Miðvikudaginn 28. október 2015.
Nr. 724/2015.	Lögreglustjórinn á Austurlandi (Helgi Jensson fulltrúi) gegn X (Stefán Þór Eyjólfsson hdl.)

Kærumál. Geðrannsókn. Dómkvaðning matsmanns.

Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að matsmaður yrði dómkvaddur til að gera geðmat á varnaraðila.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.   

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. október 2015 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Austurlands 20. október 2015 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að matsmaður yrði dómkvaddur til að gera geðmat á varnaraðila.

Kæruheimild er í o. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að „kærði skuli sæta geðmati og að dómkvaddur verði matsmaður til þess að framkvæma þá rannsókn, sem fæli í sér annars vegar að meta þroska og andlega heilsu kærða og hinsvegar að lagt verði mat á hugarfar kærða þegar hann framdi meinta háttsemi,  meðal annars það hvort kærði sé haldinn barnagirnd.“

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.

Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Úrskurður Héraðsdóms Austurlands 20. október 2015.

                Með bréfi, sem barst Héraðsdómi Austurlands 29. september 2015, hefur Lögreglustjórinn á Austurlandi, kt. 680814-0740, Strandgötu 52, Eskifirði, krafist þess að fram fari geðrannsókn á X, kt. [...], [...], Akureyri, vegna lögreglumála nr. 28-2014-[...] og [...].

                Nánar tiltekið krefst lögreglustjórinn þess að úrskurðað verði að kærði skuli sæta geðmati og að dómkvaddur verði matsmaður til þess að framkvæma þá rannsókn, sem fæli í sér annars vegar að meta þroska og andlega heilsu kærða og hins vegar að lagt verði mat á hugarfar kærða þegar hann framdi meinta háttsemi, meðal annars það hvort kærði sé haldinn barnagirnd.

Af hálfu kærða er framangreindum kröfum lögreglustjórans mótmælt og þess krafist að þeim verði hafnað.

I

                Í beiðni lögreglustjóra kemur fram að lögreglumál 028-2014-[...] sé til komið vegna kæru A, vegna sonar hennar B, kt. [...], [...], [...], á hendur  kærða, fyrir kynferðisbrot, en hin kærða háttsemi varði mögulega við 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

                Mál þetta hafi verið kært af félagsmálastjóra [...] með kæru dagsettri 23. júní sl. Kærði hafi verið heimilisvinur á heimili brotaþola og fjölskyldu hans og hin kærða háttsemi hafi átt sér stað á árinu 2008 miðað við frásögn brotaþola. Á þeim tíma hafi brotaþoli verið [...] eða [...] ára gamall, en kærði verið [...] eða [...] ára. 

                Brotaþoli lýsi því að hann telji að hann hafi verið [...] ára þegar kærði hafi brotið gegn honum. Segi hann að þetta hafi átt sér stað á þáverandi heimili sínu að [...], [...], í svefnherbergi sínu. Kærði hafi lagst við hlið hans þar sem hann hafi legið á rúmi sínu. Hann hafi haldið sér með annarri hendi en farið með hina höndina  inn á sig og strokið á sér kynfærin innan klæða. Hann hafi ekki áttað sig alveg á því hversu langan tíma þetta hafi tekið.  Hafi kærði nokkrum sinnum spurt sig að því hvort hann mætti þetta en hann hafi neitað og þá hafi kærði bara spurt sig aftur, en ekki hætt.

                Brotaþoli hafi sagt móður sinni frá því sem skeði í júní 2014.

                Kærði hafi neitað öllum sakargiftum, segist ekki muna eftir að þetta hafi skeð en staðfesti að hafa oft verið inni á heimili brotaþola á þessum árum, m.a. hafi hann stundum passað brotaþola og bróður hans.

                Lögreglumál 028-2014-[...] sé einnig til komið vegna kæru A, en nú vegna sonar hennar C, kt. [...], [...], [...], á hendur  kærða, fyrir kynferðisbrot. Hin kærða háttsemi varði mögulega við 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga.

