Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Eiríkur Tómasson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. desember 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5. desember 2016, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að felldur yrði úr gildi úrskurður varnaraðila 11. október sama ár þess efnis að synir hans yrðu vistaðir utan heimilis í tvo mánuði og tekin til greina krafa varnaraðila um að þeir yrðu vistaðir utan heimilis sóknaraðila til 11. apríl 2017. Kæruheimild er í 1. mgr. 64. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að vistun drengjanna utan heimilis verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.

Í fyrrgreindum úrskurði varnaraðila var vistun sona sóknaraðila markaður tími til 11. desember 2016, en varnaraðili hefur á grundvelli 1. mgr. 28. gr. laganna, sbr. 2. mgr. 62. gr. þeirra, krafist þess að þeir verði vistaðir utan heimilis allt til 11. apríl 2017 að telja. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður staðfest niðurstaða hans um þá kröfu.

Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað og gjafsóknarkostnað í héraði verða staðfest.

Kærumálskostnaður fellur niður en um gjafsóknarkostnað sóknaraðila fyrir Hæstarétti fer eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Varnaraðila, Barnaverndarnefnd Reykjavíkur, er heimilt að vista syni sóknaraðila, A, þá D, B og C, utan heimilis hans til 11. apríl 2017 að telja.

Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað og gjafsóknarkostnað eru staðfest.

Kærumálskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 400.000 krónur.

Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5. desember 2016.

Mál þetta sem tekið var til úrskurðar 28. nóvember 2016 barst dómnum 31. október s.l.

Af hálfu sóknaraðila, A, er þess krafist að úrskurður varnaraðila, Barnaverndarnefndar Reykjavíkur, Borgartúni 12-14, Reykjavík, uppkveðinn 11. október 2016, um að drengirnir B, kt. [...], C, kt. [...], og D, kt. [...], skuli vistaðir á heimili á vegum varnaraðila, í allt að tvo mánuði, verði felldur úr gildi. Þá krefst sóknaraðili þess jafnframt að kröfu varnaraðila um áframhaldandi vistun drengjanna, utan heimilis sóknaraðila, til 11. apríl 2016, verði hrundið en til vara að henni verði markaður skemmri tími. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar úr hendi varnaraðila að skaðlausu ásamt virðisaukaskatti eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

Varnaraðili, Barnaverndarnefnd Reykjavíkur, gerir þá kröfu að Héraðsdómur Reykjavíkur staðfesti úrskurð varnaraðila, frá 11. október 2016, um að heimilt sé að vista bræðurna, B, kt. [...], D, kt. [...] og C, kt. [...], sem lúti forsjá föður síns, A, kt. [...], sóknaraðila máls þessa, utan heimilis sóknaraðila, í tvo mánuði, frá 11. október sl., að telja, sbr. b- lið 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Þá gerir varnaraðili þá kröfu að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði, að B, kt. [...], D, kt. [...] og C, kt. [...], verði vistaðir utan heimilis sóknaraðila til 11. apríl 2017, að telja, sbr. 1. mgr. 28. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Af hálfu varnaraðila er ekki gerð krafa um málskostnað.

Atvik máls

Sóknaraðili máls þessa, A, mun hafa flutt hingað til lands frá [...], ásamt sonum sínum, D, f. [...], B, f. [...] og C, f. [...], um miðjan október árið 2015. Móðir drengjanna og eiginkona sóknaraðila mun hafa látist í [...] sama ár, eftir skammvinn veikindi. Sóknaraðili er fæddur í [...], móðir hans er íslensk en faðir hans er [...] og mun hann að mestu hafa alist upp í [...]. Eftir komuna hingað til lands bjó sóknaraðili ásamt sonum sínum í íbúð, í eigu móður hans, í [...] eða allt þar til drengirnir voru vistaðir á Vistheimili barna samkvæmt úrskurði Barnaverndarnefndar Reykjavíkur (hér eftir Barnaverndarnefnd), 11. október s.l. Sóknaraðili hefur nú misst umráð íbúðarinnar og býr að eigin sögn ýmist á hótelum eða gistiheimilum.

Elsti sonur sóknaraðila, D (hér eftir D), mun hafa fengið pláss í Leikskólanum [...] í apríl 2016 en síðar í [...]. Yngri synirnir munu hafa fengið pláss í Leikskólanum [...] í maí.

27. maí 2016 barst Barnavernd Reykjavíkur (hér eftir Barnavernd) tilkynning frá Leikskólanum [...] vegna, B (hér eftir B). Í tilkynningunni sagði að drengurinn hefði rúmum tveimur vikum fyrir ritun bréfsins verið með djúpt sár á vinstra fæti, hægra megin á rist, en búið hefði verið að búa um sárið. 26. maí hefði hann komið inn eftir útveru og verið blautur í fæturna og sáraumbúðirnar lausar. Hafi starfsmaður þá séð að sárið hafi verið mjög djúpt. Starfsmaður hafi spjallað við drenginn um sárið og drengurinn þá sagt honum að faðir hans hefði skorið sig með hnífi og ennfremur að faðir hans væri að „ship him“ en drengurinn talaði mjög litla íslensku en hins vegar góða [...]. Í samtali við starfsmenn Barnaverndar, 9. júní, mun B hafa sagt þeim að sóknaraðili hefði skorið sig í fótinn með hnífi og hann væri jafnframt mikið að skamma sig og meiða og þegar hann yrði reiður tæki hann oft upp hníf og  hótaði að meiða sig með honum. Þá slægi faðir hans hann í bossann þegar hann væri óþekkur og það gerðist um það bil einu sinni í viku. Þá hræddi faðir hans hann með skrímslum. Elsti drengurinn, D,  hafði svipaða sögu að segja í viðtali við starfsmenn Barnaverndar, 15. júní. Sagði hann að faðir sinn rassskellti sig með belti og eins rassskellti hann bróður sinn, B. Þá notaði faðirinn skrímslahótanir til að hræða sig, ef hann vildi ekki fara að sofa á kvöldin.

Sóknaraðili kom til viðtals við starfsmenn Barnaverndar, 13. júní, og viðurkenndi þá að hafa rassskellt D og B 1-2 sinnum eftir að hann hefði komið með þá til Íslands. Jafnframt upplýsti sóknaraðili að hann ógnaði drengjunum með hnífi til að aga þá, þegar þeir létu illa í kringum hann í eldhúsinu og hann væri að elda. Þá viðurkenndi hann að hann notaði skrímsli og djöfla til að hræða drengina til hlýðni og virkaði það vel.

Málefni sona sóknaraðila voru til umfjöllunar á meðferðarfundi starfsmanna Barnaverndar, 20. júní. Fyrir fundinn hafði nefndinni borist tilkynning þar sem lýst var áhyggjum af því að drengirnir væru beittir ofbeldi af hálfu sóknaraðila. Á fundinum var bókað að það væri mat starfsmanna Barnaverndar að vegna upplýsinga í máli drengjanna þyrfti að vísa málinu til lögreglu og mikilvægt væri að þeir færu í læknisskoðun á LSH vegna meints ofbeldis af hálfu sóknaraðila. Lagt var til að meðferðarúrræðið E færi inn á heimili sóknaraðila til að styðja fjölskylduna og samhliða þeim stuðningi yrði óboðað eftirlit með fjölskyldunni. Þann 27. júní var samin meðferðaráætlun í samræmi við framangreint. Þá var ákveðið að fara fram á lögreglurannsókn og læknisskoðun vegna hins meinta ofbeldis. Ákveðið var að samþykkti sóknaraðili ekki tillögur starfsmanna Barnaverndar yrði málið lagt fyrir  varnaraðila og farið fram á að nefndin úrskurðaði um vistun drengjanna utan heimilis í tvo mánuði. Þá skyldi föður kynntur réttur sinn til lögmannsaðstoðar. Sóknaraðili mun hafa komið til viðtals hjá Barnavernd ásamt lögmanni sínum og túlk 29. júní og samþykkt framangreinda meðferðaráætlun með þeim skilyrðum að E kæmi inn á heimilið eftir samkomulagi með tilliti til sumarfría sóknaraðila og drengjanna.

Með bréfi, 30. júní, fór Barnavernd þess á leit við lögregluna á höfuðborgar-svæðinu að meint ofbeldi sóknaraðila á hendur D og B yrði rannsakað með vísan til upplýsinga sem þeir hefði veitt starfsmönnum Barnaverndar.

