viðræður og fundarhöld stefnda og lögmanns stefnanda f.h. stefnanda, sé vísað á bug þeim fullyrðingum í stefnu að aldrei hafi verið rætt við stefnanda eða tilraun gerð af hálfu stefnda til að semja við stefnanda.  Þá beri gögn málsins þess glöggt vitni að stefnandi svari tilboðum og sendi orðsendingar til stefnda fyrir milligöngu lögmanns síns, auk þess sem lögmaðurinn fundar f.h. stefnanda með stefnda.  En svo virðist stefnandi telja að í öðrum tilvikum verði samskiptaleiðin að vera með einhverjum allt öðrum hætti og án milligöngu síns löglærða umboðsmanns, sem samt hafi haft málið til meðferðar fyrir stefnanda allan tímann.

Eins og að framan sé rakið hafi samningum milli aðila ekki verið við komið eftir fjölda samskipta, viðræðna og boð um viðræður sem hafi verið hafnað. Eignarnám hafi reynst nauðsynlegt, einnig með vísan til öryggisþátta og annarra atvika sem m.a. hafi tálmað því að stefndi hefði not af fjarskiptavirkinu.  Meðalhófs hafi því í hvívetna verið gætt.  Vísist einnig í því sambandi til þess að eignarnámið gat ekki talist íþyngjandi fyrir stefnanda.

Til viðbótar fyrrgreindum málsástæðum í stefnu, hafi stefnandi byggt á því að eignarnámsákvörðunin sé svo óljós og óskýr um hvað séu hin eignarnumdu verðmæti og réttindi, m.a. að lóðarnúmer sé rangt tilgreint í ákvörðun samgönguráðuneytis og að samgönguráðherra og starfsmenn ráðuneytisins hafi verið vanhæfir til undirbúnings og ákvarðanatöku í málinu.  Með sama hætti og áður hafni stefndi því að nokkurt þeirra atriða hafi áhrif á gildi eignarnámsins.

Fjarskiptamastrið á hinni umdeildu lóð sé eign stefnda, Landssíma Íslands hf., og hafi verið frá upphafi, en mastrið hafi verið reist á árunum 1960-1970 og hafi verið rekið allar götur síðan af stefnda.  Verði ekki vefengt að stefndi sé eigandi fjarskipta­virkisins og gildi einu þó að þeim eignarréttindum sé ekki sérstaklega þinglýst, þrátt fyrir að stefnandi hafi uppi vangaveltur í aðra veru.  Stefnandi hafi ekki keypt lóðina að Aðalgötu 7 á sínum tíma, heldur hafi hann tekið yfir lóðarleiguréttindi á staðnum samkvæmt erfðafestusamningi.  Þess beri að geta í þessu sambandi að stefnanda gat við kaupin ekki dulist að á lóðinni stæði fjarskiptamastur, bæði af sölugögnum við sölu ríkisins á eigninni árið 2001 og við skoðun hans á lóðinni fyrir tilboðsgerð og kaupsamningsgerð.  Hafi stefnandi ekki skoðað eignina fyrir tilboðsgerð verði hann sjálfur að bera áhættuna af slíku, sbr. til hliðsjónar meginreglur fasteignakauparéttar.  Málatilbúnaður stefnanda sé einnig afar mótsagnakenndur að þessu leyti og fái ekki staðist, þar sem stefnandi krefji stefnda sem eiganda fjarskiptabúnaðarins um endurgjald fyrir afnot af lóðinni, en haldi því svo síðar fram að eignarréttindin að búnaðinum tilheyri ekki stefnda. Stefndi telji auk þess að ekki þurfi að velkjast í vafa um hver hin eignarnumdu réttindi séu.  Sé ákvörðun samgönguráðuneytisins um heimild til eignarnáms skýr og afdráttarlaus í þeim efnum, en í ákvörðunarorðum sé hið eignarnumda tilgreint sem 12x12 metra reitur út frá miðju fjarskiptamastursins ásamt 2 metra breiðri lagnaleið að mastrinu auk réttar til umgengni og aðgangi að hinum eignanumda hluta.  Matsnefnd eignarnámsbóta sé samkvæmt úrskurði sínum í engum vafa um hver réttindin séu.  Sé ekki vandkvæðum háð að mati stefnda að afmarka þessi réttindi á lóðarskikanum með skýrum hætti.

