Fimmtudaginn 24. janúar 2002.
Nr. 291/2001.	M (Björn Ólafur Hallgrímsson hrl.) gegn K (Dögg Pálsdóttir hrl.)

 

Börn. Forsjá. Gjafsókn.

M og K deildu um forsjá dóttur sinnar, fæddrar 1999. M krafðist þess að héraðsdómur yrði ómerktur og málinu vísað heim í hérað, þar sem málsmeðferð fyrir héraðsdómi hefði verið áfátt. Ekki voru taldar nægar ástæður til heimvísunar. Var talið að tilvera barnsins hjá K myndi einkennast af meiri stöðugleika en vera myndi hjá M við núverandi aðstæður, en M hafði hvorki atvinnu né eigið húsnæði. Þá var litið svo á að það raskaði stöðu barnsins að taka það úr umsjá móður sinnar og frá systkinum sínum. Var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að K færi með forsjá barnsins.

 

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Garðar Gíslason, Haraldur Henrysson, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. ágúst 2001. Hann krefst þess aðallega að héraðsdómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað, en til vara að sér verði veitt forsjá barns síns og stefndu, B. Hann krefst og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málkostnaðar fyrir Hæstarétti.

Aðilar hafa gjafsókn fyrir Hæstarétti.

Nokkur ný skjöl hafa verið lögð fyrir Hæstarétt. Áfrýjandi hefur lagt fram úrskurð sýslumannsins í Reykjavík 20. nóvember 2001 um umgengni hans við barnið. Báðir aðilar hafa og lagt fram bréf og skýrslur vegna ágreiningsmála þeirra.

Stefnda fæddi son 4. maí 2001 sem hlaut nafnið A. Hún hefur kennt áfrýjanda barnið, en hann hefur ekki gengist við því. Af hans hálfu var því lýst í málflutningi fyrir Hæstarétti að fram hafi farið DNA-rannsókn, sem leitt hafi í ljós yfir 99% líkur fyrir því að hann væri faðir barnsins.

I.

Aðalkrafa áfrýjanda lýtur að því að héraðsdómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað. Reisir hann kröfu sína á því að málsmeðferð fyrir héraðsdómi hafi verið áfátt. Matsmenn hafi verið dómkvaddir til þess að meta forsjárhæfni aðila, en í matsgerð þeirra sé ekki komist að rökstuddri niðurstöðu í því efni. Með þessa ófullkomnu matsgerð í höndum hafi héraðsdómur tekið að sér hlutverk matsmanna, sem hann hafi ekki átt að gera. Í ágreiningsmálum um forsjá hafi dómarar eftir VIII. kafla barnalaga nr. 20/1992 forræði við öflun gagna og beri að gæta þess að þeim sé ekki áfátt. Þessarar skyldu hafi ekki verið gætt. Við svo búið verði ekki ráðið af niðurstöðu héraðsdóms að aðilar hafi verið metnir hæfir til að hafa forsjá. Enn sé sá réttarfarslegi annmarki á héraðsdómi, að forsendur hans séu háðar því að tiltekin ytri skilyrði verði síðar uppfyllt, bæði af hálfu aðila og af hálfu félagsþjónustu Reykjavíkurborgar. Nú þegar sé fram komið af nýjum gögnum að stefnda virði ekki umgengnisrétt barnsins við áfrýjanda, þannig að skilyrði héraðsdóms hafi ekki verið og verði ekki uppfyllt.

Stefnda andmælir kröfu áfrýjanda um ómerkingu. Þótt fallast megi á að matsgerð þeirra sálfræðinga, sem dómkvaddir hafi verið, sé ófullkomin, verði ekki fallist á að á henni séu þeir annmarkar að réttlæti ómerkingu héraðsdóms. Í matsgerðinni komi fram að nauðsynleg próf hafi verið lögð fyrir aðila og aðstæður þeirra kannaðar. Auk þessa hafi sérfróðir meðdómsmenn lagt sitt mat á forsjárhæfni aðila. Áfrýjanda hefði verið í lófa lagið að óska eftir nýju mati í héraði en það hafi hann ekki gert. Auk þessa bendir stefnda á, að í forsjármálum komi oft fyrir ábendingar í niðurstöðum dóma um væntingar til málsaðila í framtíðinni.