Mál drengjanna var tekið fyrir á meðferðarfundi starfsmanna Barnaverndar, 4. ágúst. Á fundinum kom m.a. fram að 7. júlí hefði starfsmaður E haft samband og greint frá því að sóknaraðili væri ekki til samvinnu við starfsmanninn og því væri lítill sem engin samstarfsgrundvöllur. Starfsmaðurinn væri búinn að fara í þrjár heimsóknir og í þeim hefði faðir verið áhugalítill, ógnandi í samskiptum við starfsmanninn og ekki sýnt nein vilja til samvinnu. Var annar starfsmaður fenginn til verkefnisins 13. júlí og sinnti hann því til 28. júlí. Fór hann á tímabilinu alls fimm sinnum í heimsóknir á heimili sóknaraðila. Var niðurstaða hans m.a. að sóknaraðili hefði lítið frumkvæði að samskiptum við syni sína og væri sinnuleysi hans gagnvart þeim áberandi. Þá væri ljóst að hann réði ekki við að aga þá. Var það mat starfsmannsins að sóknaraðili þyrfti aðstoð og ráðgjöf varðandi uppeldi sona sinna og brýnt væri að leysa húsnæðisvanda fjölskyldunnar. Á fundinum var lagt til að gerð yrði ný meðferðaráætlun í samvinnu við sóknaraðila þar sem reynt yrði til þrautar að fá hann til að taka við stuðningi inn á heimilið. Þá yrði einnig kveðið á um óboðað eftirlit, stuðningsfjölskyldu fyrir alla drengina, unnið yrði að greiningu á yngsta drengnum vegna gruns um þroskaröskun og samvinna yrði við skóla og þjónustumiðstöð.

Sóknaraðili kom til fundar hjá Barnavernd, 2. september, ásamt þáverandi lögmanni sínum og túlk. Voru honum á fundinum kynntar skýrslur E og tillaga að nýrri meðferðaráætlun. Sóknaraðili mótmælti skýrslum E og sakaði annan starfsmann E um að hafa sýnt sér vanvirðingu. Hafnaði sóknaraðili fyrirliggjandi meðferðaáætlun og frekari samvinnu við Barnavernd.

24. ágúst voru skýrslur teknar af D og B fyrir dómi og fór skýrslutakan fram í Barnahúsi. Í skýrslu D kom fram að sóknaraðili hefði einu sinni, eftir að hann hafi komið til Íslands, rassskellt hann með belti og eins hefði hann slegið hann, ef hann „talaði ljótt“. Hins vegar hefði hann oft rassskellt hann meðan þeir feðgar hefðu búið í [...].

Hinn 2. september samdi Barnavernd nýja meðferðaráætlun vegna sóknaraðila og sona hans. Samkvæmt henni var gert ráð fyrir að komið yrði á úrræðinu E, veitt yrðu viðtöl eftir þörfum, komið yrði á óboðuðu eftirliti, sótt yrði um stuðningsfjölskyldu fyrir drengina og hlutast yrði til um greiningu á yngsta drengnum. Á fundi 8. september var þessi áætlun ítrekuð en jafnframt ákveðið að næðist ekki samvinna við sóknaraðila um áætlunina yrði lagt til við varnaraðila að drengirnir yrðu  vistaðir á Vistheimili barna skv. 27. gr. barnaverndarlaga í allt að tvo mánuði meðan áfram yrði leitað leiða til að vinna með föður að bættum aðstæðum drengjanna. Þá yrði föður kynntur réttur til lögmannsaðstoðar og börnunum skipaður talsmaður.

Hinn 15. september barst Barnavernd tilkynning frá [...] vegna D þar sem lýst var yfir miklum áhyggjum af líðan hans og aðstæðum. Í framhaldi af fyrirspurn Barnaverndar gaf skólinn, í bréfi 16. september, frekari upplýsingar um aðstæður og ástand drengsins. Í bréfinu er ítrekað að drengnum virðist ekki líða vel andlega. Þá segir í bréfinu að hann hafi komið sokkalaus í skólann upp á síðkastið og gefið þá skýringu að sokkar, sem hann hafi fengið frá skólanum, væru skítugir heima. Þá er því lýst að fötin, sem drengurinn klæðist, séu fátækleg, ýmist of lítil eða of stór. Samt sem áður sé hann sæmilega klæddur nema hvað sokkaleysið varði. Þá er því lýst í bréfinu að samskipti drengsins við önnur börn geti verið ógnandi og ennfremur að hann óttist flengingu af hálfu föður síns, hafi hann verið óþægur.

Í greinargerð Barnaverndar frá 21. september, sem lögð var fyrir varnaraðila 27. september, kemur fram það álit Barnaverndar að tryggja þurfi öryggi og aðstæður sona sóknaraðila og að það náist ekki með öðrum hætti en að vista þá utan heimilis. Þá er lagt til að sóknaraðili og synir hans undirgangist greiningar- og leiðbeiningarvistun á Vistheimil barna, með samþykki föður, skv. 25. gr. barnaverndarlaga. Jafnframt verði líðan og staða drengjanna metin af sálfræðingi Barnaverndar. Þá er lagt til að gerð verði meðferðaráætlun með föður, skv. 23. gr. barnaverndarlaga, um samvinnu við hann þar sem meðal annars verði kveðið á um að sóknaraðili undirgangist forsjárhæfnimat, tengsl hans við drengina veri metin og hann njóti meðferðar hjá Heimilisfriði. Þá segir í tillögu Barnaverndar að samþykki faðir ekki greiningar- og leiðbeiningarvistunina sé lagt til að varnaraðili kveði upp úrskurð í málinu um vistun drengjanna utan heimilis í allt að tvo mánuði skv. 27. gr. barnaverndarlaga. Á meðan á vistuninni standi verði líðan og staða drengjanna metin af sálfræðingi.

Hinn 22. september ritaði Barnavernd sóknaraðila bréf á [...] og íslensku vegna fyrirhugaðs fundar varnaraðila, 27. september, þar sem málefni drengjanna yrðu tekin fyrir. Gert væri ráð fyrir að sóknaraðili sækti fundinn. Í bréfinu eru raktar þær tillögur sem gert sé ráð fyrir að lagðar verði fram á fundinum og eru þær sama efnis og fram kom í áður tilvitnaðri greinargerð Barnaverndar frá 21. september.

Mál drengjanna var tekið fyrir á fundi varnaraðila, 27. september. Lögmaður sóknaraðila mætti á fundinn og greindi frá því að sóknaraðili væri samþykkur tillögum starfsmanna Barnaverndar og var starfsmönnum því falið að afla skriflegs samþykkis hans fyrir vistun drengjanna og gera meðferðaráætlun í samvinnu við sóknaraðila, þar sem mælt væri fyrir um framangreindan stuðning og eftirlit. Sóknaraðili skrifaði hins vegar ekki undir meðferðaráætlunina né samþykki vistun drengjanna á Vistheimili barna. Þáverandi lögmaður sóknaraðila sagði sig í framhaldinu frá málinu.

Samkvæmt ákvörðun Barnaverndar var D og B skipaður talsmaður í samræmi við ákvæði 46. gr. barnaverndarlaga. Í skýrslu talsmannsins frá 21. september kemur fram að hann hafi ekki náð að ræða við drengina, þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir og skilaboð til sóknaraðila.

Í greinargerð Barnaverndar til varnaraðila frá 4. október kemur fram það álit starfsmanna Barnaverndar að miðað við stöðu málsins og að teknu tilliti til hagsmuna drengjanna sé nauðsynlegt að þeir verði vistaðir utan heimilis sóknaraðila í allt að sex mánuði. Þá er lagt til að leitað verði eftir samvinnu við sóknaraðila um gerð meðferðaráætlunar þar sem m.a. verði gert ráð fyrir að hann undirgangist forsjárhæfnimat.

Þann 4. október sendi Barnavernd lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu viðbótargögn vegna meints ofbeldis sóknaraðila gagnvart D.

Með bréfi, 4. október, var sóknaraðila tilkynt að málefni sona hans yrðu til meðferðar á fundi varnaraðila 11. október. Í bréfinu er rakið hvaða tillögur lagðar verði fyrir fundinn og jafnframt að fallist hann ekki á tillögurnar muni varnaraðili úrskurða að drengirnir verði vistaðir utan heimilis í allt að 6. mánuði.