Stefndi byggir á því að þrátt fyrir að í ákvörðun ráðuneytisins sé ekki getið nákvæmlega rétts götunúmers, þá sé sá annmarki svo minniháttar og ekki í neinu til þess fallinn að valda ruglingi.  Hafi eignarnámið beinst að réttum eignarhluta og rétthafa lóðarinnar, þrátt fyrir að eignarhlutinn sé nú skráður nr. 7a en ekki 7.

Ákvörðun ráðuneytisins taki til lóðarskika út frá miðju fjarskiptamasturs stefnda, ásamt lagnaleið frá mastrinu og öðrum réttindum. Sé augljóst af því hvernig hátti til á staðnum og hvar fjarskiptavirkið sé staðsett að hin eignarnumdu réttindi eigi við Aðalgötu 7a en ekki 7, eftir breytingu. Þannig sé ákvörðunin svo afmarkandi varðandi fjarskiptamastrið og ekki sé um réttindi að ræða sem mögulegt sé að séu til staðar á hvorri lóð um sig.  Þá virðist stefnandi sjálfur ekki hafa talið að breytt götunúmer skipti neinu máli og hafi stefnandi sjálfur ekki gert greinarmun á númerunum í bréfaskriftum sínum til stefnanda eftir að lóðin hafði fengið nýtt götunúmer, sbr. t.d. bréf stefnanda þann 21. nóvember 2003 þar sem stefnda voru sendir reikningar „vegna afnota Landssíma Ísl. hf. af lóð að Aðalgötu 7, Sth.“.  Hafa verði einnig í huga að þrátt fyrir skiptingu stefnanda á lóðinni hafa réttindi hans yfir henni engum breytingum tekið, þ.e. til staðar sé sami erfðafestusamningur og áður sem virðist vera ætlað að taka til beggja lóðarhluta.

Beri sérstaklega að líta til þess að hið lítilsháttar misræmi við tilgreiningu götunúmers eigi sér þá skýringu að stefnandi sjálfur hafi kosið að skipta lóðinni upp eftir að eignarnámsbeiðni stefnda var lögð fram þann 26. ágúst 2002.  Með bréfi Póst- og fjarskiptastofnunar til stefnanda, dags. 28. nóvember s.á., hafi stefnanda verið veittur umsagnarfrestur um eignarnámsbeiðnina til 9. desember s.á.  Stefnanda sé tilkynnt þann 3. desember 2002 um vettvangsskoðun stofnunarinnar 6. desember s.á.  Þann sama dag og vettvangsganga fari fram að fulltrúa stefnanda viðstöddum, sendi stefnandi bréf til Stykkishólmsbæjar með ósk um samþykki á skiptingu lóðarinnar að Aðalgötu 7 í tvo hluta, sem hafi þýtt að fjarskiptamastur stefnda myndi að fengnu samþykki fyrir breytingunni tilheyra annarri lóð en fasteignin að Aðalgötu 7.  Stefnandi hafi ekki tilkynnt stofnuninni, ráðuneytinu eða stefnda þessa fyrirætlan sína, þrátt fyrir að hann hafi vitað af eignarnámsbeiðninni.  Þann 7. janúar 2003 hafi bygginganefnd samþykkt ný lóðamörk. Póst- og fjarskiptastofnun hafi veitt umsögn sína hinn  12. feb. 2003,  en henni hafi fylgt afrit þinglýsingavottorðs, sem beri með sér að um eina lóð sé að ræða.  Samgönguráðuneytið hafi sent stefnanda umsögnina með bréfi, dags. 26. febrúar 2003, með óskum um athugasemdir.  Í athugasemdum sínum til ráðuneytisins geti stefnandi í engu um samþykkt byggingarnefndar þann 7. janúar s.á.  Stofnskjal fyrir lóðirnar Aðalgötu 7 og 7a sé gefið út 25. apríl 2003.  Þann 31. október 2003 hafi samgönguráðuneytið veitt stefnanda aftur frest til að gera athugasemdir við málið í heild.  Í athugasemdum stefnanda til ráðuneytisins þann 8. nóvember 2003 sé aftur í engu getið um skiptinguna og breytt götunúmer á lóðunum. Ráðuneytið hafi skilað ákvörðun sinni, eins og fyrr sé rakið, þann 5. janúar 2004 og hafi til hliðsjónar m.a. gögn þau sem Póst- og fjarskiptastofnun hafði aflað um hvernig eignarréttindum væri háttað á lóðinni.  Virðist því sem bæði Póst- og fjarskiptastofnun og samgönguráðuneytið hafi verið grandlaus um skiptingu stefnanda sjálfs á lóðinni eftir að eignarnáms var óskað, enda hafi stefnandi í engu sinnt því að upplýsa aðila um breytinguna, þrátt fyrir að hafa haft fjölda tækifæra til þess.  Beri stefnandi hallann af því.