                Mál þetta hafi verið kært til lögreglu af félagsmálastjóra [...] með kæru dagsettri 23. júní sl. Kærði hafi verið heimilisvinur á heimili brotaþola og fjölskyldu hans og hin kærða háttsemi hafi átt sér stað annars vegar vorið þegar kærði var að ljúka [...]. bekk eða [...]. bekk í menntaskóla ([...]) og síðara tilvikið hafi átt sér stað að hausti einu eða tveimur árum síðar ([...]). Á þeim  tíma hafi brotaþoli verið [...] eða [...] ára gamall, en kærði verið [...] eða [...] ára. 

                Fyrra brotatilvikinu lýsi brotaþoli svo að kærði og hann hafi verið að vaka yfir fé á sauðburði í fjárhúsunum á heimili hans á [...]. Þeir hafi legið á heyrúllum hlið við hlið og hafi kærði tekið um sig með annarri hendi og haldið sér en strokið sér innan klæða um kynfærin með hinni hendinni. Hafi þetta staðið yfir í um 10 mínútur.

                Seinna brotatilvikinu lýsi brotaþoli svo að það hafi átt sér stað við smalamennsku í fjalli nokkuð frá bænum. Hann segi að hann og kærði hafi staðið þar fyrir fé og þá hafi kærði reynt að fara með hendi sína inn á kynfæri hans en hann getað snúið sig lausan áður en kærði hafi náð að snerta kynfæri sín. Hann segist hafa verið orðinn mun sterkari þá en þegar fyrri háttsemin hafi átt sér stað.

                Brotaþoli hafi sagt móður sinni frá því sem skeði í júní 2014.

                Kærði hafi neitað öllum sakargiftum og segist ekki muna eftir að þetta hafi skeð. Hann staðfesti að hafa verið að passa fé með brotaþola og smala með honum, eins og brotaþoli lýsi, en telji sig ekki hafa brotið gegn honum.

                Í greinargerð lögreglustjóra segir að kærði sé samkvæmt framanrituðu grunaður um tvö kynferðisbrot gagnvart ungum drengjum og hafi málin verið send ríkissaksóknara til ákvörðunar þann 3. nóvember 2014. Að auki sé þess að gæta að kærði hafi, með dómi Héraðsdóms Norðurlands eystra þann [...], verið dæmdur í 8 mánaða fangelsi fyrir brot gegn 2. mgr. 202. gr. og 209. gr. almennra hegningarlaga.

                Ríkissaksóknari hafi óskað þess við Lögreglustjórann á Austurlandi að aflað verði frekari gagna í málunum og þ.m.t. að farið verði fram á geðmat á kærða. Það sé mat ákæruvaldsins, eftir að hafa hlustað og horft á framburð kærða, að nauðsynlegt sé að meta hans andlegu hagi, meðal annars vegna þess að hann hafi lýst mikilli vanlíðan hjá sér á þeim árum sem meint brot eigi að hafa átt sér stað og  orðið að eigin sögn fyrir miklu og alvarlegu einelti sem hafi haft mikil áhrif á hann. Meðal annars segi hann ítrekað að hann muni ekki mikið frá þessum tíma, það sé eins og þoka sé yfir minni hans. Því sé mikilvægt að meta andlegt ástand kærða og athuga hvort einhverjar skýringar séu á þessu minnisleysi hans og hvort einelti og vanlíðan hans á þessum tíma geti skýrt það með einhverjum hætti. Þá virðist ákæruvaldinu kærði vera frekar einfaldur og því væri rétt að leggja fyrir hann greindarpróf til að fá staðfestingu á andlegu atgervi hans.

                Þau gögn sem mögulega fáist með þessari skoðun á kærða muni nýtast ákæruvaldi og hugsanlega dómara, við mat á trúverðugleika ákærða. Mögulega verði minnisglöp kærða metin ótrúverðug, m.a. ef fram komi að minni hans sé skýrt um önnur atriði. Mat á því hvort kærði sé haldinn barnagirnd geti skipt miklu máli varðandi framhald málsins og eins gæti það skýrt framburð hans hjá lögreglu sé hann með einhver þroskafrávik. Eins og staðan sé í dag sé framburður hans ótrúverðugur, en þroskaskerðing gæti skýrt framburð hans að einhverju leyti. 