Barnavernd mun í byrjun október hafa farið fram á upplýsingar um B og yngsta drenginn, C, frá Leikskólanum [...]. Umbeðnar upplýsingar bárust Barnavernd 7. október. Þar kemur fram að C mæti mjög oft skítugur í leikskólann, hann væri illa lyktandi, í alltof stórum fötum og af honum væri sterk reykingalykt. Jafnframt kemur fram í svarinu að drengurinn væri seinn til í mál- og líkamsþroska og virtist vannærður og vanræktur, væri með slæmar tennur og þyrfti að fara í læknisskoðun. Jafnframt kom fram að sóknaraðili virti ekki umsaminn vistunartíma drengsins. Varðandi B kemur fram í svarinu að drengurinn eigi mjög erfitt með að fara eftir fyrirmælum starfsmanna og umhirða hans væri ekki góð, drengurinn væri skítugur og illa lyktandi. Hann væri oftar en ekki í gatslitnum fötum, illa skóaður og með léleg hlífðarföt. Þá kemur fram í svarinu að drengurinn þurfi að fara til tannlæknis og að sóknaraðili virði í engu vistunartíma hans á leikskólanum.

Tilkynningar bárust Barnavernd, 6. og 10. október, þar sem miklum áhyggjum var lýst af drengjunum í umsjá sóknaraðila vegna ófullnægjandi húsnæðisaðstæðna, umgangs á öllum tímum sólarhrings, óláta og mögulegrar kannabisneyslu.

Mál sóknaraðila var tekið fyrir á fundi varnaraðila, 11. október. Sóknaraðili mætti á fundinn ásamt túlk. Fyrir fundinum lá tillaga starfsmanna Barnaverndar, frá 4. október, um vistun sona sóknaraðila utan heimilis sóknaraðila í allt að sex mánuði byggð á því mati Barnaverndar að slíkt væri nauðsynlegt til að tryggja öryggi og aðstæður drengjanna. Leitað hafi verið allra leiða til þess að styðja sóknaraðila til að bæta uppeldishætti þannig að öryggi drengjanna væri tryggt og viðunandi en án árangurs. Fullreynt væri að veita sóknaraðila stuðning með öðrum leiðum en vistun drengjanna utan heimilis. Varnaraðili tók undir framangreint mat Barnaverndar og taldi nauðsynlegt að vista drengina utan heimilis í allt að sex mánuði til þess að unnt væri að tryggja öryggi þeirra og aðstæður en í málinu lægju fyrir alvarlegar upplýsingar um meint ofbeldi sem sóknaraðili væri talinn hafa beitt drengina en lögreglurannsókn vegna þeirra ásakana væri yfirstandandi. Taldi varnaraðili í ljósi allra gagna málsins, alvarleika þess og með tilliti til hagsmuna og öryggis drengjanna að ekki væri unnt að tryggja öryggi þeirra á heimili sóknaraðila á meðan efnismeðferð málsins væri frestað enn frekar. Féllst varnaraðili á að taka málið fyrir að nýju eftir tvær vikur en þá hefði sóknaraðili haft mánuð til að útvega sér lögmannsaðstoð að nýju. Þótti allt að einu nauðsynlegt að grípa strax til aðgerða til að tryggja öryggi drengjanna en í ljósi þess hversu erfiðlega hefði gengið að boða sóknaraðila á fundi varnaraðila og í viðtöl við starfsmenn taldi varnaraðili rétt að ákveða vistun drengjanna utan heimilis í allt að tvo mánuði.

Með bréfi, 12. október, fór Barnavernd þess á leit við Barnaspítala LSH að synir sóknaraðila yrðu látnir undirgangast læknisskoðun vegna gruns um að þeir hefðu verið beittir líkamlegu ofbeldi ásamt því að hafa verið vanræktir.

Með bréfi, 18. október, var þess farið á leit við F félagsráðgjafa að hún gerðist talsmaður D og B.

Hinn 18. október var haldinn meðferðarfundur á vegum Barnaverndar vegna málsins. Sóknaraðili mætti á fundinn. Kvartaði hann yfir því að hafa ekki lögmannsaðstoð á fundinum. Starfsmenn Barnaverndar svöruðu því til að lögmaður hefði mætt fyrir hans hönd á meðferðarfundi tveimur vikum áður og hann haft alla möguleika á að útvega sér lögmann síðan þá. Sóknaraðili mótmælti því að hann hefði haft nægan tíma til að að afla sér lögmannsaðstoðar en hann hefði verulega þörf fyrir slíka aðstoð. Í lok fundarins áréttuðu starfsmenn Barnaverndar að ekki væri ástæða til að falla frá fyrri tillögu sinni um að drengirnir yrðu vistaðir utan heimilis í allt að 6 mánuði.

20. október voru, að beiðni Barnaverndar, að nýju teknar skýrslur af D og B í Barnahúsi. Í skýrslu D kom fram að sóknaraðili hefði einu sinni rassskellt hann með belti eftir að hann hefði byrjað í [...]. Þá sagði hann að bróðir sinn B hefði einnig verið flengdur. B fékkst lítið til að tjá sig við skýrslutökuna.

Talsmaður D og B ritaði Barnavernd bréf, 20. október. Í bréfinu kemur fram að D hafi tjáð henni að sóknaraðili hefði lamið sig og B og að hann vildi aldrei fara heim aftur. Þá kemur fram í skýrslu hennar að B hafi einnig tjáð henni að hann vildi ekki fara heim. Í viðtali við starfsmann Barnaverndar, 21. október, ítrekaði D að hann vildi ekki fara aftur heim til sóknaraðila.

Samkvæmt upplýsingum frá Vistheimili barna, 21. október, mun D hafa sagt frá því fyrsta kvöldið á vistheimilinu að sóknaraðili rassskellti B, ef hann léti illa, þegar hann ætti að fara að sofa. Þá rassskellti sóknaraðili hann ef hann væri „bad“. Þá hafi hann sagt að sóknaraðili væri vanur að flengja og lemja B, ef hann lægi ekki alveg kyrr, þegar hann ætti að fara að sofa. Þá hafi D sagt starfsmanni að hann vildi aldrei fara aftur heim til sóknaraðila.

Málið var tekið fyrir að nýju á fundi varnaraðila, 25. október, og mætti sóknaraðili á fundinn ásamt lögmanni. Sóknaraðili mótmælti öllum tillögum starfsmanna Barnaverndar og krafðist þess að fá syni sína í umsjón sína á ný. Fram kom í máli starfsmanns Barnaverndar að drengirnir hefðu farið í skýrslutöku hjá lögreglu og læknisskoðun og þeim verið útvegaður talsmaður. Eldri drengirnir hafi greint frá ítrekuðu ofbeldi af hálfu sóknaraðila og þeir upplýst að þeir vildu ekki snúa aftur til sóknaðila. Það væri mat varnaraðila að synir sóknaraðila hefðu búið við óviðunandi aðstæður í umsjá sóknaraðila í alltof langan tíma. Nauðsynlegt væri að sóknaraðili undirgengist forsjárhæfnimat og að drengirnir yrðu ekki í umsjá hans á meðan. Var starfsmönnum Barnaverndar falið að gera einhliða áætlun um meðferð máls skv. 4. mgr. 23. gr. barnaverndarlaga þar sem m.a. yrði kveðið á um að líðan og staða drengjanna yrði metin af sálfræðingi Barnaverndar og tilgreindur yrði sá stuðningur sem drengirnir væru í þörf fyrir. Þá var starfsmönnum falið að fullreyna að ná samvinnu við sóknaraðila um gerð forsjárhæfimats.

Barnavernd samdi, 26. október, einhliða meðferðaráætlun. Var í henni m.a. kveðið á um að finna fósturheimili fyrir drengina og sækja um sálfræðimat fyrir þá og ennfremur að hlutast til um að faðir undirgengist forsjárhæfnimat.

Í skýrslu velferðarsviðs Reykjavíkurborgar, 3. nóvember, segir m.a. að B hafi frá því að hann kom á Vistheimili barna sýnt mikla vanlíðan, sérstaklega í kringum háttatíma. Hann sýni oft stjórnlausa hegðun sem lýsi sér í því að hann bíti, klípi og klóri starfsfólk og taki langan tíma að róa hann niður. Virðist þessi hegðun vera af litlu eða engu tilefni. Þá hlusti hann ekki á fyrirmæli og þurfi oft að stoppa hann af. D hafi einnig sýnt erfiða hegðun á vistheimilinu og sé orðljótur við starfsmenn og bræður sína. Hann sé mjög stjórnsamur og hiki ekki við að slá, sparka og bíta frá sér. Hann sé lengi að sofna á kvöldin og segist vera hræddur við myrkur og skrímsli. Hann hafi sagt frá því að hann hafi verið rassskelltur af sóknaraðila og lokaður inni í „ruslatunnu og ferðatösku“.

Samkvæmt upplýsingum sem fram komu við aðalmeðferð málsins hefur sóknaraðili nú samþykkt að undirgangast forsjárhæfnimat. Því hefur ekki enn verið hrint í framkvæmd. Þá var upplýst að drengjunum hefði nú verið komið í tímabundið fóstur.