Af hálfu stefnda sé því hafnað að draga megi í efa hæfi samgönguráðherra og starfsmanna ráðuneytisins til ákvarðanatöku í málinu.  Stefnandi virðist fyrir misskilning telja stefnda stofnun á vegum ríkisins sem heyri undir samgönguráðherra.  Hið rétta sé hins vegar að stefndi sé sjálfstætt hlutafélag, með sjálfstæða stjórn, sem hafi þau einu tengsl við íslenska ríkið að það sé stærsti hluthafinn í félaginu.  Rekstur stefnda sé algjörlega aðskilinn frá íslenska ríkinu.  Samgönguráðherra fari ekki með eignarhlutdeild ríkissjóðs í stefnda, Landssíma Íslands hf.  Með brottfalli 3. mgr. bráðabirgðaákvæðis laga nr. 75/2001 um sölu ríkissjóðs á hlutafé í Landssíma Íslands hf., sbr. breytingalög nr. 129/2003, fór samgönguráðherra frá 1. janúar 2004 ekki lengur með eignarhlutdeild ríkissjóðs í félaginu.  Fari fjármálaráðherra nú með eignarhlutdeildina.  Ákvörðun samgöngu­ráðuneytis í málinu sé tekin eftir umrædda breytingu, þann 5. janúar 2004, og sé það því ekki sami ráðherrann sem taki ákvörðunina og fari með eignarhlut ríkisins í stefnda.  Hvað sem því líði telur stefndi engan veginn unnt að halda því fram að ráðherrann sé vanhæfur til þess að taka stjórnvaldsákvörðun í máli ef íslenska ríkið fari með eignarhlut í sama félagi og ákvörðunin snertir, líkt og haldið sé fram í stefnu. Í tilviki 70. gr. fjarskiptalaga sé lögbundið að samgönguráðherra skuli taka ákvörðun um hvort eignarnám sé heimilað, en ekki annað ráðuneyti, og því gildi einu hvort annar ráðherra tæki ákvörðun í málinu, ákvörðunina yrði ávallt að taka lögum samkvæmt í nafni samgönguráðherra.  Meint vanhæfi yrði því sem fyrr til staðar. Megi því ljóst vera að röksemdafærsla stefnanda fyrir vanhæfissjónarmiðum ráðherra gangi ekki upp og geti ekki samræmst hæfisreglum stjórnsýsluréttar. Ráðherrann í umræddu tilviki sé ekki aðili málsins, fyrirsvarsmaður eða umboðsmaður aðila, eða með öðrum hætti þannig tengdur aðilanum að valdi vanhæfi.