                Kærði, þó ungur sé að árum, hafi verið dæmdur sekur fyrir kynferðisbrot gegn börnum og  einnig sé fyrir hendi rökstuddur grunur um að hann hafi framið fleiri slík brot. Því telji ákæruvaldið nauðsynlegt að framkvæma geðmat á kærða, eins og krafist sé, til að markmiðum rannsóknarinnar verði náð.

                Um lagarök er af hálfu lögreglustjóra vísað til ákvæða 2. og 3. mgr. 54. gr., sbr. 53. gr., laga 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 128. gr., sbr. 86. gr. sömu laga. Er í beiðni tekið fram háttsemi sú sem kærði sé grunaður um varði fangelsi allt að 6 mánuðum [sic], sé um að ræða brot á 2. mgr. 202. gr. laga 19/1940. Þess sé ekki krafist að krafa þessi sæti meðferð fyrir dómi án þess að sá sem hún beinist gegn verði kvaddur á dómþing, skv. 1. mgr. 103. gr., sbr. 104. gr. laga nr. 88/2008. Verjandi kærða á rannsóknarstigi hafi hafnað því að gefa samþykki fyrir því að kærði sæti geðmati. Því sé ákæruvaldinu nauðsynlegt að fá úrskurð um að kærði skuli sæta geðmati og að dómkvaddur verði matsmaður til að framkvæma þá rannsókn.

II

                Af hálfu kærða er á því byggt að krafa um að hann skuli sæti geðmati eða geðrannsókn eigi sér ekki lagastoð. Því er hafnað að slíka stoð sé að finna í almennum ákvæðum um rannsókn lögreglu í 53. og 54. gr. laga nr. 88/2008, eða þeim ákvæðum laganna um dómkvaðningu matsmanns sem vísað er til í beiðni. Er sérstök athygli vakin á því að beiðni lögreglustjóra sé ekki reist á ákvæðum 77. og 78. gr. sömu laga.

                Þá vísar verjandi kærða til þess að réttur sakbornings til að neita að ljá atbeina sinn við rannsókn og fella á sig sök sé varinn af 70. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 og 6. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Niðurstaða fyrirhugaðs geðmats kunni að verða notuð gegn honum, hvort heldur sem er við ákvörðun um saksókn eða við dómsmeðferð, ef til ákæru kæmi. Ákærði verði ekki þvingaður til að veita atbeina sinn að slíkri rannsókn.

                Beiðni lögreglustjóra sé ekki nægilega rökstudd. Óljóst sé hvað eigi að sanna með umbeðnu geðmati. Af beiðni lögreglustjóra verði helst ráðið að matið þjóni þeim tilgangi að meta trúverðugleika kærða. Mat á trúverðugleika sé á forræði dómara. Fyrirhugað mat sé því bersýnilega tilgangslaust.

                Þá sé ekki fram komið að nægt tilefni sé til að láta kærða, gegn vilja sínum, undirgangast þá rannsókn á andlegum högum sínum sem farið er fram á. Engin læknisvottorð liggi fyrir því til stuðnings og virðist lögregla ekki hafa sinnt þeirri skyldu sinni að kanna hvort kærði hafi gengið til geðlæknis, áður en gerð var krafa um að hann undirgengist framangreinda rannsókn.

III

                Með beiðni Lögreglustjórans á Austurlandi er hvort tveggja farið fram á að kærði skuli sæta geðmati og að dómkvaddur verði matsmaður til að framkvæma þá rannsókn sem nánar er lýst í beiðninni og rakið er hér að framan. Er ljóst af beiðninni að andlag matsgerðar matsmannsins er kærði sjálfur, sem ljá þyrfti atbeina sinn við störf matsmannsins. Þá er í beiðni rökstutt hvers vegna ákæruvaldið telur þörf á umbeðinni rannsókn og matsgerð. Að áliti dómsins er beiðnin ekki haldin slíkum annmörkum að henni verði hafnað af þeim sökum.