Málsástæður sóknaraðila og tilvísun til réttarheimilda

Af hálfu sóknaraðila er á því byggt að bæði form- og efnisgallar séu á ákvörðun varnaraðila um að vista drengina utan heimilis. Sóknaraðili reisi kröfu sína á því að ekki sé fullnægt þeim lagaskilyrðum sem áskilin séu í b-lið 1. mgr. 27. gr. laga nr. 80/2002 um vistun barns utan heimilis. Í nefndu lagaákvæði sé áskilið að „brýnir hagsmunirˮ verði að mæla með úrskurði um vistun utan heimilis í allt að tvo mánuði. Að mati sóknaraðila hafi varnaraðili hvorki sýnt fram á þá brýnu hagsmuni sem í húfi séu né þá nauðsyn sem áskilin sé í lögum. Sóknaraðili byggi á því að of mikið sé gert úr vandamálum sóknaraðila í hinum kærða úrskurði. Allt sem hægt sé að benda á sóknaraðila í óhag sé dregið upp og máluð af því dekkri mynd en efni séu til. Mál þetta hafi komið upp vegna þess að einn drengja sóknaraðila hafi verið með skurð á fæti sem hann hafi sagt vera eftir sóknaraðila. Sóknaraðili hafi greint frá því hvernig skurðurinn hafi komið til og sé ljóst að um slys hafi verið að ræða. Þá sé ágreinings-laust í málinu að þær uppeldisaðferðir sem sóknaraðili hafi beitt drengi sína þegar þeir hafi búið í [...] séu ekki viðurkenndar hér á landi og hafi sóknaraðili af þeim sökum látið af þeim og beiti öðrum viðurkenndum aðferðum þegar komi að því að viðhalda aga á drengjum sínum. Samkvæmt framburði drengjanna hafi þær rassskellingar sem sóknaraðili hafi beitt fyrst og fremst átt sér stað í [...] þó einn drengurinn hafi talið það hafa gerst einu sinni eftir að þeir hafi flutt til Íslands. Drengirnir séu allir mjög tengdir föður sínum. Sóknaraðili vísi til þess að ef hinn kærði úrskurður standi óhaggaður þá sé það í andstöðu við markmið barnaverndarlaga eins og það sé skilgreint í 2. gr. laga nr. 80/2002, þar sem m.a. komi fram það markmið laganna að styrkja fjölskyldur í uppeldishlutverki sínu. Verði með engu móti séð að hinn kærði úrskurður leiði til styrkingar fjölskyldu sóknaraðila, heldur þvert á móti sé um að ræða afar íþyngjandi úrræði og verulegar líkur á því að afleiðingarnar geti verið alvarlegar fyrir drengina og til þess fallin að slíta fjölskylduna í sundur og brjóta hana niður. Með vísan til þess hafi ekkert gefið varnaraðila ástæðu til að ætla að ákvæði b. liðar 1. mgr. 27. gr. laga nr. 80/2002 væru uppfyllt eins og sakir hafi staðið. Samkvæmt 47. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 skuli aðilar máls, sem til meðferðar séu hjá barnaverndaryfirvöldum, eiga kost á að tjá sig munnlega eða skriflega, þar með talið með aðstoð lögmanns, um efni máls og annað sem lúti að málsmeðferðinni, áður en barnaverndarnefnd kveði upp úrskurð. Eins og fram hafi komið hafi sóknaraðili óskað eftir því á fundi nefndarinnar, 11. október sl., að hann fengi frest til að kynna sér málið í samráði við lögmann áður en varnaraðili tæki málið til úrskurðar. Þar sem varnaraðili hafi ekki orðið við því sé ljóst að brotið hafi verið gegn rétti sóknaraðila til að njóta andmælaréttar á grundvelli áðurnefndrar 47. gr. barnaverndarlaga. Þar að auki brjóti þessi málsmeðferð gegn IV. kafla stjórnsýslulaga nr. 37/1993, þar sem lögfestur sé réttur aðila stjórnsýslumáls til að fá að tjá sig um ákvörðun áður en hún sé tekin til úrskurðar. Enn fremur hafi sóknaraðili ekki haft tækifæri til að kynna sér öll gögn málsins, en þau séu flest á íslensku og hafði varnaraðili ekki hlutast til um að fá þau þýdd fyrir sóknaraðila. Hin svonefnda rannsóknarregla sé lögfest í 1. mgr. 41. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, sbr. einnig 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Reglan sé þess efnis að stjórnvaldi beri að sjá til þess að mál sé nægjanlega vel upplýst áður en ákvörðun sé tekin í því. Á því sé byggt af hálfu sóknaraðila að rannsóknarreglan hafi verið virt að vettugi áður en hinn kærði  úrskurður hafi verið kveðinn upp. Þegar drengirnir hafi verið teknir af heimili sínu þann 11. október sl. Hafi ekki legið ekki fyrir nein læknagögn eða skýrslur sérfræðinga sem hafi með einhverjum móti getað skýrt þá ætlan starfsmanna varnaraðila að sóknaraðili væri að beita óhefðbundnum uppeldisaðferðum, refsingum eða ofbeldi eða að vanrækja drengina á einhvern hátt. Með því að ganga ekki úr skugga um slíkt sé ljóst að mat varnaraðila sé ekki stutt gögnum heldur einungis byggt á hugmyndum starfsmanna varnaraðila, en þeim hafi verið í lófa lagið að kanna þessi atriði nánar t.a.m. með öflun læknisvottorða eða fá sálfræðing til að ræða við drengina til að greina nánar líðan þeirra og uppeldisaðstæður. Sóknaraðili byggi enn fremur á því að óheimilt hafi verið að beita úrræði samkvæmt 1. mgr. 27. gr. nr. 80/2002 þar sem unnt hafi verið að beita vægara úrræði miðað við þá stöðu sem uppi hafi verið. Í þessu sambandi vísi sóknaraðili til meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar, sem lögfest sé í 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Einnig vísist til 7. mgr. 4. gr. laga nr. 80/2002 þar sem fram komi að barnaverndaryfirvöld skuli eftir föngum gæta þess að almenn úrræði til stuðnings fjölskyldu séu reynd áður en gripið sé til annarra úrræða. Þau skuli jafnframt ávallt miða við að beitt sé vægustu ráðstöfunum til að ná þeim markmiðum sem að sé stefnt. Því aðeins skuli gert ráð fyrir íþyngjandi ráðstöfunum að lögmæltum markmiðum verði ekki náð með öðru og vægara móti. Eitt viðurhlutamesta úrræði sem gripið sé til sé að taka börn af heimili foreldra og vista þau utan heimilis, hvort sem sé með neyðarráðstöfun á grundvelli 31. gr. laga nr. 80/2002 eða á grundvelli b. liðar 1. mgr. 27. gr. sömu laga. Varnaraðili hafi ekki sýnt fram á hvers vegna ekki sé hægt að beita vægari úrræðum sem barnaverndarlög bjóði. Megi þar nefna til dæmis ákvæði 24. gr. laganna um að útvega fjölskyldu tilsjónarmann, persónulegan ráðgjafa eða stuðningsfjölskyldu. Í ljósi alls ofangreinds sé ljóst að engin lagaskilyrði séu fyrir þeim úrskurði sem hér sé kærður. Með honum sé gengið miklu lengra en nauðsyn krefji auk þess sem úrræðið brjóti gegn mjög brýnum hagsmunum drengjanna að fá að njóta stuðnings frá sóknaraðila sem sé þeim afar náinn. Löggjafinn hafi veitt varnaraðila úrræði til að bregðast við aðstæðum þeim sem uppi séu í málinu án þess að sundra fjölskyldunni.

Sóknaraðili vísi til meginreglna stjórnsýsluréttar, ákvæða laga nr. 37/1993 og laga nr. 80/2002 kröfum sínum til stuðnings. Málskostnaðarkrafa sé reist á 1. mgr. 60. gr. laga nr. 80/2002 og krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggi á lögum nr. 50/1988.