Sé því einnig vísað á bug sem fjarstæðukenndu, sem stefnandi haldi fram, að það á hvern eignarnámsbeiðnin var stíluð í samgönguráðuneytinu hafi einhver áhrif á gildi eignarnáms­ákvörðunar.  Stefndi hafi sent eignarnámsbeiðnina réttilega til samgöngu­ráðuneytis og hafi stílaði beiðnina jafnframt á þann löglærða starfsmann sem með málaflokkinn fór í ráðuneytinu.  Telji stefndi það afar ómálefnalegt af stefnanda að halda því fram að með því hafi samgönguráðherrann verið „sniðgenginn vísvitandi í málinu“ af stefnda, eins og segir á bls. 10 í stefnu.

Byggt er á því af hálfu stefnda að eignarnámið í þessu tilviki hafi ekki verið íþyngjandi ákvörðun fyrir stefnanda.  Komi þar til, eins og að framan greini, að stefnandi hafi mátt vera fullkomlega meðvitaður um tilvist mastursins þegar fyrir tilboðsgerð, í hvers eigu það væri, auk þess sem stefnandi hafi, fyrir gerð kaupsamnings haft fulla vitneskju um að mastrið var staðsett á lóðinni.  Stefnandi hafi og vitað að enginn löggerningur var fyrir hendi um að rétthafi lóðarinnar ætti kröfur um endurgjald vegna fjarskiptavirkisins. Stefnanda hafi verið ljóst að nýting hans á lóðinni væri takmörkuð vegna mastursins og hafi hann borið skyldur samkvæmt XII. kafla þágildandi fjarskiptalaga nr. 107/1999, sbr. nú XIV. kafla fjarskiptalaga nr. 81/2003, til að stuðla að vernd fjarskiptavirkisins á staðnum.  Eign stefnanda hafi heldur ekki rýrnað að verðgildi vegna eignarnáms, enda hafi fjarskiptavirkið verið fyrir á staðnum.  Vakin sé sérstök athygli á því að stefnandi hafi, að því er virðist, notið lögfræðiaðstoðar við kaupin, en lögmaður stefnanda votti kaupsamninginn.

Stefndi reisi dómkröfur sínar einnig á því að ákvörðunin um eignarnám og þar með ákvörðun samgönguráðuneytisins um að heimila eignarnám uppfylli öll tilskilin skilyrði fyrir lögmætu eignarnámi, hvort sem það er samkvæmt 70. gr. fjarskiptalaga, samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar eða samkvæmt 1. gr. samningsviðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.

Stefndi mótmælir sérstaklega kröfu stefnanda um virðisaukaskatt ofan á málskostnað, en í stefnu sé því haldið fram að stefnandi hafi ekki frádráttarrétt á móti virðisaukaskatti sem honum beri að greiða.  Stefndi vísar til þess að samkvæmt upplýsingum fyrirtækjaskrár hafi stefnandi sérstakt virðisaukaskattsnúmer og geri stefndi því fyrirvara við fyrrnefnda fullyrðingu stefnanda.

Niðurstaða

Í 70. gr. laga nr. 81/2003 um fjarskipti er að finna heimild til eignarnáms, en þar segir að sé fjarskiptafyrirtæki nauðsynlegt að tryggja sér land, lóð eða aðra eign í sambandi við lagningu eða rekstur almennra fjarskiptavirkja og samningum um kaup verður ekki við komið, má samgönguráðherra heimila, að fenginni umsögn Póst- og fjarskiptastofnunar, að eign eða hluti hennar sé tekinn eignarnámi gegn endurgjaldi sem meta skal samkvæmt lögum um framkvæmd eignarnáms.

Með ákvörðun sinni 5. janúar 2004 heimilaði samgönguráðuneyti Landssíma Íslands hf. eignarnám á hluta af lóðinni nr. 7 við Aðalgötu í Stykkishólmi, eins og áður er rakið.  Stefnandi höfðar mál þetta til ógildingar á þessari ákvörðun samgönguráðuneytisins.

Í samræmi við 70. gr. laga nr. 81/2003 óskaði samgönguráðuneytið eftir umsögn Póst- og fjarskiptastofnunar um beiðni stefnda, Landssíma Íslands hf., um eignarnám.