Fram er komið í málinu að aðilar áttu saman lögheimili en voru ekki í skráðri sambúð er barnið fæddist 3. júní 1999. Var það skráð ófeðrað í þjóðskrá. Þegar sambúð aðila slitnaði í desember 1999 lýsti stefnda áfrýjanda föður að barninu en dró þá yfirlýsingu síðar til baka. Áfrýjandi fór sjálfur fram á það með bréfi til Hagstofu Íslands 7. janúar 2000 að hann yrði með vísan til 3. mgr. 2. gr. barnalaga skráður í þjóðskrá sem faðir barnsins, þar sem ótvíðræð gögn væru um sambúð þeirra við fæðingu þess. Sama dag ritaði lögmaður hans bréf til Barnaverndarnefndar Reykjavíkur og tilkynnti með vísan til IV. kafla barnaverndarlaga nr. 58/1992 að áfrýjandi óttaðist að aðbúnaði barnsins væri svo áfátt og það svo vanrækt að því gæti stafað hætta af. Lýsti hann ástandi á heimili stefndu og henni sjálfri og sagði það mat sitt að stefnda væri algjörlega ófær um að annast barnið og þess væri óskað að barnaverndarnefnd gripi til viðeigandi ráðstafana. Stefnda lýsti áfrýjanda að nýju föður að barninu 12. janúar 2000 og óskaði eftir því að hann gengist við faðerni þess og að aflað yrði samþykkis hans til greiðslu meðlags frá fæðingu þess. Áfrýjandi gekkst við barninu hjá sýslumanninum í Reykjavík 13. janúar 2000. Þar var bókað eftir honum að hann hafnaði því að greiða meðlag með barninu frá fæðingu, þar sem hann hafi framfært það og heimili móður þess frá fæðingu barnsins, en hann samþykkti að greiða meðlag frá 1. janúar 2000. Einnig var bókað um ábendingar hans um ástand barnsins og móður þess. Við fyrirtöku ágreiningsmálsins um upphafstíma meðlagsgreiðslna 17. janúar 2000 óskaði áfrýjandi eftir að fá einn forsjá barnsins og sagði móðurina ekki hæfa til að hafa forsjá þess. Félagsþjónustan í Reykjavík brást við tilmælum áfrýjanda og gerði áætlun um meðferð málsins samkvæmt 19. gr. barnaverndarlaga og skipaði tilsjónarmann og persónulegan ráðgjafa með fjölskyldunni og heimilinu. Hefur stefnda haft stuðningsfulltrúa sem kemur á heimilið þrisvar í viku.

Áfrýjandi höfðaði mál þetta fyrir héraðsdómi á grundvelli 34. gr. barnalaga til þess að fá skorið úr ágreiningi aðila um forsjá barns þeirra, sem fæddist 3. júní 1999. Eftir 2. mgr. 34. gr. kveður dómstóll á um hjá hvoru foreldri forsjá barns verði eftir því sem barni er fyrir bestu. Er sérstaklega tekið fram í lagaákvæðinu, að þyki hvorugt foreldra hæft til að fara með forsjá barns taki barnaverndarnefnd við forsjá þess samkvæmt ákvæðum barnaverndarlaga. Í héraði voru dómkvaddir matsmenn til þess að meta forsjárhæfni og aðstæður aðila og tengsl þeirra við barnið. Í niðurstöðu héraðsdóms er talið að litlar ályktanir verði dregnar af matsgerðinni um forsjárhæfni og tengsl aðila við barnið. Hins vegar verður að leggja til grundvallar dómi að matsmenn hafi ekki talið aðila óhæfa til að fara með forsjá og héraðsdómur hafi á það fallist. Við svo búið þykja ekki nægar ástæður til að ómerkja héraðsdóm og vísa málinu heim í hérað.

II.

Áfrýjandi hefur í máli sínu leitast við að sýna fram á að barninu sé fyrir bestu að hann fari með forsjá þess en ekki stefnda, með því að hún sé vanhæf til þess. Mörg gögn málsins, þar á meðal frá félagsþjónustu Reykjavíkurborgar, séu um vanrækslu stefndu á umönnun barnsins, en ranglega sé fullyrt í niðurstöðu héraðsdóms að svo sé ekki.

Áfrýjandi hefur ekki atvinnu um þessar mundir, eftir að hann missti starf það er hann stundaði er héraðsdómur var upp kveðinn. Hann hefur ekki flutt í eigið húsnæði en býr hjá móður sinni. Stefnda býr í félagslegri íbúð með þremur börnum sínum.