Málsástæður varnaraðila og tilvísun til réttarheimilda

Varnaraðili byggir á því að úrskurður varnaraðila um vistun barna sóknaraðila utan heimilis hafi fengið lögformlega málsmeðferð og sé gildur að lögum. Við uppkvaðningu hans hafi verið gætt meðalhófs og tekið mið af því að vægari úrræði samkvæmt ákvæðum barnaverndarlaga, hafi annað hvort ekki komið til greina eða hafi verið fullreynd án þess að viðunandi árangur hafi náðst. Varnaraðili telji aðstæður drengjanna óviðunandi í umsjá sóknaraðila og fullreynt sé að veita sóknaraðila stuðning að svo stöddu með drengina í sinni umsjá á meðan alvarlegar ásakanir um andlegt og líkamlegt ofbeldi séu rannsakaðar og forsjárhæfni sóknaraðila sé metin. Varnaraðili hafi frá því mál drengjanna hafi fyrst komið inn á borð hans reynt að beita öllum þeim úrræðum sem á valdi hans séu til að skapa drengjunum það öryggi og þær aðstæður sem þeir eigi skýlausan rétt á og séu þeim fyrir bestu. Sóknaraðila hafi verið boðið það eftirlit og þau stuðningsúrræði sem möguleg séu, eins og gögn málsins beri glöggt með sér. Sjónarmið drengjanna liggi afdráttarlaus fyrir í gögnum málsins, sérstaklega í skýrslum talsmanna þeirra. Fram komi í skýrslu talsmanns eldri drengjanna, dags. 20. október sl. að þeir vilji dvelja áfram á fósturheimilinu og vilji ekki snúa aftur til sóknaraðila því hann lemji þá. Í skýrslunni komi einnig fram það mat talsmanns að það sé ekki oft sem börn segi að þau vilji ekki fara í foreldrahús og þá sjaldnar að börn geti tjáð sig um slíkt. Brýnir hagsmunir drengjanna mæli með því að þeir verði vistaðir áfram á heimili á vegum varnaraðila á meðan alvarlegar ásakanir um andlegt og líkamlegt ofbeldi séu rannsakaðar og forsjárhæfni sóknaraðila sé metin. Í þessu ljósi hafni varnaraðili því alfarið að gengið sé gegn því markmiði og meginreglu laganna að hagsmunir barnanna skuli ávallt hafði í fyrirrúmi í starfsemi barnaverndaryfirvalda eða að verið sé að ganga gegn hagsmunum barnanna að einhverju leyti sem sannanlega hafa ávallt verið í fyrirrúmi við vinnslu málsins hjá varnaraðila. Þegar hagsmunir foreldra og barna þeirra vegist á séu það ætíð hagsmunir barnanna sem vegi þyngra. Sóknaraðili byggi kröfu sína einnig á því að úrskurður varnaraðila frá 11. október sl., uppfylli ekki lagaskilyrði b. liðar 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga. Varnaraðili mótmæli þessu alfarið. Í 27. gr. barnaverndarlaga séu ákvæði um heimildir barnaverndarnefndar til að úrskurða um vistun barns utan heimilis í þeim tilvikum þegar ekki liggi fyrir samþykki foreldris. Gert sé ráð fyrir að uppfyllt séu sömu skilyrði og getið sé um í 1. mgr. 26. gr., þ.e. að úrræði skv. 24. og 25. gr. hafi ekki skilað árangri eða eftir atvikum að barnaverndarnefnd hafi komist að þeirri niðurstöðu að þau séu ófullnægjandi. Í b. lið 1. mgr. 27. gr. sé kveðið á um að barnaverndarnefnd geti kveðið á um vistun barns utan heimilis í allt að tvo mánuði m.a. til að tryggja öryggi barns eða veita því nauðsynlega meðferð og aðhlynningu. Með vísan til málsatvika og allra gagna málsins sé ljóst að skilyrðum b. liðar 1. mgr. 27. gr. og 28. gr. barnaverndarlaga sé fullnægt. Sóknaraðili haldi því fram að ekki hafi verið gætt að rannsóknarreglunni sem lögfest sé í 1. mgr. 41. gr. barnaverndarlaga við uppkvaðningu hins kærða úrskurðar. Þessu mótmæli varnaraðili alfarið sem röngu og órökstuddu. Í 1. mgr. 41. gr. barnarverndarlaga komi fram að barnaverndarnefnd skuli sjá til þess að mál sé nægjanlega upplýst áður en ákvörðun sé tekin í því. Í þessu felist að barnaverndarnefnd skuli að eigin frumkvæði tryggja að mál sé nægjanlega upplýst áður en ákvörðun sé tekin. Með þessu sé reynt að tryggja að ákvarðanir nefndanna séu bæði lögmætar og réttar. Ekki verði settar fram nákvæmar reglur um það hvernig staðið skuli að könnun máls og hvaða gagna skuli aflað. Sé það breytilegt eftir eðli málsins hverju sinni. Sérstaklega þurfi að gæta vel að því að mál sé nægjanlega rannsakað áður en barnaverndarnefnd taki íþyngjandi ákvörðun gegn vilja aðila. Gögn málsins sýni að mál drengjanna hefur verið til meðferðar hjá varnaraðila nær samfellt frá því um miðbik árs 2016. Starfsmenn varnaraðila telji að ekki leiki vafi á því að sóknaraðili hafi beitt drengina grófi andlegu og líkamlegu ofbeldi og að þeir hafi búið við algjörlega óviðunandi aðstæður í hans umsjá. Alvarlegar ásakanir um andlegt og líkamlegt ofbeldi af hálfu varnaraðila séu til rannsóknar hjá lögreglu. Það sé meginregla barnaverndarlaga að hagsmunir barna skuli ávallt hafðir í fyrirrúmi í starfsemi barnaverndaryfirvalda. Varnaraðili telji mikilvægt að aðstæður barnanna verði tryggðar utan heimilis sóknaraðila á meðan lögreglurannsókn sé í gangi og mat á forsjárhæfni sóknaraðila fari fram. Sóknaraðili byggi á því í kröfu sinni að meðalhófs hafi ekki verið gætt af hálfu varnaraðila við meðferð málsins. Varnaraðili vísi þessu eindregið á bug. Að mati varnaraðila hafi meðalhófsreglunnar verið gætt í hvívetna við meðferð málsins og ekki verið gripið til viðurhlutameiri úrræða en nauðsynlegt hafi verið hverju sinni. Hafi vægari úrræði samkvæmt ákvæðum barnaverndarlaga ekki megnað að skapa drengjunum þær aðstæður sem þeir eigi skýlausan rétt á og tryggja þeim stöðugleika. Ítrekuð tilmæli starfsmanna Barnaverndar Reykjavíkur og skóla- og leikskólayfirvalda hafi einnig verið virt að vettugi af hálfu sóknaraðila. Þá hafi varnaraðili unnið að markmiði barnaverndarlaga í máli sóknaraðila, sbr. 1. mgr. 2. gr. barnaverndarlaga og fylgt meginreglum barnaverndarstarfs við málsmeðferðina, sbr. 4. gr. laganna. Samkvæmt lögum eigi foreldrar bæði rétt og hafi skyldur gagnvart börnum sínum og auk þess eigi barnið sjálft ákveðinn rétt. Í barnaverndarlögum séu til ýmsar heimildir til handa barnaverndarnefndum til að hafa afskipti af málefnum barna. Því sé í lögum um barnavernd að finna jafnvægi milli tveggja viðhorfa, annars vegar þess að virða rétt foreldra og annarra forráðamanna til að ráða sjálf aðbúnaði og uppeldi barna sinna og hins vegar að tryggja hagsmuni barnanna. Það séu þau lögmæltu markmið sem stjórnvaldið stefni að hverju sinni. Varnaraðili telji jafnframt grundvallarforsendu fyrir farsælli lausn málsins að mat á vistunarúrræðum séu á forræði fagaðila. Varnaraðili sé sá fagaðili samkvæmt 1. mgr. 12. gr. barnaverndarlaga. Ljóst sé af fyrirliggjandi gögnum í málinu að líðan drengjanna hafi farið batnandi og félagslegar framfarir hafi orðið hjá þeim á því tímabili sem vistun utan heimilis hafi staðið. Mikilvægt sé að áframhaldandi stöðugleiki verði tryggður í daglegu lífi drengjanna svo viðhalda megi þeirri jákvæðu þróun sem orðið hafi á líðan þeirra og högum. Á grundvelli þessa telji varnaraðili ekki forsvaranlegt eða tímabært að vistun utan heimilis ljúki og að drengirnir fari aftur í umsjá sóknaraðila. Engin stuðningsúrræði samkvæmt fyrirliggjandi meðferðaráætlunum, dags. 2. september 2016, 27. september 2016 og 26. október 2016 (dskj. nr. 21, 30 og 57) séu hafin, þar sem sóknaraðili hafi neitað að undirrita áætlunina og hafnað samvinnu við varnaraðila. Sóknaraðili sé hvorki hæfur á þessari stundu né næstu mánuði til þess að veita drengjunum þá umönnun og uppeldi sem forsjáraðila sé skylt að veita börnum sínum, sbr. 1. gr. barnaverndarlaga, þar sem einsýnt þyki að sóknaraðila skortir algerlega innsýn í vanda og þarfir barnanna sem og eigin vanda. Á grundvelli fyrirliggjandi upplýsinga í málinu og margra tilkynninga þar sem áhyggjum sé lýst af velferð drengjanna í umsjá sóknaraðila sé það mat varnaraðila að sóknaraðili sé ekki að gegna forsjárskyldum sínum líkt og barnaverndarlög geri ráð fyrir. Samkvæmt 38. gr. barnaverndarlaga, gildi ákvæði stjórnsýslulaga um könnun barnaverndarmáls og málsmeðferð fyrir barnaverndarnefnd, með þeim frávikum þó sem í lögunum greini. Í 47. gr. sömu laga sé aðilum barnaverndarmáls tryggður réttur til að tjá sig munnlega eða skriflega um efni máls og annað sem lúti að málsmeðferðinni áður en barnaverndarnefnd kveði upp úrskurð sinn. Í síðargreinda ákvæðinu felist að aðili eigi rétt á að andmæla þeim gögnum sem aflað hafi verið og skipt geti máli við úrlausn málsins. Forsenda þess sé að sjálfsögðu sú að aðila hafi verið tilkynnt um að mál sé í gangi, sem beinist gegn honum, og hvaða gögn liggja til grundvallar. Í gögnum málsins komi ítrekað fram að sóknaraðili hafi ekki verið til samvinnu við barnaverndaryfirvöld, en ítrekað hafi verið reynt að fá hann til samstarfs, afhenda honum og kynna fyrirliggjandi gögn á [...] og fá hann til að þiggja boðin stuðningsúrræði, án árangurs Ítrekað hafi verið reynt að koma á heimili hans, ná í hann í síma án árangurs. Því hafi verið ljóst að sóknaraðila hafi alla málsmeðferðina staðið til boða að vera til samvinnu við barnaverndaryfirvöld og fá aðgang að öllum gögnum málsins. Sóknaraðili hafi hins vegar kosið að nýta sér það ekki og hafnað allri samvinnu. Í kæru sé því haldið fram að andmælaréttur hafi verið brotin á sóknaraðila við meðferð málsins hjá varnaraðila. Því sé harðlega mótmælt. Algerlega óraunhæft sé að halda því fram að brotið hafi verið gegn andmælarétti sóknaraðila þegar allt framangreint sé virt. Með vísan til alls framanritaðs og gagna málsins í heild sinni sé það mat varnaraðila að brýnir hagsmunir drengjanna mæli með því að bræðurnir B, kt. [...], D, kt. [...] og C, kt. [...] verði vistaðir utan heimilis sóknaraðila í allt að tvo mánuði á vegum Barnaverndarnefndar Reykjavíkur sbr. b -lið 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga frá og með 11. október 2016. Þar sem varnaraðili telji nauðsynlegt að vistun drengjanna standi lengur en þá tvo mánuði sem varnaraðili hafi heimild til að úrskurða um sbr. b. lið 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga, sé sú krafa gerð fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur að annars vegar staðfesti dómurinn úrskurð varnaraðila frá 11. október sl., um að heimilt sé að vista drengina utan heimilis sóknaraðila í tvo mánuði sbr. b. lið 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga og hins vegar, með vísan til 2. mgr. 62. gr. barnaverndarlaga, að drengirnir verði vistaðir á heimili á vegum varnaraðila til 11. apríl 2017 sbr. 1. mgr. 28. gr. barnaverndarlaga.