Enda þótt skylt sé að leita umsagnar stofnunarinnar er álit hennar ekki bindandi fyrir ráðherra.  Í umsögn Póst- og fjarskiptastofnunar kemur fram sú afstaða stofnunarinnar að stefnda, Landssímanum, sé nauðsynlegt að tryggja áframhaldandi afnot lóðarinnar Aðalgötu 7, Stykkishólmi, til reksturs fjarskiptavirkis í þágu almennings.  Hins vegar telur stofnunin að samningaleið milli aðila málsins hafi ekki verið fullreynd og því ekki rétt að heimila eignarnám að svo stöddu.

Fram hefur komið að umrætt mastur er talið hafa verið reist á árunum 1960-1970.  Liggur ekki annað fyrir í málinu en að mastrið sé í eigu stefnda, Landssíma Íslands hf.  Telja verður sýnt, og er ekki í raun umdeilt, að fjarskiptabúnaður sá sem í mastrinu er gegnir þýðingarmiklu öryggishlutverki á Snæfellsnesi og nágrenni og nauðsyn ber til að tryggja staðsetningu búnaðarins á þeim stað sem hann hefur verið. 

Enda þótt Landssíminn hafi haft endurgjaldslaus afnot af skikanum þar sem mastrið er staðsett meðan lóðin var í eigu ríkissjóðs var ekki sjálfgefið að svo yrði áfram er stefnandi eignaðist lóðina. 

Kröfum stefnanda um endurgjald fyrir afnotin var í fyrstu hafnað af hálfu stefnda, Landssímans.  Með bréfi, 31. janúar 2002, lýsti stefnandi sig reiðubúinn að veita einhvern afslátt af kröfu sinni.  Með tölvupósti lögmanns stefnanda, 5. apríl 2002, var sett fram sú ósk að greiðsla fyrir afnot stefnda af lóðinni yrði 55.000 krónur á mánuði.  Var þetta ítrekað með tölvupósti 19. apríl og frestur veittur til 24. apríl 2002.  Í tölvupósti 6. júní 2002 var af hálfu Landssímans hafnað tillögu stefnanda um greiðslu 55.000 króna á mánuði fyrir afnot en lýst hugmyndum stefnda um að afmarka 12x12 metra með mastrið í miðju og 2 metra breitt þar sem lagnir liggi ofan jarðar.  Jafnframt þyrfti að ganga frá skilmálum um umgengni og aðgengi að mastrinu.  Fyrir þetta kæmi eingreiðsla, 1.000.000 króna.  Stefnandi hafnaði þessu boði með bréfi til stefnda.  Í kjölfarið ritaði stefnandi nokkur bréf til stjórnarformanns stefnda þar sem honum er tíðrætt um ímynd Landssímans en minna fer fyrir raunhæfum tillögum til lausnar þeim ágreiningi sem uppi var milli aðila.  Liggur ekki fyrir að þessum bréfum hafi verið svarað.   Eftir að beiðni um eignarnám kom fram var af hálfu stefnda, Landssímans, áfram leitast við að ná samkomulagi við stefnanda og með tölvupósti til lögmanns stefnanda, 16. desember 2002, var fyrra tilboð Landssímans hækkað upp í 1.200.000 krónur og lýst þeirri hugmynd stefnda að um væri að ræða ígildi kaupsamnings eða langtímaleigusamning til 25 ára.  Liggur ekki fyrir að stefnandi hafi svarað þessu tilboði.

Fram er komið að stefnandi hefur lýst sig reiðubúinn til þess að láta af hendi aðstöðu fyrir stefnda að Aðalgötu 7 fyrir rétt verð.  Ljóst er hins vegar að mikið ber á milli varðandi hugmyndir aðila um rétt verð.  Erfiðlega virðist hafa gengið að koma á fundum milli aðila.  Fyrir liggur að stefnandi var boðaður á fund stefnda 13. mars 2003 en hann hafnaði því boði nema að uppfylltum vissum skilyrðum.  Þá virðist stefnandi hafa viljað hafa hönd í bagga með því hvaða fulltrúa stefndi, Landssíminn, sendi til samningaviðræðna, en eins og segir í bréfi hans, dags. 4. desember 2002, til samgönguráðherra lítur hann svo á að samningaleið hafi ekki verið fullreynd þar sem Rannveig Rist stjórnarformaður hafi ekki gefið kost á viðræðum.  Liggur ekki fyrir að tilboði stefnda, Landssímans, frá 16. desember 2002 hafi verið svarað.