                Samkvæmt 3. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008 skulu þeir sem rannsaka sakamál gæta þess að mönnum verði ekki gert meira tjón, óhagræði eða miski en óhjákvæmilegt er eftir því sem á stendur. Ekki mega þeir beita sakborning eða aðra harðræði umfram það sem lög heimila og nauðsynlegt er til að vinna bug á mótþróa þeirra gegn lögmætum aðgerðum né á annan hátt að beita þá ólögmætri þvingun í orði eða verki, svo sem með hótunum. Endurspeglast í þessu ákvæði þær grundvallarreglur, sem horfa verður til við skýringu á ákvæðum laganna, að þvingunaraðgerðir lögreglu verði að eiga sér skýra lagastoð og að gæta skuli meðalhófs. Á það ekki síst við þegar með rannsóknaraðgerð kann að verða vegið að réttindum sakbornings og friðhelgi einkalífs, sbr. 70. og 71. gr. stjórnarskrárinnar.

                Ljóst er að krafa lögreglustjóra um að varnaraðili sæti því sem í beiðni hans er ýmist nefnt „geðmat“ eða „geðrannsókn“ er ekki studd við ákvæði 77. og 78. gr. laga nr. 88/2008 um sérstaka geðrannsókn, sem hefur það að markmiði að leiða í ljós atriði er varða sakhæfi sakbornings. Krafan er hins vegar studd almennum ákvæðum 53. og 54. gr. sömu laga um markmið lögreglurannsóknar og þau atriði sem hún beinist að, sem og ákvæðum 128. gr., sbr. 86. gr., sömu laga um heimildir til dómkvaðningar matsmanna. Er þar einkum vísað til ákvæða 2. mgr. 54. gr. laganna, svohljóðandi: „Rannsaka skal þau atriði sem varða sakborning sjálfan, þar á meðal eftir því sem ástæða er til aldur hans, persónulegar aðstæður, svo sem fjölskyldu- og heimilishagi, menntun, störf og efnahag, hegðun hans og fyrri brot, og þroska hans og heilbrigðisástand, andlegt og líkamlegt.“ Þá er í 3. mgr. 54. gr. að finna ákvæði, svohljóðandi: „Rannsaka skal hugarfar sakbornings og hvatir hans til brots, [...]“.

                Tilvitnuð ákvæði, þótt þau feli í sér skyldu lögreglu til að huga að þeim atriðum sem þar greinir við rannsókn máls, fela samkvæmt orðanna hljóðan ekki í sér samsvarandi skyldu sakbornings til að ljá atbeina sinn að rannsókn lögreglu á þeim atriðum. Felst því ekki í þeim sú skýra lagastoð fyrir kröfum lögreglustjóra sem nauðsynleg er ef skylda á sakborning gegn vilja sínum til að undirgangast könnun á andlegu atgervi sínu, persónu eða þroska, eða öðrum atriðum af því tagi sem hér um ræðir í þágu rannsóknar sakamáls. Þá lagastoð er heldur ekki að finna í ákvæðum 128. gr., sbr. 86. gr., sömu laga.

                Ekki hefur verið á því byggt af hálfu lögreglustjóra að lagastoð fyrir beiðninni verði leidd af öðrum ákvæðum laga en þeim sem að framan eru nefnd, hvorki beint eða fyrir lögjöfnun, og verður heldur ekki séð að svo geti verið.

                Þegar af þeirri ástæðu að skýra lagaheimild skortir til þess að þvinga sakborning til þess að undirgangast geðrannsókn eða „geðmat“ í öðrum tilvikum en þeim sem greinir í 77. og 78. gr. laga nr. 88/2008, ber að hafna þeirri kröfu lögreglustjóra að kærði verði með dómsúrskurði látinn sæta því að undirgangast slíka rannsókn. Af sömu ástæðu verður sömuleiðis að hafna kröfu um dómkvaðningu matsmanns, enda er sú krafa svo nátengd fyrrnefndri kröfu, með því að andlag fyrirhugaðs mats er augljóslega kærði sjálfur.

                Samkvæmt framanrituðu er öllum kröfum Lögreglustjórans á Austurlandi í máli þessu hafnað.

                Hildur Briem héraðsdómari kveður upp úrskurðinn.

Úrskurðarorð

                Hafnað er öllum framangreindum kröfum Lögreglustjórans á Austurlandi um að úrskurðað verði að kærði, X, skuli sæta geðmati og um dómkvaðningu matsmanns.