Forsendur og niðurstaða

Sóknaraðili byggir kröfu sína um að úrskurði varnaraðila frá 11. október 2016 um vistun sona hans utan heimilis til 11. desember og kröfu varnaraðila um framlengingu þeirrar ákvörðunar til 11. apríl 2017 verði hrundið á því að bæði form- og efnisgallar séu á ákvörðun varnaraðila um að vista drengina utan heimilis enda ekki fullnægt þeim lagaskilyrðum sem áskilin séu í b-lið 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, fyrir vistun barna utan heimilis. Í nefndu lagaákvæði sé áskilið að „brýnir hagsmunirˮ verði að mæla með úrskurði um vistun utan heimilis í allt að tvo mánuði. Að mati sóknaraðila hafi varnaraðili hvorki sýnt fram á þá brýnu hagsmuni sem í húfi séu né þá nauðsyn sem áskilin sé í lögum. Drengirnir séu allir mjög tengdir föður sínum og standi hinn kærði úrskurður óhaggaður sé það í andstöðu við markmið barnaverndarlaga eins og þau séu skilgreint í 2. gr. laga nr. 80/2002, þar sem m.a. komi fram það markmið laganna að styrkja fjölskyldur í uppeldishlutverki sínu. Samkvæmt 47. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 skuli aðilar máls, sem til meðferðar séu hjá barnaverndaryfirvöldum, eiga kost á að tjá sig munnlega eða skriflega, þar með talið með aðstoð lögmanns, um efni máls og annað sem lúti að málsmeðferðinni, áður en barnaverndarnefnd kveði upp úrskurð. Sóknaraðili hafi óskað eftir því á fundi varnaraðila, 11. október sl., að hann fengi frest til að kynna sér málið í samráði við lögmann áður en varnaraðili tæki málið til úrskurðar. Þar sem varnaraðili hafi ekki orðið við því sé ljóst að brotið hafi verið gegn rétti sóknaraðila til að njóta andmælaréttar á grundvelli 47. gr. laga nr. 80/2002. Þar að auki brjóti þessi málsmeðferð gegn IV. kafla stjórnsýslulaga nr. 37/1993, þar sem lögfestur sé réttur aðila stjórnsýslumáls til að fá að tjá sig um ákvörðun áður en hún sé tekin til úrskurðar. Enn fremur hafi sóknaraðili ekki haft tækifæri til að kynna sér öll gögn málsins, en þau séu flest á íslensku og hafði varnaraðili ekki hlutast til um að fá þau þýdd fyrir sóknaraðila. Þá sé á því byggt að svonefnd rannsóknarregla sem lögfest sé í 1. mgr. 41. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, sbr. einnig 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, hafi verið virt að vettugi áður en hinn kærði úrskurður hafi verið kveðinn upp. Þegar drengirnir hafi verið teknir af heimili sínu þann 11. október sl. hafi engin  læknagögn eða skýrslur sérfræðinga legið fyrir sem með einhverjum hætti staðfesti þá skoðun varnaraðila að sóknaraðili væri að beita óhefðbundnum uppeldisaðferðum, refsingum eða ofbeldi eða að vanrækja syni sína á einhvern hátt. Með því að ganga ekki úr skugga um slíkt sé ljóst að mat varnaraðila sé ekki stutt gögnum heldur einungis byggt á hugmyndum starfsmanna varnaraðila, en þeim hafi verið í lófa lagið að kanna þessi atriði nánar t.a.m. með öflun læknisvottorða eða með því að fá sálfræðing til að ræða við drengina í því skyni að að greina nánar líðan þeirra og uppeldisaðstæður. Þá sé á því byggt að ekki hafi verið gætt meðalhófs í aðgerðum varnaraðila gagnvart sóknaraðila enda hefði t.d. mátt bregðast við aðstæðum með því að útvega fjölskyldu sóknaraðila tilsjónarmann, persónulegan ráðgjafa eða stuðnings-fjölskyldu.