Þegar framanritað er virt svo og litið til samskipta aðila í heild sinni þykir ekki sýnt fram á að samningum verði við komið milli aðila um kaup á umræddum lóðarskika. 

Stefnandi byggir kröfu sína á því að 70. gr. laga nr. 81/2003 heimili aðeins eignarnám sé um nýframkvæmd að ræða.  Samkvæmt orðanna hljóðan verður 70. gr. laganna ekki túlkuð með þeim hætti.  Engu orði er minnst á nýframkvæmdir í greininni en þar er fjallað um nauðsyn fjarskiptafyrirtækis að tryggja sér land eða lóð við lagningu eða rekstur fjarskiptavirkja.  Er því ekki fallist á þessa málsástæðu stefnanda.

Samkvæmt framansögðu telst lagaskilyrðum til eignarnáms fullnægt.

Stefnandi byggir kröfu sína einnig á því að ekki hafi verið uppfyllt skilyrði stjórnsýslulaga við undirbúning og töku hinnar umþrættu ákvörðunar um eignarnámið og að gengið hafi verið lengra en þörf var á.  Telur stefnandi að reglur 10. og 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 hafi verið brotnar.

Þegar virt eru gögn um samskipti samgönguráðuneytis og stefnanda svo og samskipti stefnanda og Póst- og fjarskiptastofnunar verður ekki annað séð en að stefnandi hafi á öllum stigum málsins notið andmælaréttar og hafi getað komið á framfæri sjónarmiðum sínum, sbr. 13. gr. stjórnsýslulaga. 

Samkvæmt 10. gr. stjórnsýslulaga skal stjórnvald sjá til þess að mál sé nægilega  upplýst áður en ákvörðun er tekin í því.  Byggir stefnandi á því að fyrirsvarsmaður Landssímans hafi aldrei rætt við hann og að stefndi, Landssíminn, hafi ranglega fullyrt að viðræður hefðu farið fram milli aðila. 

Eins og fram er komið greinir aðila á um það hvort samningaleið hafi verið fullreynd. Stjórnarformaður stefnda, Landssíma Íslands hf., svaraði ekki persónulega bréfum stefnanda.  Hins vegar þykir ljóst, samkvæmt þeim gögnum sem fyrir liggja, að lögmanni Landssímans hafi verið falin samskipti við stefnanda.  Var það ekki á valdi stefnanda að hafa þar hönd í bagga.  Þykir stefnandi ekki hafa sýnt fram á að málið hafi ekki verið nægilega undirbúið af hálfu samgönguráðuneytis áður en ákvörðun um eignarnám var tekin og er ekki fallist á að skort hafi á að ákvæði 10. gr. stjórnsýslulaganna væri uppfyllt.

Stefnandi þykir ekki hafa sýnt fram á að aðilar hefðu með frekari viðræðum getað færst nær samkomulagi.  Fyrir liggur að stefnandi svaraði ekki síðasta tilboði stefnda, Landssímans, til samkomulags og mikið bar á milli í hugmyndum aðila um rétt verð fyrir umræddan lóðarskika.  Sú lagaheimild er byggt var á varðandi eignarnámið lýtur ekki að leigunámsheimild.  Verður ekki séð að samgönguráðuneyti hafi með ákvörðun sinni farið strangar í sakir en nauðsyn bar til.  Er því ekki fallist á að ákvæði 12. gr. laga nr. 37/1993 hafi verið brotin.

Stefnandi heldur því fram að hin umdeilda eignarnámsákvörðun sé svo óljós og óskýr um það hver séu hin eignarnumdu verðmæti og réttindi að ókleift sé að afmarka þau, hvað þá leggja mat á verðmæti þeirra.

Telja verður að ekki geti verið vafa undirorpið hvar hið umrædda fjarskiptamastur er staðsett á lóð stefnanda.  Eignarnámsheimildin nær til og afmarkast af 12x12 metra reit út frá miðju mastursins auk 2 metra breiðrar lagnaleiðar.  Telja verður að nægilega sé skilgreint í ákvörðun samgönguráðuneytisins til hvaða reits eignarnámsheimildin nær til þannig að ekki eigi að vera vandkvæðum bundið að afmarka þau. 

Stefnandi byggir kröfur sínar einnig á því að stefnandi sé ekki eigandi fasteignarinnar Aðalgötu 7, Stykkishólmi og að ákvörðun samgönguráðherra hafi ekki beinst að réttri eign.

Fyrir liggur að með afsali, dags. 23. apríl 2003, afsalaði stefnandi einbýlishúsinu að Aðalgötu 7 og 896 fm lóð við húsið til Guðríðar Önnu Jóhannsdóttur.  Með stofnskjali, dags. 25. apríl 2003, var fasteigninni Aðalgötu 7 skipt í tvær lóðir.  Annars vegar Aðalgötu 7 sem er 896 fermetrar að flatarmáli og liggur umhverfis íbúðarhúsið og hins vegar Aðalgötu 7a sem er 4453 fermetrar að flatarmáli.

Beiðni um heimild til eignarnáms var sett fram af stefnda, Landssíma Íslands hf., 28. nóvember 2002.  Fór þá ákveðið ferli í gang sem áður er lýst.  Stefnanda var gefinn kostur á að fylgjast með málinu og veittur kostur á að tjá sig.  Liggur ekki fyrir að hann hafi á neinu stigi málsins tilkynnt þeim er um málið fjölluðu að lóðinni hefði verið skipt.

Óumdeilt er að stefnandi er rétthafi lóðarinnar þar sem mastrið er staðsett enda þótt það sé í dag skráð sem Aðalgata 7a.  Ákvörðun ráðuneytisins tekur til lóðarskika út frá miðju fjarskiptamasturs stefnda ásamt lagnaleið og rétti til umgengni og aðgangs.  Annað slíkt mastur er ekki að finna að Aðalgötu 7.  Þykir nægilega tilgreint og afmarkað í ákvörðun samgönguráðuneytis til hvaða skika heimild til eignarnáms nær og er ákvörðunin ekki til þess fallin að valda misskilningi.

Stefnandi byggir á því að samgönguráðherra og starfsmenn í samgönguráðuneytinu hafi verið vanhæfir til þess að fjalla um beiðni stefnda, Landssímans, um eignarnám þar sem samgönguráðherra sé yfirmaður og forráðamaður fyrir hlut ríkisins í félaginu.  Vísar stefnandi  í því sambandi til 1.,3. og 6. tl. 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

Stefndi, Landssími Íslands hf., er hlutafélag með sjálfstæða stjórn.  Er ekki fallist á að samgönguráðherra eða starfsmenn samgönguráðuneytis geti talist aðilar máls í skilningi 1. t. 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga.  Þá verður ekki séð að 2. tl. sömu greinar geti átt hér við.  Þykir ekki sýnt fram á að fyrir hendi séu þær aðstæður sem séu til þess fallnar að draga óhlutdrægni samgönguráðherra í efa með réttu.  Er því ekki fallist á að samgönguráðherra eða starfsmenn samgönguráðuneytis hafi verið vanhæfir til ákvarðanatöku í máli þessu.

Samkvæmt framansögðu ber því að sýkna stefndu af kröfum stefnanda í málinu. Eftir atvikum þykir rétt að hver aðila beri sinn kostnað af málinu.

Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð

Stefndu, íslenska ríkið og Landssími Íslands hf., skulu vera sýkn af kröfum stefnanda, Gullvers sf.