Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Helgi I. Jónsson og Viðar Már Matthíasson.

Varnaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kærum 19. og 21. september 2017, sem bárust réttinum ásamt kærumálsgögnum síðarnefndan dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. september 2017, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að Símon Sigvaldason héraðsdómari víki sæti í máli sóknaraðila gegn varnaraðilum. Kæruheimild er í a. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilar krefjast þess að fyrrgreind krafa þeirra verði tekin til greina.

Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.

Það er meginregla sakamálaréttarfars að héraðsdómari getur leyst efnislega úr máli þótt dómur, sem hann hefur kveðið upp í því, hafi verið ómerktur af æðra dómi, enda er hann ekki bundinn af fyrri úrlausn sinni í málinu. Samkvæmt því verður ekki talið að ákvæði g. liðar 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008 standi almennt í vegi fyrir að héraðsdómari leysi að nýju úr máli þegar þannig háttar til. Undantekning er gerð frá fyrrgreindri meginreglu í niðurlagsákvæði 3. mgr. 208. gr. laganna, en þar er svo fyrir mælt að hafi héraðsdómur verið ómerktur fyrir þá sök að niðurstaða dómara um sönnunargildi munnlegs framburðar kunni að vera röng svo að einhverju skipti um úrslit máls megi þeir dómarar, sem skipa dóm í málinu við nýja meðferð þess í héraði, ekki vera hinir sömu og áður fór með það. Hafi héraðsdómur verið ómerktur af öðrum ástæðum er á hinn bóginn ekkert því til fyrirstöðu að sömu dómarar leggi dóm á málið að nýju, sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar 4. júlí 2012 í máli nr. 466/2012, 2. nóvember 2012 í máli nr. 664/2012 og 12. apríl 2017 í máli nr. 232/2017. Samkvæmt þessu og þar sem varnaraðilar hafi ekki bent á önnur atvik eða aðstæður, sem geta verið til þess fallnar að draga óhlutdrægni héraðsdómarans með réttu í efa, sbr. g. lið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008, verður hinn kærði úrskurður staðfestur.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. september 2017

Með ákæru embættis sérstaks saksóknara 10. febrúar 2014 voru ákærðu gefin að sök umboðssvik og hlutdeild í umboðssvikum í tengslum við lánveitingar [...]. til félaganna [...] og [...], í nóvember 2007 og janúar 2008.

Í þinghaldi 19. júní sl. hafði ákærði X uppi þá kröfu að Símon Sigvaldason héraðsdómari viki sæti í málinu vegna vanhæfis. Ákærðu, Y og Z, tóku undir og gerðu kröfu meðákærða að sinni. Sækjandi krafðist þess að kröfum ákærðu um að héraðsdómari víki sæti yrði hafnað. Málið var flutt um kröfu ákærðu og sækjanda 11. september sl. og tekið til úrskurðar í framhaldi.

Ákærðu byggja kröfu sína um að Símon Sigvaldason héraðsdómari víki sæti á g. lið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrár og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Í fyrsta lagi hafi Símon Sigvaldason, sem dómsformaður við meðferð málsins í héraði, látið hjá líða að vekja athygli verjenda á tengslum og aðstæðum sem augljóslega hafi gefið tilefni til að draga með réttu óhlutdrægni meðdómandans Sigríðar Hjaltested héraðsdómara í efa, sbr. g. lið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008, enda þótt héraðsdómarinn hafi sérstaklega upplýst dómsformann um þessi tengsl og aðstæður. Með því hafi Símon Sigvaldason haldið þessum tengslum og aðstæðum leyndum fyrir ákærðu og þannig stuðlað að því að vanhæfur dómari tæki þátt í meðferð málsins og hafi kveðið upp áfellisdóm yfir þeim.