Af hálfu varnaraðila er á því byggt að úrskurður hans frá 11. október hafi fengið lögformlega málsmeðferð og sé gildur að lögum. Við uppkvaðningu hans hafi verið gætt meðalhófs og tekið mið af því að vægari úrræði samkvæmt ákvæðum barnaverndarlaga hafi annað hvort ekki komið til greina eða hafi verið fullreynd án þess að viðunandi árangur hafi náðst. Brýnir hagsmunir drengjanna mæli með því að þeir verði vistaðir áfram á heimili á vegum varnaraðila á meðan alvarlegar ásakanir um andlegt og líkamlegt ofbeldi séu rannsakaðar og forsjárhæfni sóknaraðila sé metin. Skilyrði b-liðar 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 séu því uppfyllt. Sjónarmið eldri drengjanna liggi afdráttarlaus fyrir í gögnum málsins, sérstaklega í skýrslum talsmanna þeirra. Fram komi í skýrslu talsmannsins, 20. október sl., að þeir vilji dvelja áfram á Vistheimili barna og vilji ekki snúa aftur til sóknaraðila því hann lemji þá. Í skýrslunni komi einnig fram það mat talsmannsins að það sé ekki oft sem börn segi að þau vilji ekki fara í foreldrahús og þá sjaldnar að þau geti tjáð sig um slíkt. Þá liggi fyrir að mál sóknaraðila hafi verið nægilega upplýst skv. 1. mgr. 41. gr. laga nr. 80/2002 áður en úrskurður hafi verið uppkveðinn 11. október og þegar ákveðið hafi verið að krefjast framlengingar á vistun utan heimilis til 11. apríl. Þá hafi meðalhófs verið gætt í hvívetna við alla meðferð málsins og ekki verið gripið til viðurhlutameiri úrræða en nauðsynlegt hafi verið hverju sinni. Hafi vægari úrræði samkvæmt ákvæðum barnaverndarlaga ekki megnað að skapa drengjunum þær aðstæður sem þeir eigi skýlausan rétt á og tryggja þeim stöðugleika. Ítrekuð tilmæli starfsmanna Barnaverndar og skóla- og leikskólayfirvalda hafi einnig verið virt að vettugi af sóknaraðila. Þá hafi varnaraðili unnið að markmiði barnaverndarlaga í máli sóknaraðila, sbr. 1. mgr. 2. gr. barnaverndarlaga og fylgt meginreglum barnaverndarstarfs við málsmeðferðina, sbr. 4. gr. laganna. Þá liggi fyrir í gögnum málsins að sóknaraðili hafi ekki verið til samvinnu við barnaverndaryfirvöld, en ítrekað hafi verið reynt að fá hann til samstarfs, afhenda honum og kynna fyrirliggjandi gögn á [...] og fá hann til að þiggja boðin stuðningsúrræði, án árangurs Ítrekað hafi verið reynt að koma á heimili hans og ná í hann í síma án árangurs. Því sé ljóst að sóknaraðila hafi alla málsmeðferðina staðið til boða að vera til samvinnu við barnaverndaryfirvöld og fá aðgang að öllum gögnum málsins. Sóknaraðili hafi hins vegar kosið að nýta sér það ekki og hafnað allri samvinnu. Hafi því ekki verið brotið gegn andmælarétti sóknaraðila. Þar sem varnaraðili telji nauðsynlegt að vistun drengjanna standi lengur en þá tvo mánuði sem varnaraðili hafi heimild til að úrskurða um, sbr. b- lið 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga, sé sú krafa gerð fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur að annars vegar staðfesti dómurinn úrskurð varnaraðila frá 11. október sl., um að heimilt sé að vista drengina utan heimilis sóknaraðila í tvo mánuði og hins vegar, með vísan til 2. mgr. 62. gr. barnaverndarlaga, að drengirnir verði vistaðir á heimili á vegum varnaraðila til 11. apríl 2017 sbr. 1. mgr. 28. gr. barnaverndarlaga

Í 27. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 er kveðið á um heimildir barnaverndarnefndar til að úrskurða um vistun barns utan heimilis í tilvikum þar sem ekki liggur fyrir samþykki foreldris og/eða barns sem náð hefur 15 ára aldri enda mæli brýnir hagsmunir barns með því. Í b-lið 1. mgr. ákvæðisins er kveðið á um að barnaverndarnefnd geti kveðið á um töku barns af heimili í allt að tvo mánuði og um nauðsynlegar ráðstafanir til að tryggja öryggi þess eða til að unnt sé að gera viðeigandi rannsókn á barninu og veita því nauðsynlega meðferð og aðhlynningu. Í greinargerð með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 80/2002 segir um 27. gr. að tveir mánuðir þyki hæfilegur tími til að meta stöðu og þarfir barns, taka ákvörðun um hvort barn skuli snúa heim eða nauðsyn þess að grípa til annarra ráðstafana, svo sem vistunar til frekari meðferðar. Samkvæmt 7. mgr. 4. gr. laga nr. 80/2002 skulu barnaverndaryfirvöld eftir föngum gæta þess að almenn úrræði til stuðnings fjölskyldu séu reynd áður en gripið er til annarra úrræða. Þá skulu þau jafnframt ávallt miða við að beitt sé vægustu ráðstöfunum til að ná þeim markmiðum sem að er stefnt. Skal því aðeins gert ráð fyrir íþyngjandi ráðstöfunum að lögmæltum markmiðum verði ekki náð með öðru og vægara móti. Framangreind meginregla 7. mgr. 4. barnaverndarlaga um meðalhóf er í samræmi við 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 en þar segir að stjórnvald skuli því aðeins taka íþyngjandi ákvörðun þegar lögmætu markmiði, sem að sé stefnt, verði ekki náð með öðru og vægara móti. Skuli þess þá gætt að ekki sé farið strangar í sakirnar en nauðsyn beri til. Samkvæmt 1. mgr. 4. gr. laga nr. 80/2002 skal í barnaverndarstarfi beita þeim ráðstöfunum sem ætla má að barni séu fyrir bestu og hagsmunir barna ávallt hafðir í fyrirrúmi í starfsemi barnaverndaryfirvalda.

Í gögnum málsins er að finna upplýsingar um meint ofbeldi sóknaraðila gagnvart tveimur eldri sonum hans, D og B. Þannig hefur B í samtölum við starfsmenn leikskóla og Barnaverndar sagt frá því að faðir hans hafi skorið hann með hnífi í rist á hægra fæti þannig að djúpt sár hlaust af. Eru þær upplýsingar nú til rannsóknar hjá lögreglu höfuðborgarsvæðisins. Þá hafa drengirnir báðir ítrekað sagt frá því að sóknaraðili hafi rassskellt þá og D að hann hafi gert það með belti. Þá hafa báðir drengirnir sagt frá því að sóknaraðili hafi oft hótað þeim með hnífi, þegar hann hafi orðið reiður og hrætt þá með skrímslum og djöflum.

 Í fyrirliggjandi svari frá Leikskólanum [...], 5. október s.l., við fyrirspurn Barnaverndar, er því m.a. lýst að yngsti sonur sóknaraðila C mætti mjög oft skítugur í leikskólann, hann væri illa lyktandi, í allt of stórum fötum og af honum væri sterk reykingalykt. Jafnframt kemur fram í skýrslunni að drengurinn væri seinn til í mál- og líkamsþroska og virtist vannærður og vanræktur, væri með slæmar tennur og þyrfti að fara í læknisskoðun. Þá virti sóknaraðili ekki umsaminn vistunartíma drengsins. Varðandi B kemur fram í svarinu að drengurinn ætti mjög erfitt með að fara eftir fyrirmælum starfsmanna og umhirða hans væri ekki góð, drengurinn væri skítugur og illa lyktandi. Hann væri oftar en ekki í gatslitnum fötum, illa skóaður og með léleg hlífðarföt. Þá kemur fram að drengurinn þurfi að fara til tannlæknis og að sóknaraðili virði í engu vistunartíma drengsins í leikskólanum.

Í ónafngreindri tilkynningu til Barnaverndar, 6. október, er lýst áhyggjum af húsnæðisaðstæðum drengjanna þar sem íbúðin sem þeir dvelji í sé óíbúðarhæf vegna vatnsskemmda.

Sóknaraðili kom til viðtals við starfsmenn Barnaverndar, 13. júní 2016, og viðurkenndi þá að hafa rassskellt drengina 1-2 sinnum eftir að hann hefði komið með þá til Íslands. Jafnframt upplýsti sóknaraðili að hann ógnaði drengjunum með hnífi til að aga þá, þegar þeir létu illa í kringum hann í eldhúsinu og ennfremur að hann notaði skrímsli og djöfla til að hræða drengina til hlýðni og virkaði það vel að hans sögn. Í skýrslu sinni við aðalmeðferð málsins neitaði sóknaraðili því alfarið að hann hefði ógnað drengjunum með hnífi, líkt og þeir héldu fram, en gaf annars þá skýringu á „uppeldisaðferðum“ sínum að þær væru til þess fallnar að gera drengina að karlmennum.

Fyrir liggur í málinu og er óumdeilt að sóknaraðili hefur ekki nema að óverulegu leyti viljað þiggja þau meðferðarúrræði sem honum hafa verið boðin og haft hafa þann tilgang m.a. að leiðbeina honum um uppeldi sona sinna. Er með vísan til alls framangreinds á það fallist með varnaraðila að úrskurður hans  frá 11. október s.l. hafi stuðst við brýna hagsmuni barna sóknaraðila af vistun utan heimilis, sbr. 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.