Svo sem að framan greinir var það ekki mat héraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, að hvorugt aðila væri hæft til að fara með forsjána. Verður því að skera úr ágreiningi þeirra um forsjá barnsins. Í héraðsdómi er á rökstuddan hátt komist að niðurstöðu í þessu efni. Enda þótt í gögnum málsins sé að finna upplýsingar um hnökra á umönnun barnsins hjá stefndu verður að fallast á með héraðsdómi að tilvera barnsins hjá henni virðist verða áfram í ákveðnum skorðum og einkennast af meiri stöðugleika en vera myndi hjá áfrýjanda við núverandi aðstæður. Verður að öllu athuguðu að telja að það raskaði stöðu barnsins að taka það nú úr umsjá móður sinnar og frá systkinum sínum. Ekki hefur verið sýnt fram á að sú röskun yrði barninu til hagsbóta. Verður því að fallast á að það verði áfram hjá móður sinni. Jafnframt er þess að vænta að málsaðilar virði úrskurð sýslumanns um umgengni áfrýjanda við barnið og stefnda njóti áfram aðstoðar félagsþjónustunnar.

Samkvæmt framansögðu verður krafa stefndu tekin til greina.

Rétt er að staðfesta ákvæði héraðsdóms um máls- og gjafsóknarkostnað en að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Gjafsóknarkostnaður fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði svo sem greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, M, og stefndu, K, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanna þeirra, 300.000 krónur til hvors um sig.

 

 

Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 8. maí 2001.

Mál þetta, sem dómtekið var 30. apríl sl., var höfðað með stefnu, birtri 12. maí 2000.

Stefnandi er M.

Stefnda er K.

Dómkröfur stefnanda:

Stefnandi krefst þess að honum verði veitt með dómi forsjá dóttur aðila, A.

Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefndu samkvæmt mati dómsins ásamt lögmæltum virðisaukaskatti.

Dómkröfur stefndu:

Stefnda krefst sýknu af kröfum stefnanda og að ekki verði breytt forsjárskipan barnsins, B, þannig að forsjá hennar verði áfram hjá stefndu.

Jafnframt er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda að skaðlausu samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eins og málið væri ekki gjafsóknarmál en stefnda fékk gjafsókn vegna reksturs máls þessa með leyfi dómsmálaráðherra, dags. 12. sept. 2000.

Málavextir

Aðilar hófu sambúð síðsumars 1998. Þeim fæddist dóttirin, B 1999. Um miðjan desember 1999 slitu aðilar sambúð sinni. Stefnandi var með skráð lögheimili á sama stað og stefnda frá 18. janúar 1999 til 9. mars 2000.

Hinn 15. des. 1999 lýsti stefnda stefnanda föður að barninu, B, og óskaði eftir því að stefnandi gengist við faðerni barnsins og að aflað yrði samþykkis stefnanda til greiðslu meðlags með barninu frá fæðingu þess, 3. júní 1999, til 18 ára aldurs þess. Hinn 17. des. 1999 afturkallaði stefnda beiðni þessa. Hinn 12. janúar 2000 lýsti stefnda að nýju stefnanda föður að barninu og ítrekaði óskir sínar frá 15. des. 1999. Stefnandi gekkst við barninu með yfirlýsingu fyrir fulltrúa sýslumannsins í Reykjavík þann 13. janúar 2000 og samþykkti að greiða meðlag með því frá 1. janúar 2000. Ágreiningur var með aðilum um upphafstíma meðlagsgreiðslna með barninu þar sem stefnda krafðist meðlags frá fæðingu barnsins.

Við fyrirtöku málsins hjá sýslumanni hinn 17. janúar 2000 óskaði stefnandi eftir að fá einn forsjá barnsins og sagði stefndu ekki hæfa til að vera með forsjá barnsins. Þessi beiðni stefnanda var tekin fyrir hjá sýslumanninum í Reykjavík og stefnda boðuð vegna málsins. Hún hafnaði kröfu stefnanda.

Á sambúðartímanum og eftir það starfaði stefnandi á skipi [...]. Sumarið 2000 hætti stefnandi á sjó. Núna starfar stefnandi hjá [...]. Stefnandi býr hjá móður sinni í félagslegu leiguhúsnæði, þriggja herbergja íbúð.

Stefnda er örorkulífeyrisþegi með metna 75% örorku. Hún fær greiddan örorkulífeyri frá Tryggingastofnun ríkisins, barnalífeyri, meðlag, barnabætur og mæðralaun. Stefnda hefur fengið aðstoð og stuðningsúrræði frá Félagsþjónustunni. Hún býr í sama húsnæði og hún og stefnandi bjuggu í á sambúðartímanum, þ.e. félagslegu leiguhúsnæði, þriggja herbergja íbúð. Þar býr stefnda ásamt dóttur sinni og 11 ára syni. Stefnda á von á barni nú í vor.

Ljóst er af skjölum málsins að sambúð aðila og samskipti þeirra eftir sambúðarslit einkenndust af átökum, þannig hafa þau hvort um sig kallað til lögreglu vegna meintrar óreglu hvors annars og leitað til Félagsþjónustu Reykjavíkurborgar vegna barnsins, þ.e. stefnandi hefur leitað til barnaverndarnefndar Reykjavíkur  vegna meintrar vanrækslu stefndu og stefnda til Félagsþjónustunnar vegna vandamála í sambandi við umgengni stefnanda við barnið.

Undir rekstri málsins var Gunnar Gunnarsson sálfræðingur dómkvaddur til þess að meta forsjárhæfni og aðstæður aðila og tengsl þeirra við barnið, B. Að ósk matsmannsins var Hrafndís Tekla Pétursdóttir sálfræðingur dómkvödd til þess að annast matsstarfann með honum. Þau Gunnar Gunnarsson og Hrafndís Tekla Pétursdóttir skiluðu matsgjörð, dags. 30. janúar sl.

Af matsgjörð þessari verður lítið dregið varðandi forsjárhæfni og tengsl aðila við barnið. Í matsgerðinni kemur fram að samskipti aðila hafa verið erfið frá sambúðarslitum. Jafnframt segir að stefnda leggi áherslu á að barnið fái að hitta pabba sinn aðra hvora helgi. Í matsgerðinni segir að það sé óskrifað blað hvernig stefnandi muni sinna umgengnisrétti ef hann hefði forræðið. Hann hafi þó ávallt beðið um skýrar reglur og virðist þola illa óreiðu og óstundvísi og hann virði tímamörk umgengni sinnar allvel.

Málsástæður og rökstuðningur stefnanda

Stefnandi byggir kröfu sína á því að dóttur aðila sé fyrir bestu að hann fari einn með forsjá hennar. Stefnda sé í reynd ófær um að annast barnið sökum persónulegra erfiðleika er rekja megi til veikinda hennar og misnotkunar lyfja. Stefnda sé oft í miklu ójafnvægi og hagsmunum stúlkunnar sé fyrir bestu að stefnandi fái forsjá hennar, en stúlkan verði í rúmri umgengni við stfndu.

Heimilsástandið hjá stefndu sé vægast sagt mjög erfitt og muni hafa slæm áhrif á barnið. Barnið sé nú í örum þroska og beri nauðsyn að fá hvatningu og að ástand og umhverfi sé að öllu leyti stöðugt, öruggt og eðlilegt.

Stefnandi kveðst vera í öruggu húsnæði og fastri vinnu. Stefnda sé öryrki með knöpp fjárráð og töluverðar skuldir, sem stefnandi sé m.a. ábyrgur fyrir. Stefnda búi í leiguhúsnæði Félagsbústaða. Stefnanda sé kunnugt um að veruleg vanskil séu á leigugjaldi og hafi hann m.a. móttekið beiðni um útburð stefndu úr íbúðinni um það leyti sem sambúð lauk.

Ljóst sé að stefnandi eigi auðveldara með að annast framfærslu stúlkunnar og veita henni meiri stöðugleika í uppeldi heldur en stefnda. Stefnandi muni beita sér fyrir því að stúlkan fái notið eðlilegrar umgengni við stefndu eftir nánara samkomulagi en stefnandi óttist að stefna muni torvelda umgengni barnsins við sig fái stefnda forsjána.

Barnið sé mjög tengt móður stefnanda, er hafi annast það mikið ásamt systur stefnanda, en hún hafi m.a. gætt barnsins nær óslitið um tveggja mánaða skeið haustið 1999 er stefnda hafi verið til meðferðar vegna andlegs ástands síns.

Með vísan til framangreinds og hagsmuna og þarfa stúlkunnar megi ljóst vera að henni sé fyrir bestu að stefnandi fái forsjá hennar.

Um lagarök fyrir forsjárkröfu er vísað til barnalaga nr. 20/1992, einkum 34. gr. og svo þeirrar meginreglu laganna að hagsmunir barna skuli sitja í fyrirrúmi við ákvarðanatöku í málum þeirra.

Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 130. gr. laga nr. 91/1991 og laga nr. 50/1988 varðandi kröfu um virðisaukaskatt á málskostnað.

Málsástæður og rökstuðningur stefndu

Krafa stefndu um forsjá dóttur sínnar byggist á því að hún geti boðið henni og bróður hennar upp á traustar og farsælar uppeldisaðstæður og þannig tryggt velferð þeirra. Hún búi núna ásamt dóttur sinni og bróður hennar á því heimili sem dóttirin er vön og því myndi óskipt forsjá stefndu leiða til eins lítils rasks fyrir stúlkuna og mögulegt sé. Stefnda njóti stuðnings Félagsþjónustunnar við uppeldi barna sinna og þannig geti hún tryggt farsælt uppeldi þeirra, auk þess sem hún hafi aðstoð til að styrkja sjálfa sig í uppeldinu. Stefnda kveðst ekki vera í hættu með að missa húnæði sitt.

Stefnda geti vel annast framfærslu barnsins enda með öruggan lífeyri vegna örorku sinnar. Hún geti þannig vel tryggt bæði félagslega og fjárhagslega velferð barna sinna. Stefnda hafi sýnt það að hún geti vel annast barn sitt með því að ala son sinn upp ein við erfiðar aðstæður, en hann sé með sérþarfir vegna ofvirkni. Þannig hafi stefnda sýnt að hún sé hæfur uppalandi og með reynslu af barnauppeldi. Hvorttveggja mæli með því að henni sé falin forsjá dóttur sinnar.

Persónulegir eiginleikar stefndu geri hana að vel hæfum forsjáraðila fyrir dóttur sína. Stefnda sé vön að annast börn sín og hafi annast stúlkuna frá fæðingu. Stefnda sé heimavinnandi vegna örorku sinnar og gefist því gott tóm til að sinna börnunum. Stefnda hafi átt við persónulega erfiðleika að stríða en hafi tekist á við þá og sé í góðri samvinnu við aðila sem veiti henni aðstoð. Þannig sé hún tilbúin til að leggja á sig það sem þarf til að vera hæfur uppaldi fyrir börn sín og veita þeim besta aðbúnað sem kostur er við þær aðstæður sem hún býr við.

Með því að fela stefndu óskipta forsjá sé hægt að tryggja að B haldi eðlilegum tengslum við fjölskyldu sína og þá bæði móður- og föðurfjölskyldu. Stefnda hafi séð til þess að B fái reglulegt samband við stefnanda til að halda tengslum við hann og vilji leggja á það áherslu að þau tengsl rofni ekki. Stefnda fari með forsjá bróður B sem hún sé mikið tengd enda hafi hún verið í samvistum við hann frá fæðingu. Ef stefnanda yrði falin forsjá B myndi það hafa í för með sér að systkinin yrðu aðskilin og stúlkan færi þannig ekki aðeins í gegnum skilnað við annað foreldri sitt heldur líka bróður. Þetta hljóti að hafa  neikvæð áhrif á hana.

Til að tryggja umgengni B við föður sinn hafi stefnda meira að segja fengið aðstoð Félagsþjónustunnar til að færa barnið í og úr umgengni þar sem stefnda hafi ekki viljað að stefnandi kæmi á heimili hennar.

Aðilar hafi átt í miklum deilum sín á milli og hafi átt erfitt með að ræðast við án þess að deila m.a. fyrir framan son stefndu. Sonur stefndu sé því hræddur við stefnanda og til þess að hann þurfi ekki að hitta stefnanda og til að koma í veg fyrir frekari deilur hafi stefnda séð til þess að umgengnin verði með því móti að starfsmaður Félagsþjónustunnar fari með og sæki barnið í umgengni. Með þessu hafi stefnda sýnt að umgengni barnsins við föður sinn skipti hana miklu máli, jafnvel þótt það hafi í för með sér vandkvæði fyrir hana sjálfa.

Stefnandi hafi síður en stefnda forsjárhæfni og aðstæður til að geta boðið barninu upp á bestu uppeldisskilyrði. Stefnandi hafi átt við ofdrykkju að stríða.  Stefnandi geti ekki greint á milli eigin hagsmuna og hagsmuna barnsins.

Stefnandi hafi ekki einu sinni búið sér heimili heldur búi enn hjá  móður sinni við erfiðar aðstæður. Hann hafi ekki reynslu af barnauppeldi og virðist ætla að treysta á aðstoð móður sinnar og systur verði honum falin forsjá barnsins. Stefnandi sé því í raun að gera kröfu um að þeim sé falin umönnun B og því ætti að kanna hæfni þeirra til að takast á við það ekki síður en hans. Í öllum tilvikum sé B ekki tengd viðkomandi á sama hátt og móður sinni og því geti enginn þessara aðila komið í hennar stað auk þess sem þau séu alls ekki hæfari til að sinna barninu en stefnda.

Stefnandi hafi sýnt barninu áhugaleysi bæði fyrir og eftir fæðingu og hafi fyrst gert kröfu um  forsjá þegar gengið var á hann vegna meðlagsgreiðslna. Hann hafi ekki gert formlega kröfu um umgengni við barnið og ekki óskað eftir að gengið yrði formlega frá forsjá á því tímamarki sem hann miði sambúðarslit aðila við. Með þessu hafi hann annars vegar sýnt að hann hafi ekki viljað taka á sig ábyrgð á barninu og hins vegar að hann hafi treyst stefndu fyrir því. Hvorttveggja mæli með að stefnda fari áfram með forsjá barnisns enda hafi aðstæður aðila á engan hátt breyst frá sambúðarslitum eða fæðingu barnsins þannig að það mæli með breytingu á skipan forsjár.

Stefnandi hafi átt við ofdrykkju að stríða og hafi hvorki viljað kannast við það sem vandamál né leitað sér aðstoðar vegna þess. Það sýni skort á innsæi í persónuleg vandamál og vangetu til að takast á við erfiðleika, en hvorttveggja veiki forsjárhæfni hans. Stefnandi hafi bæði ónáðað stefndu og fjölskyldu hennar eftir að aðilar hættu að búa saman.

Stefnda krefst forsjár aðallega á þeim grundvelli að engin rök mæli með því að forsjárskipan dóttur hennar sé breytt frá því sem nú er.

Stefnda byggir kröfu sína á ákvæðum barnalaga nr. 20/1992, sérstaklega VIII. kafla laganna. Kröfu um málskostnað byggir stefnda á 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun er byggð á ákvæðum laga nr. 50/1988.

Við aðalmeðferð málsins gáfu aðilar skýrslu fyrir dómi og matsmennirnir Gunnar Gunnarsson sálfræðingur og Hrafndís Tekla Pétursdóttir sálfræðingur, svo og vitnin Guðrún Hrefna Sverrisdóttir, félagsráðgjafi hjá barnaverndarnefnd, Hallgerður Hauksdóttir, starfsmaður barnaverndarnefndar Reykjavíkur, [...], vinkona stefndu, [...] dagmóðir, [...] skipstjóri, Halla Kjartansdóttir meðferðarfulltrúi, [...] systir stefndu, Ásta Jónsdóttir, starfsmaður Félagsþjónustunnar í Reykjavík og [...] móðir stefnanda.

Niðurstaða

Eins og fyrr segir verða litlar ályktanir dregnar varðandi forsjárhæfni og tengsl aðila við barnið, B, af matsgerð dómkvaddra matsmanna.

Fram kom hjá matsmanninum, Gunnari Gunnarssyni sálfræðingi, við skýrslugjöf hér fyrir dómi að hann hafi ekki merkt mun á tilfinningalegum tengslum barnsins við aðila. Matsmaðurinn kvaðst hafa séð að kærleikar væru á milli barnsins og bróður þess, A. Matsmaðurinn treysti sér ekki til að svara því hvort kæmi barninu betur að alast upp hjá föður eða móður.

Fram kom hjá matsmanninum, Hrafndísi Teklu Pétursdóttur sálfræðingi, að henni fyndist mjög varhugavert verði barnið tekið af stefndu. Matsmaðurinn taldi stefnanda hafa allar forsendur til þess að vera góður uppalandi en hann sé óskrifað blað að þessu leyti. Þess vegna sé erfitt að dæma um það hvernig hann myndi teljast sem uppalandi. Matsmaðurinn taldi að samskipti aðila yrði að bæta vegna hagsmuna barnsins.

Fram kom hjá Guðrúnu Hrefnu Sverrisdóttur, félagsráðgjafa hjá barnaverndarnefnd, að stuðningsprógram sem sett var upp fyrir stefndu hefði gengið ágætlega. Guðrún sagðist eiga erfitt með að svara því hvort stefndu væri vel treystandi fyrir uppeldi barna.

Fram kom hjá Ástu Jónsdóttur, starfsmanni Félagsþjónustunnar og stuðningsfulltrúa stefndu, sem kemur á heimili stefndu þrisvar í viku frá því í febrúar 2000 að hún telur stefndu vel hæfan uppalanda sem sé vel treystandi fyrir börnum.

Meðal skjala málsins eru ýmsar upplýsingar frá Félagsþjónustu Reykjavíkurborgar en ekkert er þar um vanrækslu stefndu á ummönnun barnsins, B. Ekki kom neitt fram um slíkt við skýrslugjöf starfsmanna barnaverndarnefndar og Félagsþjónustu og  dagmóður hér fyrir dómi.

Í vottorði  Þórðar G. Ólafssonar, heilsugæslulæknis, dags. 5. sept. 2000, segir m.a. að stefnda sé með viðkvæman persónuleika og þoli illa óöryggi og álag. Undir slíkum kringumstæðum hafi oftast borið á kvíða, spennu, svefntruflunum og þunglyndi. Hún hafi notað þunglyndislyf í seinni tíð sem hafi hjálpað henni töluvert. Auk þess hafi hún þurft að taka nokkuð af gigtarlyfjum sem séu verkjastillandi og bólgueyðandi. Í vottorði þessu segir læknirinn jafnframt að hann hafi ekki orðið var við að barnið, B, sýni merki um ófullnægjandi umönnun, hvorki við skoðun í ungbarnaeftirliti né aðrar skoðanir. Í vottorði sama, dags. 1. mars 2001, segir m.a. að ljóst sé að mati læknisins að stefnda þurfi mikinn og markvissan félagslegan stuðning á næstu árum ef hún eigi að geta tekist á við uppeldi þriggja barna, en stefnda á von á barni nú í maí. Metur læknirinn það út frá hennar félagslegu stöðu í dag og hennar andlegu og líkamlegu vandamálum. Stefnda þurfi einnig að hafa greiðan aðgang að læknisþjónustu. Í þessu sama vottorði segir jafnframt að læknirinn hafi ekki orðið var við að stefnda hafi misnotað lyf eða notað vímuefni eftir að hún fór í meðferð 1987.

Að beiðni stefndu var gerð lyfjaleit í þvagi hjá henni í des. 1999 þar sem leitað var að róandi lyfjum, sterkum verkjalyfjum og fíkniefnum. Leitin sýndi engin merki um slík efni. Í nóv. 2000 voru að beiðni K gerðar blóðrannsóknir fyrir eyðni og lifrarbólgu C og reyndust þær neikvæðar.

Sjálf segirst stefnda vera óvirkur fíkniefnaneytandi og vegna þess vera í stuðningsprógrammi hjá Al-Anon. Hún kveðst hafa hætt neyslu 1988 og kveðst ekki hafa átt erfitt með að ráða við fíkniefnafíkn sína síðan. Hér fyrir dómi kvaðst stefnda stundum hafa drukkið með stefnanda í upphafi sambúðar þeirra. Hún kvaðst stundum drekka bjór en eftir að B fæddist hafi hún fundið á sér fjórum sinnum. Í skjölum málsins kemur fram að í apríl 2000 var tilkynnt til lögreglu um óreglu á heimili stefndu. Þegar lögregla kom á vettvang var stefnda talsvert drukkin.

Stefnda hefur haldið því fram að stefnandi væri ofdrykkjumaður. Þessu er mótmælt af stefnanda. Hann kveðst stundum drekka áfengi, allt að 12-14 bjórum í einu, en aldrei hafa misst úr vinnu vegna þess. Þessi fullyrðing hefur stuðning af yfirlýsingu og framburði [...] skipstjóra, fyrrum yfirmanns stefnda.

Fullyrðingar stefndu um drykkjuskap stefnanda hafa stuðning af framburði  [...] systur stefndu, og  [...] vinkonu stefndu.

Í skjölum málsins kemur fram að á árinu 1989 gekkst stefnandi undir dómsátt vegna ölvunaraksturs. 1992 var hann dæmdur fyrir ölvunarakstur í 30.000 kr. sekt og sviptur ökurétti í 12 mánuði frá þeim degi að telja. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur [...] 1996 var stefndi sviptur ökurétti í 3 ár og til greiðslu 75.000 kr. sektar vegna ölvunaraksturs. Hinn [...] 1996 var stefnandi dæmdur til greiðslu 80.000 kr. sektar vegna þess að hafa ekið bifreið án þess að hafa ökuréttindi. Jafnframt kemur fram í skjölum málsins að stefnandi var í ágúst 1998 handtekinn saklaus vegna gruns um afbrot. Í dómi í máli, sem stefnandi höfðaði til heimtu skaðabóta vegna ólögmætrar handtöku, er haft eftir stefnanda að hann hafi verið á fylliríi umrædda helgi. Honum hafi verið ekið að Hlemmi um kl. 3 eða 4 á laugardegi. Eftir að hafa verið við drykkju á Keisaranum í um tvo til þrjá tíma hafi hann farið heim til stefndu og verið hjá henni um nóttina. Um tvöleytið á sunnudeginum hafi hann farið í verslun með stefndu sem síðan ók honum niður að Hlemmi. Stefnandi kvaðst hafa farið á Keisarann og verið þar við drykkju í um tvo eða þrjá tíma. Skömmu síðar hafi lögreglan handtekið hann. Í dóminum kemur fram að þegar stefnandi var handtekin sýndi öndunarpróf 2.55 o/oo, kl. 19:15. Ekki var hægt að halda uppi vitrænum samræðum við stefnanda á þeim tíma vegna ölvunar hans.

Það sem hér hefur verið rakið þykir sýna að þá er stefndi drekkur, drekki hann ótæpilega svo að leitt gæti til alvarlegra vandræða, enda þótt ekki verði fullyrt um hvort stefnandi eigi við vandamál að stríða vegna drykkjuhneigðar.

Fram kom við skýrslugjöf aðila hér fyrir dómi að stefnda telur stefnanda góðan föður og talar almennt betur um stefnanda en hann um hana nema stefnda telur stefnanda ofdrykkjumann.

Sú fullyrðing stefnanda að barnið sé í hættu hjá stefndu þykir ósannfærandi í ljósi þess að hann treystir henni til þess að eiga rúma og eftirlitslausa umgengni við barnið, auk þess sem vitnisburður fagfólks sem fylgst hefur með heimilinu bendir ekki til þess að barnið sé í hættu hjá stefndu.

Stefnda hefur annast barnið fá fæðingu þess. Í skjölum málsins kemur ekkert fram um að barninu sé ekki sinnt sem skyldi. Hegðun og þroski barnsins virðist vera í góðu jafnvægi og í samræmi við aldur þess.

Eins og málið liggur fyrir hefur ekki verið sýnt fram á þörf fyrir að breyta högum barnsins. Verði barnið áfram hjá stefndu sýnist tilvera þess verða í ákveðnum skorðum og einkennast af  meiri stöðugleika en hjá föður. Það verður áfram á sama heimili og það hefur alltaf verið og samvistum við bróður sinn, sem það er auðsýnilega mjög tengt. Fari barnið til stefnanda mun það fara í gæslu til annarrar dagmóður og flytja heim til stefnanda og móður hans þar til stefnandi fær annað húsnæði en hann er á biðlista hjá Félagsþjónustu Reykjavíkurborgar varðandi félagslegt húsnæði.

Með vísan til þess sem hér hefur verið rakið er kröfu stefnanda hafnað.

Við niðurstöðu málsins er við það miðað að stefnda njóti áfram aðstoðar Félagsþjónustu Reykjavíkurborgar. Jafnframt er við það miðað að stefnda virði umgengnisrétt stefnanda við barnið, sbr. 2. mgr. 29. gr. og 1. mgr. 37. gr. barnalaga nr. 20/1992. En samkvæmt þessum ákvæðum barnalaga er það grundvallarregla að barn eigi rétt á umgengni við það foreldra sinna, sem ekki fer með forsjá þess og gagnkvæmt.

Á það ber að leggja áherslu að aðilar láti togstreitu í samskiptum sínum ekki bitna á barninu og það fái að njóta eðlilegrar umgengi við föður sinn. Í þessu sambandi telur dómurinn rétt að gerður verði ítarlegur samningur um umgengni stefnanda við barnið þar sem m.a. komi fram um rétt stefndu til þess að hafa hóflegt símasamband við barnið þá er það er í umgengni hjá stefnanda.

Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður.

Málskostnaður stefndu, þar með talinn útlagður kostnaður, 20.400 kr., og þóknun lögmanns stefndu, Þorbjargar I. Jónsdóttur hdl., 700.000 kr., greiðist úr ríkissjóði. Við ákvörðun lögmannsþóknunar hefur verið litið til virðisaukaskatts.

Málið dæma Auður Þorbergsdóttir héraðsdómari og meðdómendurnir Guðfinna Eydal sálfræðingur og Gunnar Hrafn Birgisson sálfræðingur.

D ó m s o r ð:

Hafnað er kröfu stefnanda, M, um að honum verði veitt forsjá dóttur aðila, B.

Málskostnaður fellur niður.

Málskosnaður stefndu, K, 720.400 kr. greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun Þorbjargar I. Jónsdóttur hdl., 700.000 kr.