Í öðru lagi hafi mat héraðsdóms á sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi verið haldið slíkum annmörkum að dómarar við nýja meðferð málsins í héraði geti ekki verið hinir sömu og áður hafi farið með það. Samkvæmt 1. mgr. 111. gr. laga nr. 88/2008 skuli dómur reistur á sönnunargögnum sem færð séu fram við meðferð máls fyrir dómi. Dómari meti hvaða sönnunargildi skýrslur ákærðu og vitnisburður hafi og í dómi skuli m.a. greina röksemdir dómara fyrir því hvað teljist sannað í málinu og með hverjum hætti, sbr. 109. gr., 115. gr., 126. gr. og f. lið 2. mgr. 183. gr. laga nr. 88/2008. Við meðferð málsins í héraði hafi komið fyrir dóminn, auk ákærðu, 49 vitni sem gefið hafi þar skýrslu. Í forsendum héraðsdóms fyrir sakfellingu yfir ákærðu hafi, þrátt fyrir þessi lagaákvæði, ekki verið einu orði vikið að því sem fram hafi komið við munnlega sönnunarfærslu. Sé það vísbending um að héraðsdómur hafi talið munnlega sönnunarfærslu þýðingarlausa með öllu við úrlausn málsins og henni því verið vikið til hliðar. Það mat fái ekki staðist. Sé enda ljóst að framburður margra vitna, sem og framburðir ákærðu, hafi lotið að atriðum sem máli hafi getað skipt um skýringu á þeirri háttsemi sem ákærðu hafi verið gefin að sök. Megi þar sem dæmi nefna framburð um að [...] viðskiptin hafi ekki aukið við fjárhagslega áhættu [...] heldur þvert á móti dregið úr henni og styrkt efnahag bankans; að öllum nefndarmönnum áhættunefndar svo og fulltrúum lögfræðisviðs og áhættustýringar hafi einfaldlega yfirsést að lánveitingin hafi farið út fyrir heimildir nefndarinnar; og að ákvörðun um lánið hafi verið tekin á viðskiptalegum forsendum. Á framangreind sjónarmið um annmarka á sönnunarmati héraðsdóms hafi ekki reynt við meðferð málsins fyrir Hæstarétti sökum þess að málflutningur hafi verið einskorðaður við álitaefni um hæfi meðdómara. Hefðu þessi atriði komið til álita fyrir Hæstarétti og málið ómerkt af þeim sökum hefðu dómarar við nýja meðferð málsins í héraði ekki mátt vera hinir sömu og áður, sbr. 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008.

Í þriðja lagi hafi Símon Sigvaldason opinberlega viðrað skoðanir um annmarka á því fyrirkomulagi og venju sem ríkt hafi í íslenskri dómaframkvæmd að sömu dómarar skipi almennt dóm við endurnýjaða meðferð í héraði í kjölfar ómerkingar og heimvísunar. Dómarinn hafi jafnframt varpað fram spurningu um hvort ástæða væri til að breyta lögum vegna þessa og mæla nákvæmar fyrir en nú er gert um tilvik og fjölga tilvikum þar sem nýir dómarar verði að koma að málum séu dómar ómerktir. Sjónarmið dómarans kunni að fela í sér vísbendingu um að hann treysti sér illa til að líta hlutlaust á málavexti eftir að hafa með dómi tekið afstöðu til sama sakarefnis við upphaflega meðferð málsins.

Í fjórða lagi hafi ákærði X mátt þola dóm í þrem málum og ákærði Y tveim sem þeir hafi sætt ákæru í vegna starfa sinna hjá [...] á árunum 2007 til 2008. Í öllum tilvikum hafi Símon Sigvaldason setið í dómi og í öllum tilvikum hafi hann staðið að áfellisdómi yfir ákærðu. Erfitt sé að útiloka að þessi endurtekna aðkoma héraðsdómarans að málsóknum sérstaks saksóknara á hendur ákærðu torveldi honum að líta hlutlaust á málavexti. Frá sjónarhóli ákærðu veki endurtekin aðkoma dómarans að málum ákærðu jafnframt tortryggni í ljósi 1. mgr. 18. gr. laga nr. 15/1998 um dómstóla en samkvæmt ákvæðinu skuli við úthlutun mála til dómara leitast við að tilviljun ráði hvaða dómari fái mál til meðferðar.

Tekið skuli fram að ákærðu sé kunnugt um þá meginreglu laga nr. 88/2008 að ákvæði g-liðar 1. mgr. 6. gr. laganna standi almennt ekki í vegi fyrir að héraðsdómari leysi úr máli að nýju þótt dómur sem hann hafi kveðið upp hafi verið ómerktur, enda sé hann ekki bundinn af fyrri úrlausn sinni. Frá meginreglunni verði ekki gagnályktað á þann veg að héraðsdómari sé ávallt hæfur til að leysa úr máli að nýju í kjölfar ómerkingar og heimvísunar nema undantekning 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 eigi við. Líkt og endranær beri hér vitaskuld að líta til atvika og aðstæðna allra.

Af hálfu sækjanda er vísað til þess að dómaframkvæmd Hæstaréttar leiði í ljós að g. liður 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008 standi ekki í vegi fyrir að sá héraðsdómari, sem áður hafi dæmt mál sem sé ómerkt, dæmi í máli á nýjan leik. Eina undantekningin frá því komi fram í 3. mgr. 108. gr. laganna. Sé dómari ekki bundinn af fyrri niðurstöðu sinni við úrlausn málsins þar sem sönnunarfærsla fari fram að nýju. Þessu hafi margsinnis verið slegið föstu í dómum Hæstaréttar. Þá leiði önnur atriði sem ákærðu bendi á kröfum sínum til stuðnings ekki til þeirrar niðurstöðu að dómara beri að víkja sæti í því.

                Niðurstaða:  

                Samkvæmt g. lið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008 er dómari, þar á meðal meðdómsmaður, vanhæfur til að fara með mál ef fyrir hendi eru önnur atvik eða aðstæður sem eru fallnar til þess að draga óhlutdrægni hans með réttu í efa. 

                Fjölmörg dómafordæmi Hæstaréttar liggja fyrir um að dómari sé ekki bundinn af fyrri úrlausn sinni sé héraðsdómur ómerktur, enda fari sönnunarfærsla fram að nýju. Verði ekki litið á að fyrri efnisúrlausn dómara geri hann vanhæfan í máli. Samkvæmt því verði ekki talið að ákvæði g. liðar 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008 standi almennt í vegi fyrir því að héraðsdómari leysi að nýju úr máli þegar þannig háttar til.

Máli sínu til stuðnings hafa ákærðu einnig vísað til þess að dómsformaður hafi ekki bent verjendum á hugsanlegt vanhæfi meðdómanda. Sú aðstaða hafi leitt til þess að vanhæfur dómari hafi tekið þátt í meðferð málsins og kveðið upp dóm í því. Eins hafi dómsformaður lagt slíkt mat á sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi að verulegum annmörkum sé háð. Þá hafi dómsformaður á opinberum vettvangi viðrað skoðanir sem bendi til þess að hann treysti sér illa til að líta hlutlaust á málavexti. Að síðustu er á það bent að Símon Sigvaldason hafi setið í öllum málum ákærðu vegna starfa þeirra fyrir [...], árin 2007 til 2008. Endurtekin seta Símonar Sigvaldasonar í dómi veki tortryggni um að hlutlægni við úthlutun mála sé gætt.

Að því er framangreindar varnir ákærðu varðar er til þess að líta að úr vörn ákærðu um rangt mat á munnlegum framburðum, sem getur leitt til ómerkingar héraðsdóms og heimvísunar, verður ekki skorið fyrr en á æðra dómstigi. Engin önnur vörn þeirra eða þær samanlagt getur leitt til þess að dómara sé skylt að víkja sæti í máli, en hafa ber í huga að dómari getur ekki að eigin geðþótta vikið sér undan því að dæma mál, sem honum hefur verið úthlutað, með því að víkja sæti í því. Ákærði hefur ekki bent á önnur atvik eða aðstæður sem geti verið til þess fallnar að draga óhlutdrægni dómara með réttu í efa, sbr. g. lið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008. Verður kröfu um að héraðsdómari víki sæti hafnað.

Úrskurð þennan kveður upp Símon Sigvaldason héraðsdómari.

Ú r s k u r ð a r o r ð:

Hafnað er kröfu ákærðu, X, Y og Z, um að Símon Sigvaldason héraðsdómari víki sæti í málinu.