Fyrir liggur að sóknaraðila voru af hálfu barnaverndaryfirvalda boðin margvísleg úrræði áður en úrskurður varnaraðila var kveðinn upp 11. október. Þannig liggur fyrir í málinu að gerðar voru fjórar meðferðaráætlanir í þeim tilgangi að aðstoða sóknaraðila í uppeldishlutverki sínu og gæta hagmuna barna hans. Sóknaraðili undirritaði fyrstu áætlunina frá 27. júní en ekki áætlanir frá 2. september eða 27. september. Meðferðaráætlun frá frá 26. október var gerð einhliða af Barnavernd. Í þessum áætlunum var m.a. gert ráð fyrir úrræðinu „E“, viðtölum eftir þörfum, óboðnu eftirliti með heimili, umsókn um stuðningsfjölskyldu fyrir drengina, yngsti drengurinn gengist undir greiningu og  þeir eldri fengju kennslu- og greiningarvistun, sóknaraðili undirgengist forsjárhæfnimat, sótt yrði um sálfræðimat fyrir drengina og Heimilisfrið fyrir sóknaraðila. Ljóst er af gögnum málsins að fæst framangreindra úrræða komu til framkvæmda vegna andstöðu sóknaraðila. Hvað meðferðarúrræðið E varðar er ljóst að reynt var að hrinda því í framkvæmd. Samkvæmt fyrirliggjandi skýrslum þeirra ráðgjafa sem að verkefninu unnu reyndist sóknaraðili hins vegar ósamstarfsfús og kom verkefnið því ekki að þeim notum sem vænst hafði verið og að var stefnt.

Með vísan til framangreinds og er það niðurstaða dómsins að gætt hafi verið nægilega að tæmingu vægari úrræða áður en úrskurður um töku barna sóknaraðila af heimili þeirra var ákveðin 11. október og hrint í framkvæmd sama dag og varnaraðili því gætt meðalhófs í ákvörðunum sínum og gerðum, sbr. 7. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.

Samkvæmt 1. mgr. 41. gr. laga nr. 80/2002 skal barnaverndarnefnd sjá til þess að mál sé nægilega upplýst áður en ákvörðun er tekin en skv. 2. mgr. greinarinnar skal könnun barnaverndarmáls þó ekki vera umfangsmeiri en nauðsyn krefur og skal hraða henni svo sem kostur er.

Fyrir liggur að sóknaraðila var ítrekað gefinn kostur á að tjá sig við starfsmenn Barnaverndar og fyrir varnaraðila, með aðstoð túlks, áður en úrskurður um vistun sona hans utan heimilis var uppkveðinn 11. október og áður en ákveðið var að krefjast þess fyrir dómi að vistun utan heimilis yrði framlengd til 11. febrúar n.k. Þá bera gögn málsins með sér að starfsmenn Barnaverndar hafi leitað upplýsinga um líðan og velferð sona sóknaraðila hjá þeim skólum sem börnin sækja. Þá hafa ítrekaðar skýrslur verið teknar af D og B í Barnahúsi, drengirnir sætt læknisskoðun og meint ofbeldi á hendur þeim verið kært til lögreglu. Verður því talið að mál sóknaraðila og barna hans hafi verið nægilega upplýst við uppkvaðningu úrskurðar varnaraðila 11. október og þegar ákveðið var að krefjast framlengingar á vistun utan heimilis til 11. apríl, sbr. 1. og 2. mgr. 41. gr. laga nr. 80/2002. 

Samkvæmt 1. mgr. 47. gr. laga nr. 80/2002 skulu aðilar barnaverndarmáls eiga þess kost að tjá sig munnlega eða skriflega, þar með með aðstoð lögmanns, um efni máls og annað sem lýtur að málsmeðferðinni, áður en barnaverndarnefnd kveður upp úrskurð.

Ekki liggur annað fyrir en sóknaraðili hafi fengið boðanir til funda Barnaverndar þar sem mál hans hefur verið til meðferðar og að hann hafi á þeim fundum notið aðstoðar túlks.

Fyrir liggur að sóknaraðili hefur notið aðstoðar tveggja lögmanna í samskiptum sínum við Barnavernd. Fyrri lögmaðurinn sagði síg frá verkefninu í framhaldi af undirritun sóknaraðila á meðferðaráætlun 27. júní.  Fyrir liggur að þegar sóknaraðili mætti ásamt túlki á fund varnaraðila 11. október gerði hann ítrekaðar athugasemdir við að hann nyti ekki lögmannsaðstoðar á fundinum. Af hálfu varnaraðila var bent á að hann hefði haft nægan tíma til að útvega sér lögmann eftir að lögmaður hans hefði sagt sig frá verkefninu og að honum hefði verið boðin aðstoð við að finna sér lögmann. Eins og áður er rakið flutti sóknaraðili til landsins um miðjan október 2015. Er ekki annað leitt í ljós en að hann hafi fram að þeim tíma dvalið erlendis. Verður því að telja líklegt að sóknaraðili hafi haft fulla þörf fyrir lögmannsaðstoð ekki síst vegna þess vantrausts sem hann bar til starfsemi barnaverndaryfirvalda eins og augljóst er af gögnum málsins og skýrt kom fram í skýrslu hans við aðalmeðferð málsins. Hefði það að mati dómsins ekki raskað hagsmunum barna sóknaraðila meira en orðið var þótt afgreiðslu málsins hefði verið frestað um nokkra daga til að sóknaraðila gæfist lokafrestur til að verða sér út um lögmannsaðstoð. Þrátt fyrir þennan annmarka á meðferð málsins er það mat dómsins að niðurstaða varnaraðila hefði orðið sú sama þótt þessi annmarki hefði ekki verið á málinu, sbr. það sem áður segir um forsendur ákvörðunar varnaraðila og að meðalhófs var með hliðsjón af atvikum málsins nægilega gætt við uppkvaðningu úrskurðar varnaraðila 11. október. Þá er það niðurstaða dómsins að mat varnaraðila á aðstæðum sóknaraðila hafi verið málefnalegt og byggst á ítarlegum fyrirliggjandi gögnum og að sóknaraðila hafi á öllum stigum málsins verið gefin nægilegur kostur á að kynna sér gögn þess, með aðstoð túlks.

Við aðalmeðferð málsins upplýsti sóknaraðili eins og áður er rakið að hann hefði misst húsnæði það í eigu móður sinnar sem hann hefði áður haft til umráða og dveldi hann nú á hótelum og gistiheimilum. Þá upplýsti hann ennfremur að hann væri atvinnulaus sem stæði. Þá hefur verið rakið að synir sóknaraðila, D og B, hafa báðir lýst því yfir við talsmann sinn og starfsmenn Vistheimilis barna að þeir vilji ekki flytjast aftur til sóknaraðila. Fallist er á það með hliðsjón af atvikum málsins þ.m.t. framangreindum aðstæðum sóknaraðila og hversu brýnt það er að börn sóknaraðila fá nauðsynlega greiningu og aðstoð og forsjárhæfi sóknaraðila verði metið að dvöl barnanna utan heimilis verði framlengd til 11. apríl n.k., sbr. 1. mgr. 28. gr. laga nr. 80/2002. 

Með vísan til framangreinds er úrskurður varnaraðila frá 11. október s.l. um vistun barna sóknaraðila utan heimilis í tvo mánuði, staðfestur. Þá er fallist á þá kröfu varnaraðila að börnin verði vistuð utan heimilis sóknaraðila til 11. apríl 2017.

Varnaraðili gerir ekki kröfu um málskostnað en krafa sóknaraðila um málskostnað úr hendi varnaraðila verður ekki tekin til greina og fellur málskostnaður því niður. Sóknaraðili hefur gjafsókn í máli þessu samkvæmt gjafsóknarleyfi útgefnu 25. nóvember s.l., sbr. 61. gr., sbr. 1. mgr. 60. gr. laga nr. 80/2002. Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila, sem er þóknun lögmanns hans, Ómars Arnar Bjarnþórssonar héraðsdómslögmanns, 1.004.400 krónur, að meðtöldum virðisauka-skatti og útlagður kostnaður vegna aðstoðar dómtúlks, 20.441 króna að meðtöldum virðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði.

Úrskurð þennan kveður upp Þórður S. Gunnarsson héraðsdómari.

Úrskurðarorð

Kröfu sóknaraðila, A, um að úrskurði varnaraðila, Barna-verndarnefndar Reykjavíkur, frá 11. október 2016, um vistun barna sóknaraðila D, kt. [...], B, kt. [...] og C, kt. [...] utan heimilis í tvo mánuði verði hrundið er hafnað. Þá er fallist á þá kröfu varnaraðila að börnin verði vistuð utan heimilis sóknaraðila til 11. apríl 2017. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila, sem er þóknun lögmanns hans, Ómars Arnar Bjarnþórssonar héraðsdómslögmanns, 1.004.400 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti og útlagður kostnaður vegna aðstoðar dómtúlks, 20.441 króna að meðtöldum virðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði.